Uzasadnienie
1. W skardze konstytucyjnej wniesionej do Trybunału Konstytucyjnego 12 stycznia 2021 r. (data nadania) A.B. (dalej: skarżący), reprezentowany przez pełnomocnika z urzędu, wystąpił o zbadanie zgodności art. 297 § 1 w związku z art. 4 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego (Dz. U. z 2020 r. poz. 30, ze zm.) „w zakresie prowadzenia postępowania przygotowawczego” z art. 45 ust. 1 w związku z art. 31 ust. 1 i 3, a także z art. 2 Konstytucji.
2. Postanowieniem z 15 lipca 2021 r. (doręczonym pełnomocnikowi skarżącego 3 sierpnia 2021 r.) Trybunał Konstytucyjny odmówił nadania dalszego biegu skardze z uwagi na wniesienie jej po upływie przepisanego terminu. Stwierdził ponadto, że skarżący nie sformułował zarzutów niekonstytucyjności wobec kwestionowanych przepisów i skargę skierował przeciwko sposobowi ich zastosowania.
3. W zażaleniu z 9 sierpnia 2021 r. (data nadania) skarżący zarzucił naruszenie art. 77 ust. 1 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. z 2019 r. poz. 2393) w związku z art. 165 § 3 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. z 2021 r. poz. 1805, ze zm.; dalej: k.p.c.) z uwagi na błędne przyjęcie, iż termin do złożenia skargi minął. Wniósł o uchylenie zaskarżonego postanowienia i nadanie skardze dalszego biegu. W uzasadnieniu wskazał, że w niniejszej sprawie termin do wystąpienia ze skargą uległ zawieszeniu 13 sierpnia 2020 r., tj. w dniu, w którym skarżący przekazał do nadania w administracji zakładu karnego wniosek o ustanowienie pełnomocnika z urzędu do reprezentowania przed Trybunałem Konstytucyjnym. Podkreślił, że zgodnie z art. 165 § 3 k.p.c. złożenie pisma procesowego w administracji zakładu karnego przez osobę pozbawioną wolności jest równoznaczne z wniesieniem go do sądu, przy czym skarżący nie jest winien opóźnieniom w nadaniu korespondencji w urzędzie pocztowym przez zakład karny. Twierdzi, że ze względu na to, że pełnomocnik skarżącego otrzymał 12 października 2020 r. zawiadomienie o wyznaczeniu go w sprawie, termin do złożenia skargi zaczął biec ponownie 13 października 2020 r. (omyłkowo wpisano w zażaleniu: „2021 r.”) i upłynął 13 stycznia 2021 r. Pełnomocnik skarżącego podał, że 15 października 2020 r. wystąpił do Sądu Rejonowego w Żywcu o zwolnienie go z obowiązku zastępowania skarżącego, zaś postanowienie o oddaleniu tego wniosku zostało mu doręczone 11 stycznia 2021 r., „co uniemożliwiło złożenie skargi konstytucyjnej we wcześniejszym terminie” (s. 2 zażalenia).
Trybunał Konstytucyjny zważył, co następuje
- 1. Zgodnie z art. 61 ust. 5 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. z 2019 r. poz. 2393; dalej: u.o.t.p.TK) skarżącemu przysługuje prawo wniesienia zażalenia na postanowienie Trybunału Konstytucyjnego o odmowie nadania skardze konstytucyjnej dalszego biegu. Trybunał, w składzie trzech sędziów, rozpatruje zażalenie na posiedzeniu niejawnym (art. 37 ust. 1 pkt 3 lit. c w związku z art. 61 ust. 5-8 u.o.t.p.TK). Na etapie rozpoznania zażalenia Trybunał bada przede wszystkim, czy w wydanym postanowieniu prawidłowo stwierdził istnienie przesłanek odmowy nadania skardze dalszego biegu.
- 2. Trybunał Konstytucyjny stwierdza, że argumenty przytoczone w zażaleniu nie podważają ustaleń przedstawionych w zaskarżonym postanowieniu.
- 2.1. Skarżący podniósł w zażaleniu, że termin do złożenia skargi konstytucyjnej uległ zawieszeniu 13 sierpnia 2020 r., kiedy to złożył w administracji Zakładu Karnego w K. (dalej: Zakład Karny), w którym wówczas odbywał karę pozbawienia wolności, wniosek o ustanowienie pełnomocnika z urzędu w niniejszej sprawie. Twierdzi, że – biorąc pod uwagę, że do zawiadomienia pełnomocnika skarżącego o wyznaczeniu go do reprezentowania skarżącego doszło 12 października 2020 r. – termin do wniesienia skargi upłynął 13 stycznia 2021 r. Przekonuje, że skargę z 12 stycznia 2021 r. wniósł z zachowaniem 90-dniowego terminu.
Zarządzeniem Prezesa Trybunału Konstytucyjnego z 5 lutego 2021 r. skarżący został wezwany do usunięcia braku formalnego skargi konstytucyjnej przez udokumentowanie powołanej przez niego daty (13 sierpnia 2020 r.) wystąpienia z wnioskiem o ustanowienie pełnomocnika z urzędu w niniejszej sprawie. Wykonując to zobowiązanie pełnomocnik nie podjął próby uprawdopodobnienia, że złożenie przez skarżącego przedmiotowego wniosku w administracji zakładu karnego nastąpiło 13 sierpnia 2020 r. Do akt sprawy złożył natomiast uwierzytelnioną kopię koperty, w której wniosek miał zostać przesłany przez administrację zakładu karnego do Sądu Rejonowego w Ż. (dalej: Sąd Rejonowy). Widnieje na niej pieczątka nadawcza z datą 17 sierpnia 2020 r. Mając to na uwadze Trybunał przyjął, że z wnioskiem o ustanowienie pełnomocnika z urzędu skarżący wystąpił 17 sierpnia 2020 r. 9
Zważywszy zatem, że orzeczenie wskazane przez skarżącego jako ostateczne w rozumieniu art. 79 ust. 1 Konstytucji zostało mu doręczone 11 sierpnia 2020 r. i z wnioskiem o ustanowienie pełnomocnika z urzędu do sporządzenia i wniesienia skargi konstytucyjnej skarżący wystąpił 17 sierpnia 2020 r., a 12 października 2020 r. zawiadomiono radcę prawnego A.D. o wyznaczeniu jej pełnomocnikiem skarżącego, Trybunał stwierdza, że 90-dniowy termin do wniesienia skargi konstytucyjnej upłynął 4 stycznia 2021 r. Natomiast rozpatrywaną skargę nadano w urzędzie pocztowym 12 stycznia 2021 r. 10
2.2. Na marginesie Trybunał zauważa, że gdyby nawet przyjąć – jak chce skarżący – że wniosek o ustanowienie pełnomocnika złożył on w administracji zakładu karnego 13 sierpnia 2020 r., to skargę konstytucyjną, łączoną z faktem wydania orzeczenia doręczonego skarżącemu 11 sierpnia 2020 r., należałoby uznać za niedopuszczalną jako wniesioną po terminie. W tej wersji zdarzeń należałoby bowiem przyjąć, że termin do wniesienia skargi biegł od 12 sierpnia 2020 r. i uległ zawieszeniu na skutek złożenia 13 sierpnia 2020 r. wniosku o ustanowienie pełnomocnika z urzędu, a następnie zaczął biec ponownie 13 października 2020 r. (pierwszego dnia po dacie zawiadomienia pełnomocnika z urzędu o wyznaczeniu go w sprawie) i upłynął 8 stycznia 2021 r., a więc przed dniem, w którym wystąpiono z rozpatrywaną skargą.
2.3. Pełnomocnik skarżącego przekonuje w zażaleniu, że dostarczenie mu postanowienia Sądu Rejonowego z 18 listopada 2020 r. o oddaleniu jego wniosku o zwolnienie z obowiązku zastępowania skarżącego w niniejszej sprawie „dopiero w dniu 11 tycznia 2021 r., tj. w terminie podjęcia ostatecznych czynności w sprawie, (…) uniemożliwiło złożenie skargi konstytucyjnej we wcześniejszym terminie” (s. 2 zażalenia).
W związku z powyższym Trybunał przypomina, że samo złożenie przez pełnomocnika z urzędu wniosku o zwolnienie od obowiązku zastępowania skarżącego pozostaje bez wpływu na bieg terminu do wystąpienia ze skargą konstytucyjną (zob. np. postanowienie TK z 26 października 2021 r., sygn. SK 84/20, OTK ZU A/2021, poz. 58). W szczególności nie umożliwia odstąpienia przez pełnomocnika od obowiązku zastępowania skarżącego (w tym terminowego składania w jego imieniu pism procesowych) do czasu rozpatrzenia wniosku.
O zwolnieniu od obowiązku zastępowania skarżącego decyduje bowiem sąd.
Mając na uwadze powyższe Trybunał stwierdza, że w zaskarżonym postanowieniu słusznie przyjęto, że skargę konstytucyjną z 12 stycznia 2021 r. wniesiono po upływie przepisanego terminu.
3. Niezależnie od powyższego Trybunał wskazuje, że skarżący nie odniósł się w zażaleniu do wymienionych w zaskarżonym postanowieniu dodatkowych podstaw odmowy nadania dalszego biegu skardze, odnoszących się do niesprostania przez niego wymogowi uzasadnienia zarzutów niekonstytucyjności kwestionowanych przepisów i uczynienia przedmiotem rozpatrywanej skargi konstytucyjnej sposobu ich zastosowania w sprawie. Okoliczność ta skutkuje niemożnością uwzględnienia zażalenia.
W tym stanie rzeczy Trybunał Konstytucyjny – na podstawie art. 61 ust. 8 u.o.t.p.TK a contrario – postanawia jak w sentencji.
Postanowienie
z dnia 15 lipca 2021 r.
Trybunał Konstytucyjny w składzie:
Rafał Wojciechowski, po wstępnym rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym skargi konstytucyjnej A.B. w sprawie zgodności:
art. 297 § 1 w związku z art. 4 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego (Dz. U. z 2020 r. poz. 30, ze zm.) „w zakresie prowadzenia postępowania przygotowawczego” z art. 45 ust. 1 w związku z art. 31 ust. 1 i 3, a także z art. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej,
postanawia:
odmówić nadania dalszego biegu skardze konstytucyjnej.
Uzasadnienie
W skardze konstytucyjnej wniesionej do Trybunału Konstytucyjnego 12 stycznia 2021 r. (data nadania) A.B. (dalej: skarżący), reprezentowany przez pełnomocnika z urzędu, wystąpił z żądaniem przytoczonym na tle następującego stanu faktycznego.
Zarządzeniem z 16 grudnia 2019 r. (sygn. akt […]) Prokurator Prokuratury Rejonowej w S., po zapoznaniu się z pochodzącą od skarżącego korespondencją z 22 października i 5 listopada 2019 r., pozostawił ją bez dalszego rozpatrzenia.
Na powyższe zarządzenie skarżący złożył zażalenie. Sąd Rejonowy w S. postanowieniem z 4 sierpnia 2020 r. (sygn. akt […]; dalej:
postanowienie Sądu Rejonowego) nie uwzględnił zażalenia i utrzymał w mocy zaskarżone zarządzenie.
Zarządzeniem z 5 lutego 2021 r. Prezes Trybunału Konstytucyjnego wezwał skarżącego do usunięcia braków formalnych skargi konstytucyjnej przez: 1) doręczenie odpisu lub kopii poświadczonej za zgodność z oryginałem postanowienia Sądu Rejonowego wraz z czterema kopiami tego orzeczenia; 2) udokumentowanie daty: a) doręczenia skarżącemu wymienionego wyżej postanowienia, b) złożenia przez skarżącego do sądu rejonowego swego miejsca zamieszkania wniosku o ustanowienie pełnomocnika z urzędu, c) doręczenia radcy prawnemu rozstrzygnięcia właściwego organu o wyznaczeniu go pełnomocnikiem; 3) poinformowanie, czy został wniesiony nadzwyczajny środek zaskarżenia.
W piśmie z 2 marca 2021 r. (data nadania) pełnomocnik skarżącego ustosunkował się do powyższego wezwania. Wniósł o przedłużenie zakreślonego terminu do złożenia zaświadczenia dokumentującego datę doręczenia skarżącemu postanowienia Sądu Rejonowego. Wskazał, że mieszka ponad 260 km od K., co znacznie utrudnia mu dostęp do akt prowadzonej przez ten Sąd sprawy o sygn. akt […].
Zarządzeniem sędziego Trybunału Konstytucyjnego z 25 maja 2021 r. skarżący został wezwany do usunięcia braków formalnych skargi konstytucyjnej przez: 1) podanie miejsca zamieszkania skarżącego; 2) określenie kwestionowanej jednostki redakcyjnej zaskarżonego art. 297 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego (Dz. U. z 2020 r. poz. 30, ze zm.; dalej: k.p.k.);
3) wskazanie, które konstytucyjne wolności lub prawa skarżącego – i w jaki sposób – zostały naruszone; 4) uzasadnienie zarzutu niezgodności kwestionowanych przepisów ze wskazanymi konstytucyjnymi wolnościami lub prawami skarżącego, z powołaniem argumentów na jego poparcie; 5) przedstawienie stanu faktycznego sprawy.
W piśmie z 14 czerwca 2021 r. (data nadania) pełnomocnik skarżącego odniósł się do powyższego wezwania. Doprecyzował m.in., że kwestionuje konstytucyjność art. 297 § 1 w związku z art. 120 § 1 k.p.k.
Skarżący wskazał, że postanowienie Sądu Rejonowego zostało wydane po przeprowadzeniu postępowania przygotowawczego, które – jego zdaniem – „naruszało zasadę obiektywizmu, niedostatecznie wyjaśniło okoliczności sprawy, co prowadzi do naruszenia art. 45 ust. 1 Konstytucji RP w aspekcie rzetelnego procesu i prawa do sądu, które realizuje się również przez właściwe uregulowanie zasad przeprowadzania postępowania przygotowawczego” (s. 5 skargi). W przekonaniu skarżącego „jako osoba nieposiadająca wiadomości specjalnych, nie radząca sobie w przygotowywaniu pism procesowych, co jest potwierdzone treścią składanych przez niego wniosków i zawiadomień, został pozbawiony prawa do wszczęcia postępowania, w którym to Prokuratura winna stwierdzić czy przedstawione przez A.B. okoliczności wyczerpują znamiona czynu zabronionego” (s. 2 pisma skarżącego z 14 czerwca 2021 r.).
Trybunał Konstytucyjny zważył, co następuje.
- 1. Warunkiem skuteczności skargi konstytucyjnej jest spełnienie wymogów wynikających z Konstytucji oraz ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. z 2019 r. poz. 2393; dalej: u.o.t.p.TK).
- 2. Złożona skarga nie spełnia warunków formalnych, co uniemożliwia nadanie jej dalszego biegu.
- 2.1. Zgodnie z art. 77 ust. 1 u.o.t.p.TK skarga konstytucyjna może być wniesiona w ciągu trzech miesięcy od dnia doręczenia skarżącemu ostatecznego orzeczenia w sprawie. W dniu złożenia przez skarżącego wniosku o ustanowienie pełnomocnika z urzędu termin ten ulega zawieszeniu i nie biegnie do czasu rozpoznania go przez sąd (zob. postanowienia TK z: 25 listopada 1998 r., sygn. Ts 92/98, OTK ZU nr 3/1999, poz. 46; 4 marca 2008 r., sygn. Ts 223/07, OTK ZU nr 3/B/2008, poz. 119; 3 czerwca 2011 r., sygn. Ts 294/10, OTK ZU nr 5/B/2011, poz. 378; 12 października 2017 r., sygn. Ts 255/16, OTK ZU nr B/2017, poz. 232). Dochodzi wówczas do podzielenia terminu na dwa okresy: pierwszy – od dnia doręczenia ostatecznego orzeczenia organu władzy publicznej do dnia wystąpienia z wnioskiem o ustanowienie pełnomocnika z urzędu i drugi – od dnia powiadomienia pełnomocnika z urzędu o umocowaniu w sprawie do dnia złożenia skargi konstytucyjnej. Łącznie oba okresy nie mogą być dłuższe niż trzy miesiące (art. 77 ust. 1 u.o.t.p.TK). Zawieszenie biegu terminu następuje z reguły po okresie oznaczonym w dniach, dlatego dla prowadzenia przedmiotowych obliczeń niezbędne jest przyjęcie reżimu przewidzianego w art. 114 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny (Dz. U. z 2020 r. poz. 1740, ze zm.; dalej:
k.c.), nakazującego traktowanie miesiąca za 30 dni. Ustawowy trzymiesięczny termin na wniesienie skargi konstytucyjnej – zgodnie z powołanym art. 114 k.c. – odpowiada zatem 90 dniom (zob. postanowienia TK z: 21 września 2011 r., sygn. Ts 294/10, OTK ZU nr 5/B/2011, poz. 379; 28 grudnia 2015 r., sygn. Ts 263/14, OTK ZU nr 6/B/2015, poz. 625).
Wypełniając obowiązek wskazania i załączenia do skargi rozstrzygnięcia wydanego na podstawie zakwestionowanego aktu normatywnego, skarżący przedstawił postanowienie Sądu Rejonowego w S. z 4 sierpnia 2020 r. (sygn. akt […]). Trybunał ustalił z urzędu, że orzeczenie to zostało doręczone skarżącemu 11 sierpnia 2020 r. 14
Termin do wniesienia skargi konstytucyjnej należy liczyć od dnia następnego po dacie doręczenia skarżącemu ostatecznego rozstrzygnięcia, czyli od 12 sierpnia 2020 r. Bieg terminu uległ zawieszeniu 17 sierpnia 2020 r. na skutek złożenia przez skarżącego wniosku o ustanowienie pełnomocnika z urzędu do sporządzenia skargi konstytucyjnej. Zaczął on biec ponownie 13 października 2020 r., tj. pierwszego dnia po dacie zawiadomienia pełnomocnika z urzędu o wyznaczeniu go w sprawie (art. 44 ust. 3 pkt 1 u.o.t.p.TK).
Termin do złożenia skargi upłynął zatem 5 stycznia 2021 r. Rozpatrywana skarga została natomiast nadana w urzędzie pocztowym 12 stycznia 2021 r., a więc po terminie. Okoliczność ta jest samoistną podstawą odmowy nadania analizowanej skardze dalszego biegu (art. 61 ust. 4 pkt 1 w związku z art. 77 ust. 1 u.o.t.p.TK).
2.2. Na marginesie Trybunał wskazuje, że w skardze jako przedmiot zaskarżenia skarżący powołał art. 297 w związku z art. 4 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego (obecnie: Dz. U. z 2021 r. poz. 534, ze zm.; dalej: k.p.k.), natomiast w piśmie procesowym z 14 czerwca 2021 r. – w wykonaniu wezwania sędziego Trybunału Konstytucyjnego do sprecyzowania „kwestionowanej jednostki redakcyjnej art. 297 k.p.k.” – wskazał „art. 297 § 1 w związku z art. 120 § 1 k.p.k.”. Tym samym skarżący rozszerzył przedmiot kontroli o dodatkowy przepis (art. 120 § 1 k.p.k.), co należy ocenić jako niedopuszczalne z uwagi na przekroczenie terminu do wniesienia skargi konstytucyjnej, o którym mowa w art. 77 ust. 1 u.o.t.p.TK.
2.3. Niezależnie od powyższego Trybunał zauważa, że w uzasadnieniu skargi skarżący podał, że „[p]ostanowienie Sądu Rejonowego w S. z dnia 6 sierpnia 2020 r., sygn. akt […], zostało wydane po przeprowadzeniu postępowania przygotowawczego, które zdaniem skarżącego naruszało zasadę obiektywizmu, niedostatecznie wyjaśniło okoliczności sprawy, co prowadzi do naruszenia art. 45 ust. 1 Konstytucji RP w aspekcie rzetelnego procesu i prawa do sądu, które realizuje się również przez właściwe uregulowanie zasad przeprowadzania postępowania przygotowawczego” (s. 5 skargi). Jednocześnie – ani w skardze, ani w piśmie złożonym w wykonaniu zobowiązania sędziego Trybunału – skarżący nie sformułował jakichkolwiek zarzutów w stosunku do podstawy normatywnej kwestionowanego orzeczenia. Tak określony przedmiot skargi konstytucyjnej wykracza poza zakres właściwości Trybunału Konstytucyjnego, wynikający z art. 79 ust. 1 Konstytucji. Przedmiotem postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym w trybie skargi konstytucyjnej nie są bowiem akty stosowania prawa, a Trybunał Konstytucyjny nie pełni funkcji kolejnej instancji odwoławczej (zob. np. postanowienie TK z 29 listopada 2010 r., sygn. SK 8/10, OTK ZU nr 9/A/2010 poz. 117). Trybunał Konstytucyjny jest sądem prawa, a nie organem sprawującym nadzór judykacyjny nad sądami. Natomiast wskazanie przez skarżącego konkretnego orzeczenia sądowego lub innego rozstrzygnięcia stanowi wyłącznie warunek rozpoznania zarzutów niekonstytucyjności podstawy prawnej tego orzeczenia lub rozstrzygnięcia.
W tym stanie rzeczy Trybunał Konstytucyjny postanowił jak w sentencji.
POUCZENIE 19
Na podstawie art. 61 ust. 5 u.o.t.p.TK skarżącemu przysługuje prawo wniesienia zażalenia na powyższe postanowienie w terminie 7 dni od daty jego doręczenia.