Uzasadnienie
W skardze konstytucyjnej wniesionej do Trybunału Konstytucyjnego 14 czerwca 2022 r. (data nadania) Parafia Rzymskokatolicka […] w N. (dalej: skarżąca), reprezentowana przez pełnomocnika z wyboru, wystąpiła z żądaniem przytoczonym w komparycji niniejszego postanowienia na tle następującego stanu faktycznego.
Skarżąca jest właścicielem nieruchomości (działki nr […]) położonej w miejscowości K., gmina N., dla której prowadzona jest księga wieczysta nr […]. Własność powyższej nieruchomości została przywrócona skarżącej mocą ugody zawartej 13 września 1996 r. przed Komisją Majątkową w W. (sygn. akt […]). Przez nieruchomość przebiegają dwie napowietrzne linie energetyczne.
Właścicielem urządzeń jest ENEA Operator Sp. z o.o. z siedzibą w Poznaniu (dalej: przedsiębiorca energetyczny). Skarżąca złożyła wniosek o ustanowienie służebności przesyłu na nieruchomości, na której słupy i linie elektroenergetyczne zostały posadowione bez jej zgody.
Postanowieniem z 24 czerwca 2021 r. (sygn. akt […]) Sąd Rejonowy w G. Wydział I Cywilny oddalił wniosek skarżącej, uznając jednocześnie skuteczność postawionego przez przedsiębiorcę energetycznego zarzutu zasiedzenia służebności przesyłu. Skarżąca złożyła apelację od tego orzeczenia, zażalenie na rozstrzygnięcie dotyczące kosztów złożył również przedsiębiorca energetyczny.
Sąd Okręgowy w P. Wydział II Cywilny Odwoławczy postanowieniem z 15 lutego 2022 r. (sygn. akt […], […]) oddalił zarówno apelację skarżącej, jak i zażalenie przedsiębiorcy energetycznego, podzielając ustalenia Sądu Rejonowego w G., iż doszło do zasiedzenia służebności przesyłu w dobrej wierze na rzecz przedsiębiorcy energetycznego.
Postanowienie Sądu Okręgowego, doręczone pełnomocnikowi skarżącej 15 marca 2022 r., wskazane zostało jako ostateczne rozstrzygnięcie w rozumieniu art. 79 ust. 1 Konstytucji.
Trybunał Konstytucyjny postanowieniem z 15 lutego 2023 r. (doręczonym 23 lutego 2023 r.) zawiesił postępowanie przed Trybunałem w związku z wystąpieniem przez skarżącą ze skargą kasacyjną.
Sąd Najwyższy postanowieniem z 18 lipca 2023 r. (sygn. akt […]) odmówił przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania. W związku z tym Trybunał postanowieniem z 3 października 2024 r. podjął zawieszone postępowanie, natomiast zarządzeniem sędziego Trybunału Konstytucyjnego z tego samego dnia (doręczonym pełnomocnikowi skarżącej 14 października 2024 r.) skarżąca została wezwana do usunięcia braków formalnych skargi konstytucyjnej przez: 1) doprecyzowanie przedmiotu zaskarżenia (tj. przepisu ustawy lub innego aktu normatywnego, na podstawie którego sąd lub organ administracji publicznej orzekł ostatecznie o wolnościach lub prawach albo obowiązkach skarżącej określonych w Konstytucji i w stosunku do którego skarżąca domaga się stwierdzenia niezgodności z Konstytucją – art. 53 ust. 1 pkt 1 u.o.t.p.TK) przez wyjaśnienie, czy jest nim wskazany na stronie 1 skargi (po słowach: „wnoszę o: 1. stwierdzenie niegodności”): „art. 292 w zw. z art. 172 § 1 w zw. z art. 285 § 1 i 2 w zw. z art. 305 4 w zw. z art. 352 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny (Dz. U. z 2020 r. poz. 1740 ze zm.; dalej jako k.c.)”, czy wskazany na stronie 2 skargi (po słowach: „Określam przedmiot skargi konstytucyjnej wskazując na naruszenie przepisów:”):
„- art. 123 § 1 pkt 1 k.c. w zw. z art. 175 k.c. w zw. z art. 292 k.c. w zw. z art. 172 § 1 k.c. w zw. z art. 285 § 1 i 2 w zw. z art. 305 4 w zw. z art. 352 § 1 k.c. w związku z art. 35 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości (Dz. U. z 1991 Nr 30, poz. 127, ze zm.) w związku z art. 61 i [art.] 63 ustawy z 17 maja 1989 r. o stosunku Państwa do Kościoła Katolickiego, - art. 70 ust. 1 ustawy z dnia 29 kwietnia 1985 r. o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości (Dz. U. z 1991 r. Nr 30 poz. 127, ze zm.), - art. 124 ust. 1 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami (Dz. U. z 2021 r. poz. 1899, ze zm.) w związku z art. 61 i [art.] 63 ustawy z 17 maja 1989 r. o stosunku Państwa do Kościoła Katolickiego w Rzeczypospolitej Polskiej”; 2) wskazanie, które konstytucyjne wolności lub prawa wynikające z powołanych w skardze przepisów Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej (wzorców kontroli) i w jaki sposób zostały naruszone przez przepisy stanowiące przedmiot zaskarżenia w skardze konstytucyjnej oraz uzasadnienie sformułowanego zarzutu niezgodności z powołaniem argumentów lub dowodów na jego poparcie.
Skarżąca odniosła się do powyższego zarządzenia w piśmie procesowym z 21 października 2024 r. (data nadania).
Zdaniem skarżącej wykładnia kwestionowanych przepisów ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny (Dz. U. z 2020 r. poz. 1740, ze zm.) przyjęta w dotychczasowym orzecznictwie Sądu Najwyższego, stosowana przez sądy powszechne, w tym Sąd Okręgowy w Poznaniu, doprowadziła w sprawie do naruszenia jej konstytucyjnego prawa własności, a także zasad: proporcjonalności, równości wobec prawa oraz demokratycznego państwa prawnego i przepisów określających zasady zwrotu nieruchomości bezprawnie wywłaszczonych w PRL oraz korzystanie z praw i wolności konstytucyjnych.
Trybunał Konstytucyjny zważył, co następuje
1. W myśl art. 79 ust. 1 Konstytucji przedmiotem skargi konstytucyjnej może być ustawa lub inny akt normatywny, na podstawie którego sąd lub organ administracji publicznej orzekł ostatecznie o wolnościach lub prawach skarżącego albo o jego obowiązkach określonych w Konstytucji.
2. Stosownie do art. 61 ust. 1 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. z 2019 r. poz. 2393; dalej: u.o.t.p.TK) skarga konstytucyjna podlega wstępnemu rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym.
Służy ono wyeliminowaniu – już w początkowej fazie postępowania – spraw, które nie mogą być przedmiotem merytorycznego rozstrzygania.
Trybunał wydaje postanowienie o odmowie nadania skardze dalszego biegu, gdy nie spełnia ona określonych przez prawo wymagań, jest oczywiście bezzasadna lub gdy braki formalne nie zostały usunięte w ustawowym terminie.
3. W ocenie Trybunału skarga nie spełnia przesłanek nadania jej dalszego biegu. Trybunał Konstytucyjny przypomina bowiem, że w wyroku pełnego składu z 2 grudnia 2025 r., sygn. P 10/16 (OTK ZU A/2026, poz. 1) orzekł, że „[a]rt. 292 w związku z art. 285 § 1 i 2 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny (Dz. U. z 2025 r. poz. 1071, ze zm. [dalej: k.c.]), rozumiane w ten sposób, że umożliwiają nabycie przez przedsiębiorcę przesyłowego lub Skarb Państwa, przed wejściem w życie art. 305 1 -305 4 [k.c.], w drodze zasiedzenia służebności gruntowej odpowiadającej treścią służebności przesyłu, są niezgodne z art. 21 ust. 1, art. 64 ust. 2 i 3 w związku z art. 31 ust. 3 oraz art. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej”.
W uzasadnieniu podjętego rozstrzygnięcia Trybunał podniósł, że „niekonstytucyjność art. 292 w związku z art. 285 § 1 i 2 k.c. polegała nie na tym, że ich literalna treść sprzeczna jest z przepisami Konstytucji, lecz na tym, iż dawały one podstawę interpretacji prowadzącej do wykreowania nowej instytucji prawa rzeczowego – służebności gruntowej odpowiadającej treścią służebności przesyłu, a w konsekwencji możliwość jej zasiedzenia. Prawotwórcza wykładnia Sądu Najwyższego, wbrew zasadzie numerus clausus praw rzeczowych, doprowadziła do wprowadzenia do systemu prawa rzeczowego nowego rodzaju służebności gruntowej, odbiegającej w swej konstrukcji od klasycznej służebności gruntowej. Wyprowadzona w orzecznictwie sądowym, zwłaszcza w orzecznictwie SN, norma skutkuje daleko idącym ograniczeniem prawa własności, naruszającym standardy konstytucyjne. (…) Stwierdzenie, że nie jest możliwe posiadanie służebności gruntowej odpowiadającej treścią służebności przesyłu przed datą wejścia w życie przepisów regulujących tę instytucję (tj. przed 3 sierpnia 2008 r.) implikuje wniosek o niedopuszczalności zasiedzenia tego rodzaju prawa w tym czasie”.
Na skutek wydania wyroku w sprawie o sygn. P 10/16 problem konstytucyjny został zatem wyczerpany. W konsekwencji, w sprawach tożsamych z niniejszą, wydane zostały postanowienia z 17 marca 2026 r., sygn. SK 45/22 (OTK ZU A/2026, poz. 33) oraz z 24 marca 2026 r., sygn. SK 35/20 (OTK ZU A/2026, poz. 27).
W tym stanie rzeczy Trybunał Konstytucyjny postanowił jak w sentencji.
POUCZENIE 19
Na podstawie art. 61 ust. 5 u.o.t.p.TK skarżącej przysługuje prawo wniesienia zażalenia na powyższe postanowienie w terminie 7 dni od daty jego doręczenia.