Uzasadnienie
1. W skardze konstytucyjnej wniesionej do Trybunału Konstytucyjnego 9 października 2020 r. (data nadania), D.G. (dalej: skarżący), reprezentowany przez pełnomocnika z wyboru, wystąpił z żądaniem przytoczonym na tle następującego stanu faktycznego:
1.1 Skarżący, będąc osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym oraz posiadając prawo do renty (w tym renty inwalidzkiej), złożył w Gminnym Ośrodku Pomocy Społecznej w C. wniosek o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawną w stopniu znacznym żoną.
Decyzją z 23 listopada 2018 r. (nr […]) Wójt Gminy C. (dalej: organ pierwszej instancji), na podstawie art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2017 r. poz. 1952, ze zm.; obecnie: Dz. U. z 2020 r. poz. 111, ze zm.; dalej: u.ś.r.), odmówił przyznania wnioskowanego świadczenia, stwierdzając, że w sytuacji, gdy osoba sprawująca opiekę jest osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym oraz ma ustalone prawo do renty inwalidzkiej, świadczenie pielęgnacyjne jej nie przysługuje.
- 1.2. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w O. (dalej: SKO), po rozpatrzeniu odwołania skarżącego, decyzją z 21 stycznia 2019 r. (nr […]) utrzymało w mocy decyzję organu pierwszej instancji. Skarżący wniósł do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w W. (dalej: WSA) skargę, wnosząc o uchylenie decyzji SKO w całości, jak również o uchylenie decyzji organu pierwszej instancji poprzez przyznanie, w drodze wyjątku, prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku ze sprawowaniem opieki nad niepełnosprawną żoną.
- 1.3. Wyrokiem z 27 czerwca 2019 r. (sygn. akt […]) WSA oddalił skargę.
- 1.4. Naczelny Sąd Administracyjny (dalej: NSA) wyrokiem z 23 czerwca 2020 r. (sygn. akt […]) oddalił skargę kasacyjną od wyroku WSA z 27 czerwca 2019 r. Odwołując się w uzasadnieniu wyroku do art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., NSA stwierdził, że dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego konieczne są, po pierwsze, sprawowanie rzeczywistej opieki nad osobą wymagającą stałej pielęgnacji, po drugie, niepodejmowanie z tego powodu pracy, po trzecie, osoba występująca o przyznanie powyższego świadczenia nie może być osobą o znacznym stopniu niepełnosprawności. Skarżący jest osobą o znacznym stopniu niepełnosprawności, w związku z czym sam wymaga stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby. Nie można w jego sytuacji mówić o rezygnacji z zatrudnienia lub jego niepodejmowaniu, gdyż obiektywnie nie jest on zdolny do pracy (z tego tytułu pobiera rentę). Nie istnieje zatem związek przyczynowy między rezygnacją z zatrudnienia przez opiekuna (niepodejmowaniem przez niego pracy) a koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny wskazanym w art. 17 u.ś.r. NSA uznał w związku z tym za prawidłową ocenę WSA, że w sprawie występują negatywne przesłanki, uniemożliwiające przyznanie skarżącemu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego.
- 2. We wniesionej do Trybunału Konstytucyjnego skardze konstytucyjnej skarżący stwierdził, że ustawodawca, formułując generalny zakaz przyznawania świadczenia pielęgnacyjnego osobom niepełnosprawnym w stopniu znacznym, nie wziął pod uwagę konkretnych, jednostkowych przypadków. „W oderwaniu od realiów konkretnej sprawy, za pomocą normy abstrakcyjnej i generalnej uznano blankietowo, iż osoba niepełnosprawna w stopniu znacznym – bez względu na przyczynę niepełnosprawności – nie może sprawować opieki nad inną osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym” (skarga, s. 5). Zdaniem skarżącego, „(…) kwestionowany przepis upoważnia w pełni organy administracji, a także Sądy administracyjne, do rezygnacji z kontroli konkretnych elementów stanu faktycznego analizowanej sprawy. Stopnie i przyczyny niepełnosprawności są rozmaite – nie wolno, bez konkretnego sprawdzenia okoliczności danego przypadku, wyeliminować każdej osoby niepełnosprawnej w stopniu znacznym z możliwości sprawowania opieki – a co za tym idzie – uzyskiwania świadczenia pielęgnacyjnego. Tym bardziej działania ustawodawcy są niezrozumiałe, że przecież świadczenie pielęgnacyjne uzyskać może niepełnosprawny w stopniu znacznym opiekun faktyczny, czy rodzice” (ibidem). Skarżący zauważył, że w ten sposób ustawodawca zróżnicował sytuację prawną rodziców lub opiekunów faktycznych ze znacznym stopniem niepełnosprawności z sytuacją prawną osób, na których ciąży obowiązek alimentacyjny, bez jakiegokolwiek uzasadnienia konstytucyjnego, aksjologicznego i racjonalnego. W ocenie skarżącego, takie ukształtowanie reguł przyznawania świadczenia pielęgnacyjnego narusza jego konstytucyjne prawo do szczególnej pomocy ze strony władz publicznych, jako opiekunowi osoby niepełnosprawnej, prawo do pomocy w zabezpieczeniu egzystencji jako osobie niepełnosprawnej, prawo do realizacji zasady sprawiedliwości społecznej, jako obywatelowi oraz prawo do równego traktowania.
Skarżący poinformował, że od wyroku NSA z 23 czerwca 2020 r. (sygn. akt […]) nie został wniesiony nadzwyczajny środek zaskarżenia.
3. Zarządzeniem Prezesa Trybunału Konstytucyjnego z 2 grudnia 2020 r., wydanym na podstawie art. 57 ust. 1 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. z 2019 r., poz. 2393), skarżący został wezwany do usunięcia, w zakreślonym terminie, braków formalnych skargi konstytucyjnej przez doręczenie poświadczonych za zgodność z oryginałem odpisów wyroków: WSA z 27 czerwca 2019 r. (sygn. akt […]) i NSA z 23 czerwca 2020 r. (sygn. akt […]) oraz jednego odpisu skargi konstytucyjnej wraz z załącznikami. Pismem z 16 grudnia 2020 r. (data nadania) skarżący odniósł się do powyższego zarządzenia, przesyłając w załączeniu wymagane dokumenty.
Trybunał Konstytucyjny zważył, co następuje
1. Zgodnie z art. 61 ust. 1 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. z 2019 r. poz. 2393; dalej: u.o.t.p. TK) skarga konstytucyjna podlega wstępnemu rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym.
Trybunał wydaje postanowienie o nadaniu skardze konstytucyjnej dalszego biegu, gdy spełnia ona określone przez prawo wymagania.
- 2. Trybunał Konstytucyjny stwierdza, że skarga konstytucyjna kwalifikuje się do rozpoznania merytorycznego.
- 2.1. Skarga konstytucyjna została sporządzona w imieniu skarżącego przez radcę prawnego ustanowionego pełnomocnikiem z wyboru, który załączył odpowiednie pełnomocnictwo (został spełniony warunek, o którym mowa w art. 44 ust. 1 w związku z art. 53 ust. 2 pkt 3 u.o.t.p.TK).
- 2.2. Skarżący wyczerpał przysługującą mu drogę prawną, o której stanowi art. 77 ust. 1 w związku z art. 53 ust. 2 pkt 2 u.o.t.p.TK.
15 2.3 Dochowany został trzymiesięczny termin do wniesienia skargi konstytucyjnej, zastrzeżony w art. 77 ust. 1 u.o.t.p.TK, albowiem odpis wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego (dalej: wyrok NSA) z 23 czerwca 2020 r. (sygn. akt […]) doręczono skarżącemu 10 lipca 2020 r., zaś skarga konstytucyjna została wniesiona do Trybunału Konstytucyjnego 9 października 2020 r. (data nadania).
2.4. Wskazano, które konstytucyjne prawa lub wolności przysługujące skarżącemu i w jaki sposób zostały – jego zdaniem – naruszone (art. 53 ust. 1 pkt 2 u.o.t.p.TK), a także uzasadniono sformułowane w skardze zarzuty (art. 53 ust. 1 pkt 3 u.o.t.p.TK). Przedstawiony został stan faktyczny sprawy (art. 53 ust. 1 pkt 4 u.o.t.p.TK).
2.5. Prawidłowo określony został przedmiot zaskarżenia, co spełnia warunek, o którym mowa w art. 79 ust. 1 Konstytucji w związku z art. 53 ust. 1 pkt 1 u.o.t.p.TK. Zgodnie z tymi przepisami skarga konstytucyjna może być wniesiona, jeżeli na podstawie zakwestionowanego w skardze przepisu ustawy lub innego aktu normatywnego sąd lub organ administracji publicznej orzekł ostatecznie o wolnościach lub prawach albo obowiązkach skarżącego określonych w Konstytucji. Za wystarczającą dla spełnienia tej przesłanki należy uznać sytuację, w której zakwestionowany przepis nie został powołany w petitum rozstrzygnięcia, tylko w uzasadnieniu wyroku sądowego (wyrok TK z 29 kwietnia 2003 r., sygn. SK 24/02, OTK ZU nr 4/A/2003, poz. 33). W niniejszej sprawie sądy obu instancji – w tym NSA, którego wyrok ma walor prawomocności – powołały w uzasadnieniach swoich orzeczeń zaskarżony w skardze konstytucyjnej przepis.
Biorąc powyższe pod uwagę Trybunał Konstytucyjny – na podstawie art. 61 ust. 2 u.o.t.p.TK – postanowił, jak w sentencji.