Uzasadnienie
W skardze konstytucyjnej, wniesionej do Trybunału Konstytucyjnego 25 sierpnia 2016 r., reprezentowana przez radcę prawnego B.W. (dalej: skarżąca) wystąpiła o stwierdzenie niezgodności:
- 1) art. 482 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny (ówcześnie: Dz. U z 2016 r. poz. 380; obecnie: Dz. U. z 2018 r. poz. 1025, ze zm.) z art. 64 ust. 2, art. 32 ust. 1 oraz art. 76 Konstytucji;
- 2) art. 823 w związku z art. 182 § 2 i art. 13 § 2 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (ówcześnie:
Dz. U. z 2014 r. poz. 101, ze zm.; obecnie: Dz. U. z 2018 r. poz. 1360, ze zm.) z art. 64 ust. 2 oraz art. 32 ust. 1 Konstytucji;
3) art. 53 ust. 2 ustawy z dnia 31 stycznia 1989 r. – Prawo bankowe (Dz. U. z 1992 r. Nr 72, poz. 359, ze zm.) w związku z art. 51 ust. 2 ustawy z dnia 6 grudnia 1996 r. o zastawie rejestrowym i rejestrze zastawów (ówcześnie: Dz. U. Nr 149, poz. 703, ze zm.; obecnie: Dz. U. z 2018 r. poz. 2017, ze zm.) z art. 76, art. 32 ust. 1 oraz art. 64 ust. 2 Konstytucji.
Postanowieniem z 11 stycznia 2017 r. Trybunał Konstytucyjny odmówił nadania skardze dalszego biegu. Postanowienie doręczono pełnomocnikowi skarżącej 30 stycznia 2017 r. 6
Na to postanowienie skarżąca – pismem z 6 lutego 2018 r. – wniosła zażalenie, domagając się nadania skardze konstytucyjnej dalszego biegu.
Trybunał Konstytucyjny zważył, co następuje
1. Na podstawie art. 9 ust. 1 ustawy z dnia 13 grudnia 2016 r. – Przepisy wprowadzające ustawę o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym oraz ustawę o statusie sędziów Trybunału Konstytucyjnego (Dz. U. poz. 2074, ze zm.), do postępowań przed Trybunałem Konstytucyjnym wszczętych i niezakończonych przed dniem wejścia w życie ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. poz. 2072, ze zm.; dalej: u.o.t.p. TK) stosuje się przepisy tej ustawy. Skoro postępowanie zainicjowane rozpatrywaną skargą nie zostało zakończone przed 3 stycznia 2017 r., tj. dniem wejścia w życie u.o.t.p. TK, to zarówno postępowanie wstępne jak i merytoryczne rozpoznanie tej skargi określają przepisy u.o.t.p. TK.
Zgodnie z art. 61 ust. 5 u.o.t.p. TK skarżącemu przysługuje prawo wniesienia zażalenia na postanowienie Trybunału Konstytucyjnego o odmowie nadania skardze konstytucyjnej dalszego biegu. Trybunał w składzie trzech sędziów rozpatruje zażalenie na posiedzeniu niejawnym (art. 37 ust. 1 pkt 3 lit. c w związku z art. 61 ust. 5-8 u.o.t.p. TK). Na etapie rozpoznawania zażalenia Trybunał bada przede wszystkim, czy w wydanym postanowieniu prawidłowo stwierdził istnienie przesłanek odmowy nadania skardze dalszego biegu.
- 2. Odmowę nadania skardze konstytucyjnej dalszego biegu Trybunał oparł na następujących podstawach.
- 2.1. Trybunał uznał, że zarzut niezgodności art. 482 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny (ówcześnie: Dz. U z 2016 r. poz. 380; obecnie: Dz. U. z 2018 r. poz. 1025, ze zm.; dalej: k.c.) z art. 64 ust. 2, art. 32 ust. 1 oraz art. 76 Konstytucji nie spełnia wymogu określonego w art. 53 ust. 1 pkt 2 u.o.t.p. TK, ponieważ skarżąca nie odniosła konstytucyjnego prawa podmiotowego wynikającego ze wskazanego wzorca kontroli do kwestionowanej normy prawnej.
Zarzucając niezgodność art. 482 § 1 k.c. z art. 64 ust. 2 Konstytucji, skarżąca – w ocenie Trybunału – poprzestała „wyłącznie na literalnym przywołaniu art. 64 ust. 2 Konstytucji, co jednak nie jest wystarczające”.
Zarzut „nieuzasadnionego pogorszenia sytuacji dłużników banków w stosunku do dłużników innych wierzycieli” (art. 64 ust. 2 oraz art. 32 ust. 1 Konstytucji) nie dotyczył – zdaniem Trybunału – kwestionowanego art. 482 § 1 k.c., lecz „bezpośrednio regulacji stanowiących o bankowym tytule egzekucyjnym”, których art. 482 § 1 k.c. nie zawiera.
W ocenie Trybunału, źródłem naruszenia wolności lub praw wynikających z art. 76 Konstytucji, a także z art. 64 ust. 2 w związku z art. 32 ust. 1 i art. 76 Konstytucji, nie był kwestionowany art. 482 § 1 k.c., lecz umowa zawarta między bankiem, a skarżącą.
Biorąc pod uwagę powyższe uchybienia, Trybunał zakwalifikował badaną skargę jako oczywiście bezzasadną i na podstawie art. 61 ust. 4 pkt 3 u.o.t.p. TK odmówił nadania jej dalszego biegu w zakresie zarzutu niezgodności art. 482 § 1 k.c. z art. 64 ust. 2, art. 32 ust. 1 oraz art. 76 Konstytucji.
2.2. Trybunał odmówił nadania skardze dalszego biegu w zakresie niezgodności art. 823 w związku z art. 182 § 2 i art. 13 § 2 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (ówcześnie: Dz. U. z 2014 r. poz. 101, ze zm.; obecnie:
Dz. U. z 2018 r. poz. 1360, ze zm.; dalej: k.p.c.) z art. 64 ust. 2 oraz art. 32 ust. 1 Konstytucji z następujących powodów.
Po pierwsze, zakwestionowana norma prawna nie wyraża treści normatywnych przypisywanych jej przez skarżącą, a więc ochrona konstytucyjności tej normy pozostawałaby bez wpływu na ochronę konstytucyjnych praw skarżącej. Po drugie, art. 823 k.p.c. utracił moc obowiązującą, co czyni niedopuszczalnym kontrolę jego konstytucyjności (art. 59 ust. 1 pkt 4 u.o.t.p. TK).
- 2.3. Zarzut niezgodności art. 53 ust. 2 ustawy z dnia 31 stycznia 1989 r. – Prawo bankowe (Dz. U. z 1992 r. Nr 72, poz. 359, ze zm.; dalej: dawne prawo bankowe) w związku z art. 51 ust. 2 ustawy z dnia 6 grudnia 1996 r. o zastawie rejestrowym i rejestrze zastawów (ówcześnie: Dz. U. Nr 149, poz. 703, ze zm.; obecnie: Dz. U. z 2018 r. poz. 2017, ze zm.; dalej: ustawa o zastawie rejestrowym) z art. 76, art. 32 ust. 1 oraz art. 64 ust. 2 Konstytucji, nie spełniał – w ocenie Trybunału – wymogu określonego w art. 53 ust. 1 pkt 1 u.o.t.p. TK, gdyż przepisy te nie stanowiły podstawy wydania ostatecznego orzeczenia w sprawie objętej badaną skargą konstytucyjną. Z tego względu, na podstawie art. 61 ust. 4 pkt 1 u.o.t.p. TK, Trybunał odmówił skardze nadania dalszego biegu również w tym zakresie.
- 3. Zażalenie na to postanowienie, skarżąca oparła na następujących podstawach.
Po pierwsze, zdaniem skarżącej art. 482 § 1 k.c. stanowił „podstawę kapitalizacji odsetek w bankowym tytule egzekucyjnym”.
W jej ocenie konstytucyjne prawo ochrony własności zostało wyczerpująco określone w skardze konstytucyjnej, a Trybunał nie odniósł się do zarzutu niezgodności tego przepisu z art. 32 ust. 1 Konstytucji jako „samodzielnym wzorcem kontroli”.
Po drugie, art. 823 w związku z art. 182 § 2 i art. 13 § 2 k.p.c. stanowił podstawę wydania ostatecznego orzeczenia w sprawie objętej badaną skargą konstytucyjną, a łączna interpretacja tych przepisów wyraża treści normatywne przypisywane im przez skarżącą w skardze.
Po trzecie, art. 53 ust. 2 dawnego prawa bankowego w związku z art. 51 ust. 2 ustawy o zastawie rejestrowym stanowiły – w ocenie skarżącej – podstawę wydania ostatecznego orzeczenia w sprawie objętej badaną skargą konstytucyjną.
- 4. Biorąc pod uwagę podstawy odmowy wskazane przez Trybunał w postanowieniu z 11 stycznia 2017 r. oraz argumenty skarżącej przedstawione w zażaleniu, Trybunał Konstytucyjny stwierdza, że zarzuty podniesione w tym zażaleniu nie podważają podstaw odmowy nadania skardze dalszego biegu.
- 4.1. Pierwszy argument podniesiony w zażaleniu dotyczy zarzutu niekonstytucyjności art. 482 § 1 k.c. 24
Trybunał przypomina, że kwestionowany art. 482 § 1 k.c. (tzw. zakaz anatocyzmu) ogranicza wynikające z art. 481 § 1 k.c. generalne prawo wierzyciela do żądania od dłużnika zapłaty odsetek. W zaskarżonym postanowieniu Trybunał trafnie wyjaśnił, że zarzut „nieuzasadnionego pogorszenia sytuacji dłużników banków w stosunku do dłużników innych wierzycieli” nie dotyczył kwestionowanego art. 482 § 1 k.c., lecz „bezpośrednio regulacji stanowiących o bankowym tytule egzekucyjnym”, których art. 482 § 1 k.c. nie zawiera.
Skarżąca nie wskazała także, w jaki sposób konstytucyjne prawo równej dla wszystkich ochrony własności (art. 64 ust. 2 Konstytucji) mogło zostać naruszone przez art. 482 § 1 k.c. w kwestionowanym zakresie. Po pierwsze, wyprowadziła ona z tego przepisu normę, która nie stanowiła podstawy wydania ostatecznego orzeczenia (przepis nie daje wierzycielom prawa do kapitalizacji odsetek, lecz prawo to ogranicza). Po drugie, skarżąca nie odniosła – bogatego w swej treści normatywnej – konstytucyjnego prawa równej dla wszystkich ochrony własności (art. 64 ust. 2 Konstytucji) do kwestionowanego przepisu.
Wobec tego, że – jak wyjaśnia skarżąca w zażaleniu oraz skardze konstytucyjnej – art. 32 ust. 1 Konstytucji może stanowić „samodzielny wzorzec kontroli” konstytucyjności art. 482 § 1 k.c. w postępowaniu zainicjowanym wniesieniem skargi konstytucyjnej, należy przypomnieć, że w postanowieniu pełnego składu z 24 października 2001 r. (sygn. SK 10/01, OTK ZU nr 7/2001, poz. 225), Trybunał Konstytucyjny zajął stanowisko, że co do zasady, w sprawach inicjowanych skargą konstytucyjną, niedopuszczalne jest powoływanie jako „samodzielnego” wzorca kontroli art. 32 Konstytucji. Przepis ten nie kreuje bowiem w sposób samoistny praw lub wolności jednostki o charakterze podmiotowym (art. 53 ust. 1 pkt 2 u.o.t.p. TK). Pogląd ten zachowuje nadal swą aktualność (zob. wyrok z 21 czerwca 2017 r., sygn. SK 35/15, OTK ZU A/2017, poz. 51). Skarżąca nie przedstawiła argumentacji, zgodnie z którą – w ramach rozpoznawanej sprawy – pogląd ten nie powinien znaleźć zastosowania lub należałoby od niego odstąpić.
- 4.2. Drugi argument podniesiony w zażaleniu dotyczył zarzutu niekonstytucyjności art. 823 w związku z art. 182 § 2 i art. 13 § 2 k.p.c. 28
- 4.2.1. Treść kwestionowanych przepisów jest następująca.
Artykuł 823 k.p.c.: „Postępowanie egzekucyjne umarza się z mocy samego prawa, jeżeli wierzyciel w ciągu roku nie dokonał czynności potrzebnej do dalszego prowadzenia postępowania lub nie zażądał podjęcia zawieszonego postępowania. Termin powyższy biegnie od dnia dokonania ostatniej czynności egzekucyjnej, a w razie zawieszenia postępowania – od ustania przyczyny zawieszenia”.
Przepis ten został – co przypominał Trybunał w zaskarżonym postanowieniu – uchylony 8 września 2016 r. na podstawie art. 2 pkt 87 ustawy z dnia 10 lipca 2015 r. o zmianie ustawy – Kodeks cywilny, ustawy – Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. poz. 1311, ze zm.).
Artykuł 182 § 2 k.p.c.: „Umorzenie postępowania zawieszonego w pierwszej instancji nie pozbawia powoda prawa ponownego wytoczenia powództwa, jednakże poprzedni pozew nie wywołuje żadnych skutków, jakie ustawa wiąże z wytoczeniem powództwa”.
Artykuł 13 § 2 k.p.c.: „Przepisy o procesie stosuje się odpowiednio do innych rodzajów postępowań unormowanych w niniejszym kodeksie, chyba że przepisy szczególne stanowią inaczej”.
Z przepisów tych, skarżąca zrekonstruowała następującą normę prawną: „postępowanie egzekucyjne – do chwili jego umorzenia z mocy prawa – wywiera skutki w zakresie przerwania biegu przedawnienia roszczeń objętych tym postępowaniem, jeżeli przed umorzeniem postępowania nabywca wierzytelności objętej tym postępowaniem wystąpił o nadanie klauzuli wykonalności tytułowi egzekucyjnemu stwierdzającemu tę wierzytelność na swoją rzecz”.
4.2.2. W postanowieniu z 11 stycznia 2017 r. Trybunał stwierdził, że: „art. 823 k.p.c. nie dotyczy przerwania biegu przedawnienia (nawiązując do skargi, przepis ten nie przewiduje, jakie są skutki toczącego się postępowania egzekucyjnego »w zakresie przerwania biegu przedawnienia«), podobnie zresztą jak art. 182 § 2 w zw. z art. 13 § 2 k.p.c. Sytuacje, w których bieg przedawnienia ulega przerwaniu, wskazuje art. 123 § 1 k.c., niekwestionowany w skardze. Dodać też trzeba, że z art. 823, art. 182 § 2 w związku z art. 13 § 2 k.p.c. – interpretowanych łącznie – nie wynika norma, której kontroli domaga się skarżąca.” 34
4.2.3. Skarżąca odnosząc się w zażaleniu do tego stwierdzenia, wyjaśniała: „wszczęcie postępowania egzekucyjnego, umorzonego następnie z mocy prawa, powoduje przerwanie biegu przedawnienia roszczenia nim objętego, jeżeli po jego wszczęciu a przed jego umorzeniem nabywca wierzytelności objętej tym postępowaniem wystąpił o nadanie klauzuli wykonalności tytułowi egzekucyjnemu na swoją rzecz”. W ocenie skarżącej, do takiej właśnie konkluzji doszedł sąd w orzeczeniu wskazanym w skardze jako ostateczne w sprawie, mimo że „w orzecznictwie sądowym przyjęte jest odmienne rozumienie tego przepisu”.
4.2.4. Wziąwszy pod uwagę: 1) treść kwestionowanych przepisów, 2) normę prawną, którą skarżąca z nich rekonstruuje i kwestionuje w skardze 3) oraz wyjaśnienia skarżącej wskazane w zażaleniu – Trybunał Konstytucyjny stwierdził, co następuje.
Skarżąca zrekonstruowała z kwestionowanych przepisów normę prawną, która bezpośrednio z nich nie wynika, lecz którą wyprowadził – zdaniem skarżącej – sąd wydający ostateczne orzeczenie w sprawie objętej badaną skargą. Stanowisko to zostało bliżej wyjaśnione w samym postanowieniu Trybunału z 11 stycznia 2017 r. W tym stanie rzeczy, skarżąca domaga się przeprowadzenia przez Trybunał kontroli konstytucyjności normy indywidualno-konkretnej (aktu stosowania prawa). Należy jednak przypomnieć, że przedmiotem postępowania zainicjowanego wniesieniem skargi konstytucyjnej jest hierarchiczna kontrola zgodności ogólnych norm prawnych z normą konstytucyjno-prawną. Norma ogólna jest adresowana do rodzajowo określonego adresata (norma generalna) i wyznacza mu postępowanie w zasadzie powtarzalne (norma abstrakcyjna) – zob. wyrok pełnego składu z 16 listopada 2011 r., sygn. SK 45/09, OTK ZU nr 9/A/201, poz. 97. Natomiast normą indywidualno-konkretną jest akt stosowania prawa (np. wyrok sądowy), czyli akt zastosowania ogólnej normy prawnej do indywidualnie oznaczonej osoby i rozstrzygający, czy na tę osobę należy nałożyć określony, skonkretyzowany obowiązek lub przyznać jej określone, skonkretyzowane uprawnienie (zob. L. Morawski, Wstęp do prawoznawstwa, Wyd.
XVII, Toruń 2016, s. 55-56). Trybunał przypomina, że nie jest uprawniony do kontrolowania wykładni przepisów ani aktów stosowania prawa, jednak w ramach wyjątku, w zakresie kognicji Trybunału mieści się dokonywanie kontroli konstytucyjności treści normatywnej przepisu uzyskanej w wyniku jednolitej, powszechnej i stałej wykładni sądowej (zob. wyroki TK z: 24 czerwca 2008 r., sygn. SK 16/06, OTK ZU nr 5/A/2008, poz. 85, czy 2 czerwca 2009 r., sygn. SK 31/08, OTK ZU nr 6/A/2009, poz. 83).
Skarżąca nie kwestionuje jednak treści normatywnej przepisów, uzyskanej w wyniku jednolitej, powszechnej i stałej wykładni sądowej. Przekonuje bowiem, że kwestionowana norma prawna była jednostkowym i wadliwym aktem stosowania prawa. Z tego względu Trybunał nie ma podstaw do dokonania takiej kontroli (zob. postanowienie TK z 7 czerwca 2018 r., sygn. Ts 140/17, OTK ZU B/2018, poz. 121).
Co więcej, zrekonstruowana w skardze konstytucyjnej norma prawna dotyczy sytuacji, w której bieg przedawnienia ulega przerwaniu.
Sytuację taką reguluje art. 123 § 1 k.c., który nie został zakwestionowany w skardze konstytucyjnej – co z resztą Trybunał wskazał w postanowieniu o odmowie nadania skardze dalszego biegu.
Z tych względów należy stwierdzić, że z art. 823 w związku z art. 182 § 2 i art. 13 § 2 k.p.c. nie wynika norma, której kontroli domaga się skarżąca. A wobec tego odmowę nadania dalszego biegu skardze konstytucyjnej – w zakresie zarzutu ich niekonstytucyjności – należy uznać za prawidłową.
4.2.5. To co może wzbudzać wątpliwości na gruncie wykładni operatywnej, a co nie zostało podniesione w zażaleniu, to uznanie, że wobec utraty mocy obowiązującej art. 823 k.p.c., który skarżąca łączy z art. 182 § 2 oraz art. 13 § 2 k.p.c., skardze należało odmówić nadania dalszego biegu na podstawie art. 59 ust. 1 pkt 4 u.o.t.p. TK. Po pierwsze, przepis ten określa przesłankę umorzenia postępowania, a nie odmowy nadania skardze dalszego biegu. Po drugie, analiza tej przesłanki, w sprawie inicjowanej wniesieniem skargi konstytucyjnej, powinna zawsze zostać dokonana z uwzględnieniem art. 59 ust. 3 u.o.t.p. TK poprzez badanie, czy wydanie orzeczenia w postępowaniu zainicjowanym skargą konstytucyjną jest konieczne dla ochrony konstytucyjnych wolności i praw. Takiej analizy w postanowieniu z 11 stycznia 2017 r. Trybunał nie przeprowadził. Jest to jednak uwaga niemająca wpływu na nieuwzględnienie zażalenia z dwóch powodów. Po pierwsze, zarzut taki nie został w zażaleniu podniesiony, a Trybunał rozpoznając zażalenie – co należy podkreślić – związany jest zarówno zakresem zaskarżenia jak i argumentacją wskazanymi w tym środku zaskarżenia (zasada skargowości wynikająca z art. 67 ust. 1 w związku z art. 61 ust. 5 u.o.t.p. TK). Po drugie, niezależnie od tej oceny, odmowa nadania skardze dalszego biegu w zakresie zarzutu niekonstytucyjności art. 823, w związku z art. 182 § 2 i art. 13 § 2 k.p.c. – jako niezależna – jest zasadna.
4.3. Trzeci argument podniesiony w zażaleniu dotyczył zarzutu niekonstytucyjności art. 53 ust. 2 dawnego prawa bankowego w związku z art. 51 ust. 2 ustawy o zastawie rejestrowym z art. 76, art. 32 ust. 1 oraz art. 64 ust. 2 Konstytucji.
W ocenie skarżącej, przepisy te stanowiły podstawę ostatecznego orzeczenia, gdyż „bank mimo braku zgody skarżącej w zawartej umowie wszczął egzekucję (…) na podstawie bankowego tytułu egzekucyjnego” zaopatrzonego w klauzulę wykonalności. Tak więc, źródło naruszenia konstytucyjnych wolności lub praw skarżącej, upatruje ona w naruszeniu przez bank zawartej ze skarżącą umowy bankowej, nie zaś w zakwestionowanych przepisach. Należy podzielić pogląd wyrażony w postanowieniu z 11 stycznia 2017 r., zgodnie z którym „sądy w sprawie skarżącej nie badały, czy bankowy tytuł egzekucyjny został prawidłowo wystawiony, w szczególności nie brały pod uwagę brzmienia art. 53 ust. 2 dawnego prawa bankowego w związku z art. 51 ust. 2 ustawy o zastawie rejestrowym”.
W tym stanie rzeczy, odmowę nadania dalszego biegu skardze konstytucyjnej – w zakresie zarzutu niekonstytucyjności art. 53 ust. 2 dawnego prawa bankowego w związku z art. 51 ust. 2 ustawy o zastawie rejestrowym – należy uznać za prawidłową.
4.4. Porównując podstawy odmowy nadania skardze dalszego biegu oraz argumentację podniesioną w zażaleniu na to postanowienie, należy stwierdzić, że zażalenie nie odnosiło się do wszystkich podstaw odmowy, a argumentacja zaprezentowana w zażaleniu nie podważyła podstaw odmowy nadania skardze dalszego biegu. Z tego względu zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie.
W tym stanie rzeczy, Trybunał Konstytucyjny postanowił jak w sentencji.
Postanowienie
z dnia 11 stycznia 2017 r.
Trybunał Konstytucyjny w składzie:
Małgorzata Pyziak-Szafnicka, po wstępnym rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym skargi konstytucyjnej B.W. w sprawie zgodności:
- 1) art. 482 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny (Dz. U. z 2016 r. poz. 380, ze zm.) z art. 32 ust. 1, art. 64 ust. 2 oraz art. 76 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej,
- 2) art. 823 w zw. z art. 182 § 2 i w zw. z art. 13 § 2 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. z 2016 r. poz. 1822, ze zm.) z art. 32 ust. 1 oraz art. 64 ust. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej,
- 3) art. 53 ust. 2 ustawy z dnia 31 stycznia 1989 r. – Prawo bankowe (Dz. U. z 1992 r. Nr 72, poz. 359, ze zm.) w zw. z art. 51 ust. 2 ustawy z dnia 6 grudnia 1996 r. o zastawie rejestrowym i rejestrze zastawów (Dz. U. z 2016 r. poz. 297, ze zm.) z art. 32 ust. 1, art. 64 ust. 2 oraz art. 76 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej,
postanawia:
odmówić nadania dalszego biegu skardze konstytucyjnej.
Uzasadnienie
W skardze konstytucyjnej wniesionej do Trybunału Konstytucyjnego 25 sierpnia 2016 r. (data nadania) B.W. (dalej: skarżąca) wystąpiła o zbadanie zgodności: art. 482 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny (Dz. U. z 2016 r. poz. 380, ze zm.; dalej: k.c.) z art. 32 ust. 1, art. 64 ust. 2 oraz art. 76 Konstytucji; art. 823 w zw. z art. 182 § 2 i w zw. z art. 13 § 2 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. z 2016 r. poz. 1822; ze zm.; dalej: k.p.c.) z art. 32 ust. 1 oraz art. 64 ust. 2 Konstytucji; art. 53 ust. 2 ustawy z dnia 31 stycznia 1989 r. – Prawo bankowe (Dz. U. z 1992 r. Nr 72, poz. 359, ze zm.; dalej: dawne prawo bankowe) w zw. z art. 51 ust. 2 ustawy z dnia 6 grudnia 1996 r. o zastawie rejestrowym i rejestrze zastawów (Dz. U. z 2016 r. poz. 297, ze zm.; dalej: ustawa o zastawie rejestrowym) z art. 32 ust. 1, art. 64 ust. 2 oraz art. 76 Konstytucji.
Skargę konstytucyjną sformułowano w związku z następującą sprawą. Dnia 21 listopada 1997 r. skarżąca i jej małżonek zawarli z bankiem umowę o kredyt preferencyjny na utworzenie lub urządzenie gospodarstwa rolnego przez osoby, które nie przekroczyły
40. roku życia. Kredytu udzielono w kwocie 70 000 zł na okres od 21 listopada 1997 r. do 30 października 2005 r. Zgodnie z postanowieniami umowy oprocentowanie określono (wg stanu na dzień jej zawarcia) na 31,85% w skali roku, co odpowiadało 1,3 stopy redyskonta weksli ustalanej przez Prezesa NBP. Dnia 9 stycznia 1998 r. zawarto aneks do umowy kredytu zmieniający przedmiot kredytowania. Pismem z 8 stycznia 2003 r. bank wypowiedział umowę kredytu z uwagi na niespłacenie w terminie rat kredytu i odsetek. W piśmie wypowiadającym umowę kredytu wskazano aktualne na dzień sporządzenia pisma zadłużenie: 26 772,97 zł kapitału, 207,85 zł odsetek i 30 zł kosztów. Bank będący kredytodawcą skarżącej został przejęty przez inny bank, który wystawił przeciwko skarżącej i jej mężowi bankowy tytuł egzekucyjny nr […], w którym ogólną należność ustalił w wysokości 30 046,31 zł, z czego 26 772,97 zł kapitału, 497,35 zł odsetek (za okres od 1 grudnia 2002 r. do 17 lutego 2003 r.), 2 286,99 zł odsetek przeterminowanych (za okres od 18 lutego 2003 r. do 26 czerwca 2003 r.) oraz 489 zł kosztów. W bankowym tytule egzekucyjnym wskazano nadto, że od kwoty kapitału i odsetek określonych wyżej będą naliczane dalsze odsetki w kwocie 1,8 kwoty odsetek ustawowych, które na dzień wystawienia bankowego tytułu egzekucyjnego wynosiły 23,40% w stosunku rocznym. Wniosek o nadanie klauzuli wykonalności bankowemu tytułowi egzekucyjnemu złożono 3 lipca 2003 r. do Sądu Rejonowego w E. Postanowieniem z dnia 17 lipca 2003 r. (sygn. akt […]) Sąd Rejonowy w E. – Wydział I Cywilny uwzględnił wniosek. Po kolejnym przejęciu banku i tym razem bank (nowy wierzyciel skarżącej) wystąpił z wnioskiem o nadanie na jego rzecz klauzuli wykonalności bankowemu tytułowi egzekucyjnemu nr […]. Postanowieniem z 14 września 2009 r. (sygn. akt […]) Sąd Rejonowy w O. – Wydział I Cywilny (dalej: Sąd Rejonowy w O.) uwzględnił wniosek.
Dnia 20 kwietnia 2012 r. skarżąca, jej małżonek i bank zawarli porozumienie w sprawie spłaty zadłużenia wynikającego m.in. z umowy z 21 listopada 1997 r. (nr […]), które jednak bank wypowiedział już pismem z 4 września 2013 r. Skarżąca, w związku z toczącym się w stosunku do niej postępowaniem egzekucyjnym, w pozwie z 6 listopada 2015 r. skierowanym przeciwko bankowi wniosła o pozbawienie – w części jej dotyczącej – wykonalności tytułu wykonawczego w postaci bankowego tytułu egzekucyjnego wystawionego 27 czerwca 2003 r. (nr […]) i zaopatrzonego na rzecz banku w klauzulę wykonalności postanowieniem Sądu Rejonowego w O. z 14 września 2009 r. (sygn. akt […]). Wyrokiem z 22 stycznia 2016 r. Sąd Rejonowy w O. (sygn. akt […]) oddalił powództwo.
Od tego wyroku skarżąca złożyła apelację, którą Sąd Okręgowy w S. – Wydział I Cywilny oddalił wyrokiem z 25 maja 2016 r. 3
Skarżąca podnosi, że art. 482 § 1 k.c. w zakresie, w jakim „przewiduje możliwość żądania przez wierzyciela odsetek od zaległych odsetek w wypadku wszczęcia o nie postępowania przed sądem”, a także w zakresie, w jakim „przewiduje możliwość żądania przez bank odsetek od zaległych odsetek w wypadku wystawienia bankowego tytułu egzekucyjnego zaopatrzonego w klauzulę wykonalności”, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 i art. 64 ust. 2 Konstytucji. Ponadto zdaniem skarżącej art. 482 § 1 k.c. w zakresie, w jakim „przewiduje możliwość doliczenia przez przedsiębiorcę w stosunkach z konsumentem zaległych odsetek od dłużnej sumy i żądania od nich dalszych odsetek, jest niezgodny z art. 32 ust. 1, art. 64 ust. 2 oraz art. 76 Konstytucji. W przekonaniu skarżącej art. 823 w zw. z art. 182 § 2 i art. 13 § 2 k.p.c. w zakresie, w jakim „przewiduje, że postępowanie egzekucyjne – do chwili umorzenia postępowania z mocy prawa na podstawie tego przepisu – wywiera skutki w zakresie przerwania biegu przedawnienia roszczeń objętych tym postępowaniem, jeżeli przed umorzeniem postępowania nabywca wierzytelności objętej tym postępowaniem wystąpił o nadanie klauzuli wykonalności tytułowi egzekucyjnemu stwierdzającemu tę wierzytelność na swoją rzecz”, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 i art. 64 ust. 2 Konstytucji. Skarżąca uważa również, że art. 53 ust. 2 dawnego prawa bankowego w zw. z art. 51 ust. 2 ustawy o zastawie rejestrowym jest niezgodny z art. 32 ust. 1, art. 64 ust. 2 i art. 76 Konstytucji. Jak przy tym twierdzi, „prawa te zostały naruszone w ten sposób, że zaskarżony przepis wprowadza nieuzasadnione w stosunku do innych wierzycieli uprzywilejowanie banków w zakresie dochodzenia i egzekwowania należności wynikających z czynności bankowych, jak również w sposób nieuzasadniony pogarsza sytuację dłużników banków w stosunku do dłużników innych wierzycieli”. Skarżąca podkreśla, że „bank mimo braku [jej] zgody (…) w zawartej umowie [kredytu] wszczął egzekucję w (…) uproszczonym trybie na podstawie bankowego tytułu egzekucyjnego, występując jedynie o nadanie klauzuli wykonalności w oparciu o przejściowy przepis art. 51 ust. 2 ustawy o zastawie rejestrowym”.
W uzasadnieniu skargi skarżąca zawarła wniosek o „tymczasowe zawieszenie wykonania postanowienia Sądu Rejonowego w O. z 14 września 2009 r. (sprawa […]) oraz postanowienia tego sądu z 25 listopada 2013 r. (sprawa […])”.
Trybunał Konstytucyjny zważył, co następuje
Na podstawie art. 9 ust. 1 ustawy z dnia 13 grudnia 2016 r. – Przepisy wprowadzające ustawę o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym oraz ustawę o statusie sędziów Trybunału Konstytucyjnego (Dz. U. poz. 2074) do postępowań przed Trybunałem wszczętych i niezakończonych przed dniem wejścia w życie ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. poz. 2072; dalej: ustawa o TK) stosuje się przepisy tej ustawy.
Skoro postępowanie zainicjowane rozpatrywaną skargą nie zostało zakończone przed 3 stycznia 2017 r., tj. dniem wejścia w życie ustawy o TK, to zarówno wstępne, jak i merytoryczne rozpoznanie tej skargi określają przepisy ustawy o TK. Zgodnie z art. 61 ust. 1 ustawy o TK skarga konstytucyjna podlega wstępnemu rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym. Służy ono wyeliminowaniu – już w początkowej fazie postępowania – spraw, które nie mogą być przedmiotem merytorycznego rozstrzygania. Trybunał wydaje postanowienie o odmowie nadania skardze dalszego biegu, gdy nie spełnia ona określonych przez prawo wymagań, jest oczywiście bezzasadna, a także gdy zachodzą przesłanki, o których mowa w art. 59 ust. 1 pkt 2-4 ustawy o TK.
Zdaniem skarżącej art. 482 § 1 k.c. jest niezgodny z art. 64 ust. 2 i art. 32 ust. 1 Konstytucji w zakresie, w jakim „przewiduje możliwość żądania przez wierzyciela odsetek od zaległych odsetek w wypadku wszczęcia o nie postępowania przed sądem” i „przewiduje możliwość żądania przez bank odsetek od zaległych odsetek w wypadku wystawienia bankowego tytułu egzekucyjnego zaopatrzonego w klauzulę wykonalności”, a także jest niezgodny dodatkowo (poza wskazanymi już przepisami ustawy zasadniczej) z art. 76 Konstytucji w zakresie, w jakim „przewiduje możliwość doliczenia przez przedsiębiorcę w stosunkach z konsumentem zaległych odsetek do dłużnej sumy i żądania od nich dalszych odsetek”.
Trybunał przypomina, że skarga powinna zawierać wskazanie, która konstytucyjna wolność lub prawo skarżącego i w jaki sposób – jego zdaniem – zostały naruszone (art. 53 ust. 1 pkt 2 ustawy o TK). Jeśli jednak argumenty skarżącego przedstawione w skardze nie uprawdopodobniają naruszenia jego konstytucyjnych praw (tych, których ochrony domaga się w postępowaniu skargowym), to ze względu na oczywistą bezzasadność skargi nie można nadać jej dalszego biegu (art. 61 ust. 4 pkt 3 ustawy o TK).
Trybunał zwraca uwagę na to, że skarżąca dochodzi „prawa do równego traktowania przez władze publiczne (…) w zakresie ochrony praw majątkowych”, które wywodzi z art. 64 ust. 2 i art. 32 ust. 1 Konstytucji. Podnosi, że ustawodawca bezpodstawnie uprzywilejowuje jednych wierzycieli względem innych, czy pogarsza sytuację jednych dłużników w stosunku do innych. Traktuje ona przy tym kryterium „wytoczenia powództwa”, o którym mowa w art. 482 § 1 k.c., jako arbitralne i aksjologicznie nieuzasadnione. Skarżąca nie wyjaśnia jednak, dlaczego regulacja, która czasowo ogranicza prawo wierzyciela do naliczania odsetek od odsetek, nie odpowiada standardowi konstytucyjnemu. Zdaniem skarżącej art. 482 § 1 k.c. narusza prawa wynikające dla niej z art. 64 ust. 2 i art. 32 ust. 1 Konstytucji.
Nie definiuje jednak praw majątkowych, które zaskarżona regulacja miałaby podważać. Jak się zdaje, stosownie do stanowiska skarżącej niekonstytucyjność art. 482 § 1 k.c. wyraża się w tym, że dłużnicy, wobec których wytoczono powództwo o zaległe odsetki, są w gorszej sytuacji od tych, w stosunku do których takiego powództwa jeszcze nie wszczęto. To, że ustawodawca różnicuje sytuację dłużników, nie oznacza jeszcze tego, iż doszło do naruszenia konstytucyjnego prawa skarżącej, którego ochrony mogłaby się domagać za pośrednictwem skargi regulowanej w art. 79 ust. 1 Konstytucji. Takiego prawa skarżąca nie wykazała, poprzestając wyłącznie na literalnym przywołaniu art. 64 ust. 2 Konstytucji, co jednak nie jest wystarczające.
Trybunał zauważa również, że postawiony przez skarżącą zarzut „nieuzasadnionego pogorszenia sytuacji dłużników banków w stosunku do dłużników innych wierzycieli” dotyczy niewłaściwego przepisu. Skarżąca kieruje go bowiem wobec art. 482 § 1 k.c., podczas gdy powinien on dotyczyć bezpośrednio regulacji stanowiących o bankowym tytule egzekucyjnym. Nawet jednak wtedy zarzut taki nie mógłby być oparty na naruszeniu art. 64 ust. 2 Konstytucji, ponieważ – co należy powtórzyć – skarżąca nie wyjaśnia, jakie (jej przysługujące) majątkowe prawa, konstytucyjnie chronione, miałyby być naruszone przez zakwestionowane przepisy.
Trybunał stwierdza też, że niezrozumiały jest zarzut niezgodności art. 482 § 1 k.c. z art. 64 ust. 2, art. 32 ust. 1 i art. 76 Konstytucji. W przekonaniu skarżącej art. 482 § 1 k.c. „wprowadza (…) nieuzasadnione uprzywilejowanie przedsiębiorców w stosunkach z konsumentami, pozwalając (…) [im] na wykorzystanie faktycznie silniejszej pozycji w obrocie i narzucenie w umowach zawieranych z konsumentami niekorzystnych postanowień obejmujących kapitalizację odsetek”. Rozumowanie skarżącej najlepiej oddaje następujący fragment skargi: „Ponieważ skarżąca jest dłużnikiem z tytułu umów, które zawierała jako konsument i zawarła z bankiem porozumienie w sprawie ratalnej spłaty zadłużenia przewidujące kapitalizację odsetek i tych porozumień dotyczyły wskazane [w skardze] (…) wyroki sądów powszechnych, z których wynika, że postępowanie banków w tym zakresie było prawidłowe, jej konstytucyjne prawa (…) zostały naruszone”.
Trybunał powtarza jednak, że skarżąca nie wskazała prawa, które zostałoby naruszone przez zaskarżony przepis (mają to być bliżej nieokreślone prawa majątkowe). Więcej, z treści skargi jasno wynika, że dobrowolnie zawarła porozumienie o doliczeniu zaległych odsetek do dłużnej sumy, co oznacza, że źródło ewentualnego naruszenia jej praw nie leży w zakwestionowanym przepisie, lecz jej własnym zachowaniu.
Mając powyższe na względzie, w części, w której skarżąca kwestionuje art. 482 § 1 k.c. (trzy zarzuty), Trybunał stwierdza oczywistą bezzasadność skargi, co wyklucza nadanie jej dalszego biegu (art. 61 ust. 4 pkt 3 ustawy o TK). Jednocześnie Trybunał przypomina, że w świetle art. 79 ust. 1 Konstytucji ochrona skargowa służy tylko temu, czyje konstytucyjne wolności lub prawa zostały naruszone przez przepis, na podstawie którego sąd lub organ administracji publicznej wydał ostateczne orzeczenie.
Jeśli naruszenie wynikło z innych przyczyn, ochrona skargowa nie może być udzielona.
Skarżąca kwestionuje zgodność art. 823 w zw. z art. 182 § 2 i w zw. z art. 13 § 2 k.p.c. z art. 64 ust. 2 i art. 32 ust. 1 Konstytucji, twierdząc przy tym, że z przepisów tych łącznie wynika norma, zgodnie z którą „postępowanie egzekucyjne – do chwili jego umorzenia z mocy prawa – wywiera skutki w zakresie przerwania biegu przedawnienia roszczeń objętych tym postępowaniem, jeżeli przed umorzeniem postępowania nabywca wierzytelności objętej tym postępowaniem wystąpił o nadanie klauzuli wykonalności tytułowi egzekucyjnemu stwierdzającemu tę wierzytelność na swoją rzecz”.
Trybunał zauważa, że art. 823 k.p.c. został uchylony 8 września 2016 r. na podstawie art. 2 pkt 87 ustawy z dnia 10 lipca 2015 r. o zmianie ustawy – Kodeks cywilny, ustawy – Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. poz. 1311, ze zm.). Jednocześnie ustawodawca zmienił art. 824 k.p.c., do którego w § 1 dodał punkt 4, stanowiący o umorzeniu egzekucji (w całości lub w części) z urzędu, jeżeli wierzyciel w ciągu sześciu miesięcy nie dokonał czynności potrzebnej do dalszego prowadzenia postępowania lub nie zażądał podjęcia zawieszonego postępowania. Zasadne jest więc ustalenie, czy kontrola art. 823 k.p.c. w postępowaniu skargowym jest konieczna dla ochrony konstytucyjnych wolności i praw (art. 59 ust. 3 ustawy o TK).
Trybunał stwierdza, że art. 823 k.p.c. nie dotyczy przerwania biegu przedawnienia (nawiązując do skargi, przepis ten nie przewiduje, jakie są skutki toczącego się postępowania egzekucyjnego „w zakresie przerwania biegu przedawnienia”), podobnie zresztą jak art. 182 § 2 w zw. z art. 13 § 2 k.p.c. Sytuacje, w których bieg przedawnienia ulega przerwaniu, wskazuje art. 123 § 1 k.c., niekwestionowany w skardze. Dodać też trzeba, że z art. 823, art. 182 § 2 w zw. z art. 13 § 2 k.p.c. – interpretowanych łącznie – nie wynika norma, której kontroli domaga się skarżąca. Skoro zaś art. 823 k.p.c. nie wyrażał treści normatywnych przypisywanych mu przez skarżącą, to badanie jego konstytucyjności pozostawałoby bez wpływu na ochronę konstytucyjnych praw skarżącej.
W związku z powyższym Trybunał stwierdza, że ze względu na utratę mocy obowiązującej przez art. 823 k.p.c. nadanie skardze dalszego biegu w części, w której dotyczy ona tego przepisu, jest niedopuszczalne (art. 59 ust. 1 pkt 4 ustawy o TK).
Zdaniem skarżącej art. 53 ust. 2 dawnego prawa bankowego w zw. z art. 51 ust. 2 ustawy o zastawie rejestrowym jest niezgodny z art. 32 ust. 1, art. 64 ust. 2 i art. 76 Konstytucji.
Trybunał zaznacza, że zgodnie z art. 53 ust. 1 pkt 1 ustawy o TK skarga zawiera określenie kwestionowanego przepisu ustawy lub innego aktu normatywnego, na podstawie którego sąd lub organ administracji publicznej orzekł ostatecznie o wolnościach lub prawach albo obowiązkach skarżącego określonych w Konstytucji i w stosunku do którego skarżący domaga się stwierdzenia niezgodności z Konstytucją. Jeśli skarżący wskazuje przepis, lecz sąd nie oparł na nim ostatecznego orzeczenia wydanego wobec skarżącego, to skarga nie spełnia wymagania statuowanego w art. 53 ust. 1 pkt 1 ustawy o TK, co uniemożliwia nadanie jej dalszego biegu (art. 61 ust. 4 pkt 1 ustawy o TK).
Jak ustalił Trybunał, sądy w sprawie skarżącej nie badały, czy bankowy tytuł egzekucyjny został prawidłowo wystawiony, w szczególności nie brały pod uwagę brzmienia art. 53 ust. 2 dawnego prawa bankowego w zw. z art. 51 ust. 2 ustawy o zastawie rejestrowym.
Okoliczności tej nie kwestionowała bowiem sama skarżąca (zob. s. 7 uzasadnienia wyroku Sądu Rejonowego w O. z 22 stycznia 2016 r.). To, że „bank mimo braku zgody skarżącej w zawartej umowie wszczął egzekucję (…) na podstawie bankowego tytułu egzekucyjnego” zaopatrzonego w klauzulę wykonalności, nie było zarzucane przez skarżącą w postępowaniu przeciwegzekucyjnym, a zatem nie może być również rozpatrywane w postępowaniu skargowym przed Trybunałem.
Z tej przyczyny Trybunał stwierdza, że skarga w części, w której dotyczy art. 53 ust. 2 dawnego prawa bankowego w zw. z art. 51 ust. 2 ustawy o zastawie rejestrowym, nie spełnia wymagania określonego w art. 53 ust. 1 pkt 1 ustawy o TK, dlatego należało odmówić nadania jej dalszego biegu (art. 61 ust. 4 pkt 1 ustawy o TK).
Wobec powyższego Trybunał Konstytucyjny postanowił jak w sentencji, pozostawiając wniosek o wydanie postanowienia tymczasowego bez rozpoznania.
POUCZENIE 23
Na podstawie art. 61 ust. 5 ustawy o TK skarżącej przysługuje prawo do wniesienia zażalenia na powyższe postanowienie w terminie 7 dni od daty jego doręczenia.