Uzasadnienie
W skardze konstytucyjnej z 29 stycznia 2018 r. (data nadania) M. J. (dalej: skarżący) zakwestionował zgodność art. 394 § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. z 2018 r. poz. 1360, ze zm.; dalej: k.p.c.) – „w zakresie, w jakim nie przewiduje możliwości zaskarżenia do sądu drugiej instancji postanowienia w przedmiocie skargi na czynność komornika” – z art. 10 ust. 2; art. 10 ust. 2 w związku z art. 45 ust. 1; art. 45 ust. 1; art. 45 ust. 1 w związku z art. 2 i art. 10 ust. 2; art. 176 ust. 1 w związku z art. 2 i art. 10 ust. 2 oraz art. 45 ust. 1 Konstytucji.
Postanowieniem z 18 marca 2019 r. Trybunał Konstytucyjny odmówił nadania skardze dalszego biegu. Postanowienie doręczono pełnomocnikowi skarżącego 26 marca 2019 r. Pismem z 1 kwietnia 2019 r. (data nadania), skarżący wniósł na to postanowienie zażalenie, domagając się jego uchylenia w całości i nadania skardze konstytucyjnej dalszego biegu.
Trybunał Konstytucyjny zważył, co następuje
1. Zgodnie z art. 61 ust. 5 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. poz. 2072, ze zm.; dalej: u.o.t.p. TK), skarżącemu przysługuje prawo wniesienia zażalenia na postanowienie Trybunału Konstytucyjnego o odmowie nadania skardze konstytucyjnej dalszego biegu. Trybunał w składzie trzech sędziów rozpatruje zażalenie na posiedzeniu niejawnym (art. 37 ust. 1 pkt 3 lit. c w zw. z art. 61 ust. 5-8 u.o.t.p. TK). Na etapie rozpoznania zażalenia Trybunał bada przede wszystkim, czy w wydanym postanowieniu prawidłowo stwierdził istnienie przesłanek odmowy nadania skardze dalszego biegu.
2. W postanowieniu z 18 marca 2019 r. Trybunał stwierdził, że wniesiona skarga nie spełnia wymagań określonych w art. 53 ust. 1 pkt 1-2 u.o.t.p. TK i na podstawie art. 61 ust. 4 pkt 1 u.o.t.p. TK odmówił nadania jej dalszego biegu z następujących powodów.
Po pierwsze, jako sposób naruszenia swoich konstytucyjnych wolności lub praw, skarżący wskazał wadliwe zastosowanie kwestionowanego art. 394 § 1 k.p.c., a nie jego niekonstytucyjny charakter (art. 53 ust. 1 pkt 2 u.o.t.p. TK).
Po drugie, art. 394 § 1 k.p.c. w zakresie kwestionowanym w skardze, nie stanowił podstawy żadnego z orzeczeń wydanych w sprawie objętej wniesioną skargą (art. 53 ust. 1 pkt 1 u.o.t.p. TK).
3. Skarżący podniósł, że z powodu błędnej wykładni art. 394 § 1 k.p.c. został pozbawiony prawa do rozpoznania sprawy w dwuinstancyjnym postępowaniu sądowym, ponieważ sąd pierwszej instancji, odrzucając zażalenie na swoje postanowienie, błędnie przyjął, iż postanowienie o oddaleniu skargi na czynność komornika nie jest orzeczeniem kończącym postępowanie w sprawie, a zatem – w świetle art. 394 § 1 k.p.c. – nie przysługuje od niego zażalenie. W samej skardze wyjaśniał już, że gdyby sąd, który orzekał w jego sprawie, dokonał takiej wykładni art. 394 § 1 k.p.c. jak czynią to – jego zdaniem – inne składy orzekające w tożsamych sprawach, to jego konstytucyjne wolności i prawa nie zostałyby naruszone.
Należy jednak nadmienić, że zgodnie z utrwalonym i jednolitym orzecznictwem sądowym (zob. uchwała Sądu Najwyższego z 28 listopada 1969 r., sygn. akt III CZP 83/69, OSNC 1970, Nr 6, poz. 105 oraz postanowienie Sądu Najwyższego z 15 kwietnia 1986 r., sygn. akt III CRN 40/86, OSNCP 1987 nr 7, poz. 102), na postanowienie sądu rejonowego, wydane w wyniku rozpoznania skargi na czynności komornika, zażalenie do sądu drugiej instancji przysługuje jedynie wówczas, gdy zaskarżone postanowienie zmierza do zakończenia postępowania egzekucyjnego (art. 394 § 1 in principio w związku z art. 13 § 2 i art. 767 § 3 k.p.c.).
Sąd Najwyższy zaznacza również, że przez orzeczenia kończące postępowanie w sprawie egzekucyjnej, należy rozumieć także rozstrzygnięcia kończące określony etap postępowania egzekucyjnego (zob. postanowienia Sądu Najwyższego z: 4 stycznia 1973 r., sygn. akt III CRN 344/72, OSNC 1973, Nr 7, poz. 144; 19 stycznia 2007 r. sygn. akt III CZP 135/06, LEX nr 272469).
Poglądy te zachowują nadal swą aktualność w orzecznictwie sądowym (zob. uchwały Sądu Najwyższego z 15 września 1995 r., sygn. akt III CZP 110/95, OSNC 1995 nr 12, poz. 177 oraz z 14 września 2016 r., sygn. akt III CZP 37/16, OSNC 2019 nr 5, poz. 51, a także postanowienia Sądu Okręgowego w: Bydgoszczy z 29 kwietnia 2015 r., sygn. akt II Cz 141/15, LEX nr 2341482; Gdańsku z 9 marca 2016 r., sygn. akt XVI Cz 182/16, LEX nr 2008440; Toruniu z 9 maja 2016 r., sygn. akt VIII Cz 300/16, LEX nr 2044920; Gliwicach z 18 grudnia 2018 r., sygn. akt III Cz 1208/18, LEX nr 2627902).
3.1. Zdaniem skarżącego, sąd orzekający w jego sprawie naruszył jego konstytucyjne wolności i prawa poprzez „dokonanie błędnej wykładni” art. 394 § 1 k.p.c., gdyż przyjął, że postanowienie o oddaleniu skargi na czynność komornika nie jest orzeczeniem kończącym postępowanie w sprawie, a zatem – w świetle art. 394 § 1 k.p.c. – nie przysługuje od niego zażalenie.
Należy przypomnieć, że zgodnie z art. 67 ust. 1 u.o.t.p. TK Trybunał, orzekając zarówno w rozpoznaniu wstępnym, jak i merytorycznym, związany jest – co do zasady – zakresem zaskarżenia wskazanym w skardze konstytucyjnej. Zakres zaskarżenia obejmuje także sformułowanie zarzutu niekonstytucyjności (art. 67 ust. 1 u.o.t.p. TK). Skarga powinna zawierać uzasadnienie zarzutu niezgodności kwestionowanego przepisu ustawy lub innego aktu normatywnego, ze wskazaną konstytucyjną wolnością lub prawem skarżącego, z powołaniem argumentów lub dowodów na jego poparcie (art. 53 ust. 1 pkt 2 u.o.t.p. TK).
Trybunał związany granicami skargi nie może zatem rozszerzać lub modyfikować istoty zarzutu skargi. Jeśli więc skarżący, przedmiotem zarzutu uczynił jednostkowy akt stosowania prawa, twierdząc że ostateczne orzeczenie wydane w sprawie objętej wniesioną skargą stanowiło przejaw – niezgodnego z powszechną praktyką – zastosowania art. 394 § 1 k.p.c., podczas gdy kwestionowana treść normatywna tego przepisu wynika z jednolitej, powszechnej i stałej wykładni sądowej, to brak jest podstaw do przeprowadzenia kontroli konstytucyjności zgodnie z żądaniem skargi, gdyż stan normatywny kwestionowany w skardze różni się od rzeczywistego stanu prawnego. W ramach niniejszej sprawy, modyfikacja przedmiotu zaskarżenia stanowiłaby nieuzasadnione i bezpodstawne przekroczenie – określonych zasadą skargowości – granic związania Trybunału skargą konstytucyjną.
3.2. Trybunał przypomina również, że w swoim orzecznictwie odróżnia zaniechanie prawodawcze (tzw. lukę normatywną) – które nie może być przedmiotem oceny Trybunału – od prawodawczego pominięcia, które jedynie wyjątkowo może stać się przedmiotem takiej oceny (zob. wyrok z 30 września 2014 r., sygn. SK 22/13, OTK ZU nr 8/A/2014, poz. 96). Skarga konstytucyjna skarżącego, jak i wniesione zażalenie nie zawierają jednak argumentów wskazujących na zarzut pominięcia prawodawczego. Z tego powodu mając na uwadze – obowiązującą w postępowaniu przed Trybunałem – zasadę skargowości (art. 67 ust. 1 u.o.t.p. TK), brak jest podstaw do jego rozpoznania.
3.3. Z tych względów zażalenie nie podważyło oceny, iż wniesiona skarga nie spełnia wymogów określonych w art. 53 ust. 1 pkt 1-2 u.o.t.p. TK, gdyż przedmiotem zarzutu niekonstytucyjności skarżący uczynił jednostkową i – jego zdaniem – wadliwą wykładnię dokonaną przez orzekające w jego sprawie sądy, nie zaś art. 394 § 1 k.p.c., czy też treść normatywną tego przepisu ustaloną w wyniku jednolitej, powszechnej i stałej wykładni sądowej, która w ramach wyjątku może stać się przedmiotem kontroli konstytucyjności (zob. wyroki TK z: 24 czerwca 2008 r., sygn. SK 16/06, OTK ZU nr 5/A/2008, poz. 85 oraz 2 czerwca 2009 r., sygn. SK 31/08, OTK ZU nr 6/A/2009, poz. 83).
4. Wobec tego, że w zaskarżonym postanowieniu Trybunał stwierdził, iż badana skarga nie spełnia wymogów określonych w art. 53 ust. 1 pkt 1-2 u.o.t.p. TK, a wniesione zażalenie nie podważyło tego ustalenia, Trybunał Konstytucyjny postanowił jak w sentencji.
Postanowienie
z dnia 18 marca 2019 r.
Trybunał Konstytucyjny w składzie:
Małgorzata Pyziak-Szafnicka, po wstępnym rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym skargi konstytucyjnej M.J. w sprawie zgodności:
art. 394 § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. z 2018 r. poz. 1360, ze zm.) z art. 10 ust. 2, art. 10 ust. 2 w związku z art. 45 ust. 1, art. 45 ust. 1, art. 45 ust. 1 w związku z art. 2, art. 45 ust. 1 w związku z art. 10 ust. 2, art. 176 ust. 1 w związku z art. 2, art. 176 ust. 1 w związku z art. 10 ust. 2, art. 176 ust. 1 w związku z art. 45 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej,
postanawia:
odmówić nadania skardze konstytucyjnej dalszego biegu.
Uzasadnienie
W skardze konstytucyjnej z 29 stycznia 2018 r. (data nadania) M.J. (dalej: skarżący) zakwestionował zgodność art. 394 § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. z 2018 r. poz. 1360, ze zm.; dalej: k.p.c.) – „w zakresie, w jakim nie przewiduje możliwości zaskarżenia do sądu drugiej instancji postanowienia w przedmiocie skargi na czynność komornika” – z art. 10 ust. 2; art. 10 ust. 2 w związku z art. 45 ust. 1; art. 45 ust. 1; art. 45 ust. 1 w związku z: art. 2 i art. 10 ust. 2; art. 176 ust. 1 w związku z: art. 2 i art. 10 ust. 2 oraz art. 45 ust. 1 Konstytucji.
Skargę konstytucyjną wniesiono w związku z następującą sprawą.
Sąd Rejonowy w T. I Wydział Cywilny, postanowieniem z 1 grudnia 2016 r. (sygn. akt […]; dalej: postanowienie o oddaleniu), oddalił skargę skarżącego (działającego w charakterze dłużnika) na czynność Komornika Sądowego przy Sądzie Rejonowym w K. (dalej: komornik) „w postaci zajęcia wynagrodzenia za pracę”, a także uchylił postanowienie komornika w zakresie ustalenia kosztów adwokackich oraz zasądził od wierzyciela na rzecz dłużnika (skarżącego) kwotę 50 zł tytułem zwrotu kosztów postępowania.
Ten sam sąd, postanowieniem z 16 stycznia 2017 r. (sygn. akt […]; dalej: postanowienie o odrzuceniu), odrzucił zażalenie skarżącego na postanowienie o oddaleniu. W uzasadnieniu przypomniał, że – zgodnie z art. 394 § 1 k.p.c. – zażalenie „przysługuje także na postanowienia sądu kończące postępowanie w sprawie oraz w wypadkach wymienionych w powołanym przepisie, o ile pozostają one aktualne w postępowaniu egzekucyjnym”. A wobec tego, że postanowienie o oddaleniu dotyczyło „kwestii wpadkowej dla toku postępowania egzekucyjnego”, sąd uznał, że nie prowadziło ono do zakończenia postępowania w sprawie, zatem prawo wniesienia zażalenia na nie – zgodnie z art. 394 § 1 k.p.c. – skarżącemu nie przysługuje i zgodnie z art. 370 k.p.c. podlega odrzuceniu.
Sąd Okręgowy w K. III Wydział Cywilny Odwoławczy (dalej: Sąd Okręgowy), postanowieniem z 20 kwietnia 2017 r. (sygn. akt […]) oddalił zażalenie skarżącego na postanowienie o odrzuceniu. W uzasadnieniu wyjaśnił, że obowiązek przekazywania komornikowi wynagrodzenia ponad kwotę wolną od zajęcia oraz ciężar ustalenia tej kwoty spoczywa wyłącznie na pracodawcy i w tym zakresie pracodawca ponosi względem dłużnika odpowiedzialność odszkodowawczą za niezgodną z przepisami prawa realizację zajęcia komorniczego.
Trybunał Konstytucyjny zważył, co następuje.
- 1. Na podstawie art. 61 ust. 1 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. poz. 2072; dalej: u.o.t.p. TK), skarga konstytucyjna podlega wstępnemu rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym. Trybunał wydaje postanowienie o odmowie nadania skardze dalszego biegu, gdy nie spełnia ona określonych przez prawo wymagań lub gdy jest oczywiście bezzasadna. Mając na względzie art. 67 ust. 1 u.o.t.p. TK, Trybunał orzekając zarówno w rozpoznaniu wstępnym, jak i merytorycznym – co do zasady – związany jest zakresem zaskarżenia wskazanym w skardze konstytucyjnej.
- 2. Zgodnie z kwestionowanym w skardze art. 394 § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. z 2018 r. poz. 1360, ze zm.; dalej: k.p.c.) zażalenie do sądu drugiej instancji przysługuje na postanowienia sądu pierwszej instancji:
- 1) kończące postępowanie w sprawie;
- 2) zarządzenia przewodniczącego, których przedmiotem są okoliczności wymienione w następujących tam punktach.
- 3. Skarżący wskazał na następujące argumenty przemawiające za niezgodnością art. 394 § 1 k.p.c. z Konstytucją.
- 3.1. Po pierwsze, orzekające w sprawie sądy wadliwie – zdaniem skarżącego – uznały, że postanowienie o oddaleniu skargi na czynność komornika – której przedmiotem jest dokonanie egzekucji wynagrodzenia za pracę ponad kwotę wolną od zajęcia – nie jest postanowieniem kończącym postępowanie w sprawie. Wobec tego, Sąd Okręgowy stwierdził, że pierwsza przesłanka określona w art. 394 § 1 k.p.c. nie została spełniona, gdyż postępowanie to miało charakter wpadkowy względem postępowania egzekucyjnego, a więc nie kończyło postępowania w sprawie egzekucyjnej.
Z takim rozstrzygnięciem nie zgadza się skarżący, który w skardze konstytucyjnej wywodzi, że postanowienie o oddaleniu skargi na czynność komornika jest orzeczeniem kończącym postępowanie w sprawie, o którym mowa w art. 394 § 1 k.p.c. Na dowód tego przywołuje orzeczenia sądów powszechnych, które – w jego ocenie – kwalifikują takie postanowienie jako orzeczenie kończące postępowanie w sprawie, na które – zgodnie z art. 394 § 1 k.p.c. – przysługuje zażalenie do sądu drugiej instancji.
Skarżący przekonuje, że do naruszenia jego konstytucyjnych wolności lub praw doszło w ten sposób, że Sąd Okręgowy, wydający ostateczne orzeczenie w sprawie objętej badaną skargą, dokonał wadliwej wykładni art. 394 § 1 k.p.c. (tzw. skarga na stosowanie prawa), gdyż błędnie przyjął, iż postanowienie o oddaleniu skargi na czynność komornika nie jest orzeczeniem kończącym postępowanie w sprawie, a zatem – w świetle art. 394 § 1 k.p.c. – nie przysługuje od niego zażalenie. Przedmiotem tego zarzutu jest zatem wadliwa, naruszająca wartości konstytucyjne wykładnia dokonana przez orzekające w sprawie sądy, nie zaś art. 394 § 1 k.p.c. czy też treść normatywna tego przepisu uzyskana w wyniku jednolitej, powszechnej i stałej wykładni sądowej.
Trybunał przypomina, że przedmiot kontroli w postępowaniu zainicjowanym wniesieniem skargi konstytucyjnej mogą stanowić wyłącznie normy prawne, nie zaś akty stosowania prawa (np. orzeczenia sądowe czy decyzje administracyjne). Trybunał Konstytucyjny, co do zasady, nie ocenia stosowania prawa i nie ma charakteru „instancji weryfikującej” ostateczne rozstrzygnięcia, o których mowa w art. 79 ust. 1 Konstytucji (por. wyrok TK z 20 grudnia 2017 r., sygn. akt SK 37/15, OTK ZU A/2017, poz. 90 i przywołane tam orzecznictwo). Jeżeli skarżący upatruje sposobu naruszenia swoich konstytucyjnych wolności lub praw w wadliwym zastosowaniu wskazanej normy prawnej, a nie w jej niekonstytucyjnym charakterze, to skarga taka nie spełnia wymogu określonego w art. 79 ust. 1 Konstytucji, a skonkretyzowanego w art. 53 ust. 1 pkt 2 u.o.t.p. TK. Zgodnie z tym wymogiem skarga konstytucyjna powinna zawierać wskazanie sposobu naruszenia konstytucyjnej wolności lub prawa skarżącego przez normę prawną, na podstawie której ostatecznie orzeczono o tych konstytucyjnych wolnościach lub prawach.
Tymczasem sposobem naruszenia, wskazanym przez skarżącego, jest wadliwa wykładnia art. 394 § 1 k.p.c. dokonana w ostatecznym orzeczeniu wydanym w sprawie objętej badaną skargą (akt stosowania prawa; norma indywidualno-konkretna), nie zaś treść normatywna określona w tym przepisie (norma generalno-abstrakcyjna).
Z tego powodu Trybunał stwierdził, że zarzut ten nie spełnia wymogu określonego w art. 79 ust. 1 Konstytucji, a skonkretyzowanego w art. 53 ust. 1 pkt 2 u.o.t.p. TK.
- 3.2. Po drugie, wśród postanowień – na które przysługuje zażalenie – wymienionych w art. 394 § 1 pkt 1-12 k.p.c. brakuje postanowienia o oddaleniu skargi na czynność komornika.
Istota tego zarzutu sprowadza się więc do zakwestionowania takiej normy prawnej, której – jak twierdzi skarżący – zaskarżony art. 394 § 1 k.p.c. nie zawiera. Zgodnie z art. 53 ust. 1 pkt 1 u.o.t.p. TK, skarga konstytucyjna powinna zawierać określenie kwestionowanego przepisu prawa, na podstawie którego ostatecznie orzeczono o wolnościach lub prawach albo obowiązkach skarżącego określonych w Konstytucji. Z tych względów art. 394 § 1 k.p.c. – w zakresie zakwestionowanym w skardze – nie stanowił podstawy żadnego z orzeczeń wydanych w sprawie objętej badaną skargą.
4. W tym stanie rzeczy Trybunał Konstytucyjny stwierdził, że badana skarga konstytucyjna nie spełnia wymagań określonych w art. 53 ust. 1 pkt 1-2 u.o.t.p. TK, co zgodnie z art. 61 ust. 4 pkt 1 u.o.t.p. TK stanowi podstawę odmowy nadania jej dalszego biegu.
POUCZENIE 21
Na podstawie art. 61 ust. 5 u.o.t.p. TK skarżącemu przysługuje prawo wniesienia zażalenia na powyższe postanowienie w terminie 7 dni od daty jego doręczenia.