Postanowienie o odmowie Trybunału Konstytucyjnegoz 2 lutego 2016 r., sygn. akt Ts 184/15

Metryka

Wydany

9 czerwca 2016 r.

Sąd

Trybunał Konstytucyjny

Skład

Stanisław Rymar przewodniczący
Małgorzata Pyziak-Szafnicka sprawozdawca
Marek Zubik

Rozpoznanie

na posiedzeniu niejawnym zażalenia na postanowienie Trybunału Konstytucyjnego z 2 lutego 2016 r. o odmowie nadania dalszego biegu skardze konstytucyjnej K.P.

Publikacja

OTK ZU B/2016, poz. 417

Sentencja

postanawia:

1. nie uwzględnić zażalenia.
2. W skardze konstytucyjnej, wniesionej do Trybunału Konstytucyjnego 7 maja 2015 r. (data nadania), K.P. (dalej: skarżący) zakwestionował zgodność art. 246 w zw. z art. 426 § 1 i 2 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego (Dz.U.89.555, ze zm.; dalej: kpk) w zakresie, w jakim pozbawiają one zatrzymanego prawa do odwołania się od orzeczenia sądu badającego zasadność, legalność oraz prawidłowość jego zatrzymania, z art. 41 ust. 2, art. 45 ust. 1, art. 77 ust. 2, art. 78 i art. 176 ust. 1 Konstytucji.
3. Postanowieniem z 2 lutego 2016 r. Trybunał Konstytucyjny odmówił nadania dalszego biegu przedmiotowej skardze konstytucyjnej.
4. Uznał, że skarżący nie spełnił podstawowego wymogu formalnego związanego z procedurą wniesienia skargi konstytucyjnej, tj. nie wyczerpał przysługującej mu drogi prawnej. Wskazał w związku z tym, że skarżący powinien był wnieść zażalenie na postanowienie Sądu Rejonowego w K. ze stycznia 2015 r., a tym samym wyczerpać przysługującą mu drogę prawną i uzyskać ostateczne orzeczenie w przedmiotowej sprawie. Trybunał stwierdził także, iż na skutek niewniesienia zażalenia na postanowienie Sądu Rejonowego w K. zakwestionowany w skardze konstytucyjnej przepis art. 426 § 1 kpk nie mógł stanowić podstawy prawnej wydanego orzeczenia.
5. Podkreślił przy tym, że skarżącemu przysługiwało prawo do odwołania się do sądu od decyzji w przedmiocie zatrzymania, z którego w analizowanej sprawie skorzystał. Ponadto zaznaczył, że na gruncie art. 45 ust. 1 Konstytucji należy odróżnić sytuacje, w których sąd wykonuje czynności związane ze sprawowaniem wymiaru sprawiedliwości, od sytuacji, w których wykonuje on czynności z zakresu ochrony prawnej nieprowadzące do „ostatecznego rozstrzygnięcia sporu prawnego”.
6. Na powyższe postanowienie skarżący wniósł – w ustawowym terminie – zażalenie, w którym zarzucił niesłuszność oraz wadliwość dokonanej przez Trybunał wykładni wskazanych w skardze przepisów Konstytucji, ustawy z dnia 1 sierpnia 1997 r. o Trybunale Konstytucyjnym (Dz.U.102.643, ze zm.; dalej: ustawa o TK z 1997 r.) oraz kpk, nie przedstawiając jednak żadnych argumentów na poparcie swojego poglądu w tym zakresie. Ograniczył się jedynie do polemiki ze stanowiskiem Trybunału wyrażonym w zaskarżonym postanowieniu w sprawie konieczności wyczerpania drogi prawnej jako przesłanki aktualizującej możliwość skorzystania z ochrony prawnej, jaką gwarantuje wniesienie skargi konstytucyjnej.
7. Trybunał Konstytucyjny zważył, co następuje:
8. Na podstawie art. 138 w zw. z art. 139 ustawy z dnia 25 czerwca 2015 r. o Trybunale Konstytucyjnym (Dz.U.2016.293; dalej: ustawa o TK z 2015 r.) 30 sierpnia 2015 r. utraciła moc ustawa o TK z 1997 r. Jednak zgodnie z art. 134 pkt 1 ustawy o TK z 2015 r. w sprawach wszczętych i niezakończonych przed dniem jej wejścia w życie w postępowaniu przed Trybunałem na etapie wstępnego rozpoznania skargi konstytucyjnej stosuje się przepisy dotychczasowe, tzn. przepisy ustawy o TK z 1997 r. Rozpatrywane zażalenie dotyczy postanowienia o odmowie nadania dalszego biegu skardze konstytucyjnej, która została wniesiona przed 30 sierpnia 2015 r., dlatego do jej wstępnej kontroli, a zatem i do rozpoznania złożonego zażalenia, zastosowanie mają przepisy ustawy o TK z 1997 r. 6 Zgodnie z art. 36 ust. 4 w zw. z art. 49 ustawy o TK z 1997 r. skarżącemu przysługuje prawo wniesienia zażalenia na postanowienie Trybunału Konstytucyjnego o odmowie nadania dalszego biegu skardze konstytucyjnej. Trybunał, w składzie trzech sędziów, rozpatruje zażalenie na posiedzeniu niejawnym (art. 25 ust. 1 pkt 3 lit. b w zw. z art. 36 ust. 6 i 7 i z art. 49 ustawy o TK z 1997 r.). Bada on w szczególności, czy wydając zaskarżone postanowienie, prawidłowo stwierdził istnienie przesłanek odmowy nadania skardze dalszego biegu. Oznacza to, że na etapie rozpoznania zażalenia Trybunał analizuje przede wszystkim te zarzuty, które mogą podważyć trafność ustaleń przyjętych za podstawę zaskarżonego rozstrzygnięcia.
9. W ocenie Trybunału zaskarżone postanowienie jest prawidłowe, a zarzuty podniesione w zażaleniu nie podważają ustaleń w nim przedstawionych i dlatego nie zasługują na uwzględnienie.
10. Trybunał odmówił nadania dalszego biegu analizowanej skardze konstytucyjnej przede wszystkim z uwagi na niespełnienie podstawowego wymogu formalnego, tj. konieczności uzyskania przez skarżącego ostatecznego orzeczenia w sprawie w wyniku wyczerpania przysługującej mu drogi prawnej. Skarżący utrzymuje, że przepis art. 426 § 1 kpk, który wyłącza możliwość wniesienia środka zaskarżenia od orzeczeń sądu odwoławczego, automatycznie zamyka mu dalszą drogę prawną do dochodzenia swoich praw. Bezzasadne – w jego ocenie – jest wniesienie niedopuszczalnego środka odwoławczego, skoro przepis wprost wyklucza uprawnienie do jego złożenia. Trybunał Konstytucyjny zasadnie jednak wskazał, że w przypadku gdy skarżący kwestionuje przepisy zamykające, w jego przekonaniu, drogę sądową, musi udowodnić, że skorzystanie z tej drogi rzeczywiście w jego sprawie jest niedopuszczalne. Musi zatem wykazać, że został pozbawiony możliwości wniesienia środka odwoławczego. Właśnie w tym celu należy złożyć taki środek odwoławczy, na co zwrócił uwagę Trybunał Konstytucyjny w zaskarżonym postanowieniu, a także w postanowieniu z 10 marca 2015 r., sprawa SK 65/13, (OTK ZU nr 3/A/2015, poz. 35). Kontrola formalna środków odwoławczych dokonywana przez prezesa sądu przewidziana jest w art. 429 § 1 kpk, co dobitnie świadczy o istnieniu procedury postępowania ze środkami odwoławczymi, które są niedopuszczalne. Dopiero skorzystanie z takiego środka, a następnie, w razie konieczności, z zażalenia na zarządzenie prezesa sądu o odmowie przyjęcia niedopuszczalnego środka odwoławczego nadawałoby postanowieniu Sądu Rejonowego w K. ze stycznia 2015 r. walor ostateczności w kontekście postępowania w przedmiocie skargi konstytucyjnej. Niezrealizowanie tego obowiązku – jak zasadnie stwierdził Trybunał Konstytucyjny – stanowi samodzielną podstawę odmowy nadania skardze konstytucyjnej dalszego biegu.
11. Wniesione zażalenie nie podważa podstaw odmowy nadania skardze konstytucyjnej dalszego biegu, dlatego Trybunał Konstytucyjny, na podstawie art. 49 w zw. z art. 36 ust. 7 ustawy o TK z 1997 r., postanowił jak w sentencji. z dnia 2 lutego 2016 r.
12. Trybunał Konstytucyjny w składzie:
13. Andrzej Rzepliński, po wstępnym rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym skargi konstytucyjnej K.P. w sprawie zgodności: art. 246 w zw. z art. 426 § 1 i 2 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego (Dz. U. Nr 89, poz. 555, ze zm.) z art. 41 ust. 2, art. 45 ust. 1, art. 77 ust. 2, art. 78 oraz art. 176 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej,
14. postanawia: odmówić nadania dalszego biegu skardze konstytucyjnej.
15. W skardze konstytucyjnej wniesionej do Trybunału Konstytucyjnego 7 maja 2015 r. (data nadania) K.P. (dalej: skarżący) zakwestionował zgodność art. 246 w zw. z art. 426 § 1 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego (Dz.U.89.555, ze zm.; dalej: kpk) w zakresie, w jakim pozbawiają one zatrzymanego prawa do odwołania się od orzeczenia sądu badającego zasadność, legalność oraz prawidłowość jego zatrzymania, z art. 41 ust. 2, art. 45 ust. 1, art. 77 ust. 2, art. 78 oraz art. 176 ust. 1 Konstytucji.
16. Skarga konstytucyjna została wniesiona w związku z następującą sprawą. 14 listopada 2014 r. skarżący został zatrzymany przez funkcjonariuszy Policji pod zarzutem narażenia na bezpośrednie niebezpieczeństwo utraty życia określone w art. 160 § 1 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny (Dz.U.87.553, ze zm.; dalej: kk) oraz naruszenia nietykalności cielesnej, o którym mowa w art. 217 § 2 kk. Na czynność zatrzymania skarżący wniósł zażalenie na podstawie art. 246 § 1 kpk. Sąd Rejonowy w K. postanowieniem ze stycznia 2015 r. uznał zatrzymanie za zasadne, legalne oraz prawidłowe, zaznaczając jednocześnie, że od przedmiotowego postanowienia nie służy żaden środek odwoławczy.
17. Zdaniem skarżącego, Policja, dokonując zatrzymania, nie analizuje jego zasadności, legalności oraz prawidłowości, gdyż taka analiza jest niemożliwa. Oceny takiej można dokonać jedynie ex post, co jest rolą sądu. Sąd orzekający na podstawie zażalenia rozstrzyga zatem w sprawie po raz pierwszy. Odmienna interpretacja – według skarżącego – prowadziłaby do ograniczenia prawa do sprawiedliwego rozpatrzenia sprawy, gdyż oznaczałaby, że to Policja dokonuje oceny zasadności, legalności i prawidłowości zatrzymania. Uniemożliwienie złożenia zażalenia na postanowienie sądu wydane na skutek wniesionego zażalenia – w ocenie skarżącego – pozbawia obywatela prawa do zaskarżania orzeczeń i decyzji wydanych w pierwszej instancji i sprzeniewierza się zasadzie dwuinstancyjności postępowania, jednocześnie zamykając drogę sądową dochodzenia naruszonych wolności oraz praw.
18. Trybunał Konstytucyjny zważył, co następuje:
19. 1. Na podstawie art. 138 w związku z art. 139 ustawy z dnia 25 czerwca 2015 r. o Trybunale Konstytucyjnym (Dz.U.1064, ze zm.; dalej: ustawa o TK z 2015 r.) z dniem 30 sierpnia 2015 r. utraciła moc ustawa z dnia 1 sierpnia 1997 r. o Trybunale Konstytucyjnym (Dz.U.102.643, ze zm.; dalej: ustawa o TK z 1997 r.). Zgodnie z art. 134 pkt 1 ustawy o TK z 2015 r. w sprawach wszczętych i niezakończonych przed dniem wejścia w życie ustawy w postępowaniu przed Trybunałem w zakresie dotyczącym wstępnego rozpoznania stosuje się przepisy dotychczasowe, tzn. przepisy ustawy o TK z 1997 r. Rozpatrywana skarga konstytucyjna została wniesiona przed dniem wejścia w życie ustawy o TK z 2015 r., dlatego do jej wstępnej kontroli zastosowanie mają przepisy ustawy o TK z 1997 r. 6 W myśl art. 79 ust. 1 Konstytucji każdy, czyje konstytucyjne wolności lub prawa zostały naruszone, ma prawo, na zasadach określonych w ustawie o TK z 1997 r., wnieść skargę do Trybunału Konstytucyjnego w sprawie zgodności z Konstytucją ustawy lub innego aktu normatywnego, na podstawie których sąd lub organ administracji publicznej orzekły ostatecznie o jego wolnościach lub prawach albo o jego obowiązkach określonych w Konstytucji. Zgodnie z art. 36 ust. 1 w zw. z art. 49 ustawy o TK z 1997 r. skarga konstytucyjna podlega wstępnemu rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym, podczas którego Trybunał Konstytucyjny bada, czy odpowiada ona określonym przez prawo wymogom. Procedura ta umożliwia, już w początkowej fazie postępowania, wyeliminowanie spraw, które nie mogą być przedmiotem merytorycznego rozpoznania przez Trybunał Konstytucyjny.
20. W pierwszej kolejności Trybunał podkreśla, że skarżący nie spełnił podstawowego wymogu formalnego związanego z procedurą wniesienia skargi konstytucyjnej, tj. nie wyczerpał drogi prawnej. Zgodnie z art. 46 ust. 1 ustawy o TK z 1997 r. skarga konstytucyjna może być wniesiona po wyczerpaniu drogi prawnej w ciągu 3 miesięcy od doręczenia skarżącemu prawomocnego wyroku, ostatecznej decyzji lub innego ostatecznego rozstrzygnięcia. Od postanowienia Sądu Rejonowego w K. ze stycznia 2015 r. skarżący nie wniósł środka zaskarżenia. Wprawdzie art. 426 § 1 kpk explicite wyłącza możliwość zaskarżenia postanowienia sądu odwoławczego, a takim bez wątpienia jest postanowienie w przedmiocie stwierdzenia zasadności, legalności oraz prawidłowości zatrzymania wydane na podstawie art. 246 § 1 kpk, jednakże przewidziana w art. 429 § 1 kpk kontrola formalna środków odwoławczych dokonywana przez prezesa sądu I instancji dobitnie świadczy o istnieniu procedury postępowania ze środkami odwoławczymi, które są niedopuszczalne. Zatem skarżący, chcąc wystąpić do Trybunału Konstytucyjnego ze skargą konstytucyjną, obowiązany był zaskarżyć postanowienie Sądu Rejonowego w K. w celu wyczerpania drogi prawnej i uzyskania ostatecznego orzeczenia w przedmiotowej sprawie (szerzej zob. postanowienie TK z 10 marca 2015 r., SK 65/13, OTK ZU nr 3/A/2015, poz. 35). Niespełnienie powyższej przesłanki stanowi samodzielną podstawę odmowy nadania skardze konstytucyjnej dalszego biegu.
21. 2. Trybunał jednocześnie podkreśla, że zakwestionowany przez skarżącego przepis art. 426 § 1 kpk nie był podstawą orzeczenia wskazanego przez niego jako ostateczne. Na podstawie art. 47 ust. 1 pkt 1 ustawy o TK z 1997 r. skarżący obowiązany jest do dokładnego określenia ustawy lub innego aktu normatywnego, na podstawie których sąd lub organ administracji publicznej orzekły ostatecznie o wolnościach lub prawach albo obowiązkach określonych w Konstytucji i w stosunku do których skarżący domaga się stwierdzenia niezgodności z Konstytucją. We wniesionej do Trybunału skardze konstytucyjnej skarżący zakwestionował zgodność z Konstytucją art. 426 § 1 kpk, który stanowi: 9 „Od orzeczeń sądu odwoławczego oraz od orzeczeń wydanych przez Sąd Najwyższy nie przysługuje środek odwoławczy, chyba że ustawa stanowi inaczej”.
22. Przepis ten nie był jednak podstawą prawną postanowienia Sądu Rejonowego w K. ze stycznia 2015 r. Brak orzeczenia wydanego na podstawie zaskarżonego przepisu jest bezpośrednią konsekwencją braku zaskarżenia tego postanowienia przez skarżącego. Niewniesienie środka odwoławczego uniemożliwiło zaktualizowanie się normy wyrażonej w przepisie art. 426 § 1 kpk; nie znalazła ona zastosowania.
23. Obowiązek dokładnego wskazania przepisu, który stanowił podstawę wydania ostatecznego orzeczenia, nabiera szczególnego znaczenia w związku z zasadą wyrażoną w art. 66 ustawy o TK z 1997 r. Zgodnie z nią Trybunał – orzekając – jest związany granicami skargi konstytucyjnej. Oznacza to, że formułując zarzut niekonstytucyjności kwestionowanych przepisów, skarżący określa – w sposób wiążący dla Trybunału – podstawę skargi, a więc przepis Konstytucji będący wzorcem kontroli przepisu kwestionowanego w skardze konstytucyjnej. W rozpatrywanej sprawie określony przez skarżącego zarzut nie jest jednak adekwatny ani do przepisów uczynionych przedmiotem skargi, ani do orzeczenia, z wydaniem którego połączył on zarzuty niekonstytucyjności, co także stanowi podstawę odmowy nadania dalszego biegu analizowanej skardze konstytucyjnej.
24. 3. Niezależnie od wskazania powyższych uchybień Trybunał stwierdza, że zarzut naruszenia art. 41 ust. 2, art. 45 ust. 1, art. 77 ust. 2, art. 78 oraz art. 176 ust 1 Konstytucji przez zakwestionowany art. 246 w zw. z art. 426 § 1 kpk jest oczywiście bezzasadny. W pierwszej kolejności Trybunał wskazuje, że na podstawie art. 41 ust. 2 Konstytucji skarżącemu przysługuje prawo do odwołania się do sądu w celu niezwłocznego ustalenia legalności pozbawienia go wolności nie na podstawie wyroku sądowego.
25. Na gruncie kpk prawo to materializuje się w art. 246 przyznającym skarżącemu prawo do wniesienia zażalenia, w którym może on domagać się zbadania nie tylko legalności takiego zatrzymania, ale także jego zasadności i prawidłowości. W sprawie przekazanej Trybunałowi do rozpoznania skarżący z tego prawa skorzystał, o czym świadczy postanowienie Sądu Rejonowego w K. ze stycznia 2015 r. Jednocześnie argumentacja przedstawiona przez skarżącego, zgodnie z którą to sąd rozpoznający zażalenie dokonuje po raz pierwszy ustalenia legalności zatrzymania, jest bezpodstawna i nie znajduje uzasadnienia w dotychczasowym orzecznictwie (zob. uchwała SN z 4 lipca 1991 r., sprawa WZP 1/91, OSNKW z 1992 r., nr 1 i 2, poz. 10).
26. 4. W ocenie Trybunału także zarzut naruszenia art. 45 ust. 1, art. 77 ust. 2, art. 78 oraz art. 176 ust. 1 Konstytucji przez zaskarżone przepisy jest oczywiście bezzasadny. Jak zostało to już podkreślone w orzecznictwie Trybunału (zob. wyrok TK z 12 maja 2003 r., sprawa SK 38/02, OTK ZU nr 5/A/2003, poz. 38), na gruncie art. 45 ust. 1 Konstytucji gwarantującego prawo do sądu należy rozróżnić sytuacje, w których sąd wykonuje czynności związane ze sprawowaniem wymiaru sprawiedliwości, oraz sytuacje, w których wykonuje on czynności z zakresu ochrony prawnej nieprowadzące do „ostatecznego rozstrzygnięcia sporu prawnego”.
27. Rozpoznawanie zażalenia na czynność zatrzymania bez wątpienia stanowi przykład drugiego rodzaju działalności sądu, co rodzi określone konsekwencje. W toku prowadzonego postępowania karnego skarżący miał zapewnioną możliwość zaskarżenia czynności zatrzymania, z której skorzystał. W ten sposób doszło do realizacji prawa do sądu, o którym mowa w art. 45 ust. 1 Konstytucji.
28. Tym samym bezzasadny jest też zarzut naruszenia art. 77 ust. 2 Konstytucji, gdyż skarżący miał pełną, niczym nieskrępowaną możliwość wystąpienia do sądu w celu zbadania zasadności, legalności oraz prawidłowości dokonanego zatrzymania. Decyzja o zatrzymaniu osoby w świetle art. 78 Konstytucji jest decyzją wydaną w pierwszej instancji, od której – na podstawie art. 246 § 1 kpk – przysługuje zażalenie. Dlatego standard konstytucyjny określony w art. 78 Konstytucji jest zachowany. Trybunał wskazuje nadto, że do czynności sądu polegającej jedynie na kontroli czynności innego podmiotu nie odnosi się art. 176 ust. 1 Konstytucji przewidujący dwuinstancyjność postępowania sądowego. Prawo do odwołania się do sądu drugiej instancji przysługuje tylko od merytorycznego rozpoznania sprawy przez sąd pierwszej instancji. Wobec powyższego zarzuty podniesione przez skarżącego Trybunał uznał za oczywiście bezzasadne.
29. W tym stanie rzeczy Trybunał Konstytucyjny – na podstawie art. 49 w zw. z art. 36 ust. 3 w zw. z art. 39 ust. 1 pkt 1 ustawy o TK z 1997 r. – odmówił nadania skardze konstytucyjnej dalszego biegu.