Uzasadnienie
W skardze konstytucyjnej wniesionej do Trybunału Konstytucyjnego 30 grudnia 2013 r. Projekty Kapitałowe Sp. z o. o. wystąpiła o zbadanie zgodności art. 759 § 2 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. z 2014 r. poz. 101; dalej: k.p.c.) z art. 45 ust. 1, art. 78 oraz art. 176 ust. 1 w zw. z art. 32 Konstytucji.
Skargę sformułowano na podstawie następującego stanu faktycznego. Postanowieniem z dnia 26 listopada 2012 r. (sygn. akt I Co 1534/12) Sąd Rejonowy w Giżycku – I Wydział Cywilny uchylił na podstawie art. 759 § 2 k.p.c. czynności komornika sądowego z 10 października 2012 r. polegające na zajęciu trzech wierzytelności dłużnika. Skarżąca (będąca wierzycielem) wniosła zażalenie na to postanowienie, ale Sąd Okręgowy w Olsztynie – IX Wydział Cywilny Odwoławczy odrzucił je postanowieniem z 5 lipca 2013 r. (sygn. akt IX Cz 200/13).
Zdaniem skarżącej zaskarżony przepis jest niezgodny z Konstytucją, ponieważ nie przewiduje możliwości wniesienia zażalenia na postanowienie sądu wydane na podstawie tego przepisu. Zgodnie bowiem z art. 759 § 2 k.p.c. „sąd może z urzędu wydawać komornikowi zarządzenia zmierzające do zapewnienia należytego wykonania egzekucji oraz usuwać spostrzeżone uchybienia”. W przepisie tym nie uregulowano jednak, jak wskazuje skarżąca, kwestii wnoszenia zażalenia na to rozstrzygnięcie. To narusza, w przekonaniu skarżącej, prawo do odpowiedniego ukształtowania procedury sądowej (art. 45 ust. 1 Konstytucji). Strona postępowania egzekucyjnego została bowiem, jak podkreśla skarżąca, pozbawiona możliwości złożenia wyjaśnień i zamanifestowania swojego stanowiska przez wniesienie środka zaskarżenia. Według skarżącej prowadzi to również do naruszenia zasady dwuinstancyjności postępowania (art. 78 oraz art. 176 ust. 1 Konstytucji).
Zasada ta ma zapewnić ochronę przed uchybieniami sądów niższej instancji i jako taka musi być, zdaniem skarżącej, bezwzględnie przestrzegana. Skarżąca zauważa, że rozstrzygnięcie sądu wydane na podstawie zaskarżonego art. 759 § 2 k.p.c. powoduje takie same skutki jak rozstrzygnięcie w sprawie skargi na czynności komornika wydane na podstawie art. 767 k.p.c. Jednak w tym drugim przypadku – jak podaje skarżąca – na postanowienie sądu może przysługiwać zażalenie. Według niej sytuacja ta prowadzi do naruszenia zasady równości (art. 32 Konstytucji).
Trybunał Konstytucyjny zważył, co następuje
Skarga konstytucyjna jest szczególnym środkiem ochrony wolności lub praw. Musi ona spełniać wiele przesłanek warunkujących jej dopuszczalność. Zasadniczo zostały one uregulowane w art. 79 ust. 1 Konstytucji, a doprecyzowane w art. 46–48 ustawy z dnia 1 sierpnia 1997 r. o Trybunale Konstytucyjnym (Dz. U. Nr 102, poz. 643, ze zm.; dalej: ustawa o TK). Gdy skarga konstytucyjna ich nie spełnia, a także gdy jest oczywiście bezzasadna lub gdy jej braki nie zostały usunięte w określonym terminie, Trybunał wydaje postanowienie o odmowie nadania skardze dalszego biegu.
Ponadto, wstępne rozpoznanie zapobiega nadaniu biegu skardze w sytuacji, gdy postępowanie wszczęte przed Trybunałem Konstytucyjnym podlegałoby umorzeniu z powodu zbędności lub niedopuszczalności wydania orzeczenia (art. 39 ust. 1 pkt 1 ustawy o TK), a także gdy akt normatywny w zakwestionowanym zakresie utracił moc obowiązującą przed wydaniem orzeczenia (art. 39 ust. 1 pkt 3 ustawy o TK).
Zgodnie z przywołanymi regulacjami skarga, poza spełnieniem warunków określonych dla pisma procesowego, powinna zawierać: dokładne określenie ustawy lub innego aktu normatywnego, na podstawie którego sąd lub organ administracji publicznej orzekły ostatecznie o wolnościach lub prawach albo o obowiązkach określonych w Konstytucji i wobec którego skarżący domaga się stwierdzenia niezgodności z Konstytucją; wskazanie, jakie konstytucyjne wolności lub prawa i w jaki sposób – zdaniem skarżącego – zostały naruszone; uzasadnienie wraz z dokładnym opisem stanu faktycznego. Zarzuty sformułowane w skardze muszą uprawdopodabniać niekonstytucyjność kwestionowanej regulacji, co oznacza konieczność wywiedzenia z zaskarżonych przepisów określonej normy, wskazanie właściwych wzorców konstytucyjnych zawierających prawa podmiotowe przysługujące osobom fizycznym lub prawnym i – przez porównanie treści płynących z obu regulacji – wykazanie ich wzajemnej sprzeczności.
Podkreślić należy, że to na skarżącym spoczywa obowiązek prawidłowego określenia zarówno przedmiotu, jak i podstawy wnoszonej skargi, a także precyzyjne wyjaśnienie sposobu, w jaki przepisy w niej kwestionowane naruszają unormowania konstytucyjne mające być wzorcem ich kontroli. Z obowiązku tego nie jest władny zwolnić skarżącego, działający z własnej inicjatywy, Trybunał, który – zgodnie z art. 66 ustawy o TK – związany jest granicami wnoszonej skargi konstytucyjnej (zob. postanowienie TK z 5 września 2007 r., Ts 102/06, OTK ZU 6/B/2008, poz. 221).
Zgodnie z zaskarżonym art. 759 § 2 k.p.c. „sąd może z urzędu wydawać komornikowi zarządzenia zmierzające do zapewnienia należytego wykonania egzekucji oraz usuwać spostrzeżone uchybienia”. Brak normy przewidującej możliwość wniesienia zażalenia na postanowienie sądu usuwające uchybienia komornika nie wynika z samego art. 759 § 2 k.p.c. Zakwestionowane przez skarżącą pominięcie ustawodawcze wynika dopiero łącznie z zaskarżonego przepisu oraz art. 7674 § 1 k.p.c., zgodnie z którym „zażalenie na postanowienie sądu przysługuje w wypadkach wskazanych w ustawie” (zob. postanowienie TK 22 maja 2007 r., SK 38/05, OTK ZU nr 6/A/2007, poz. 59).
W związku z powyższym Trybunał Konstytucyjny stwierdza, że w rozpatrywanej sprawie brak możliwości wniesienia zażalenia nie może być wyinterpretowany wyłącznie z zaskarżonego art. 759 § 2 k.p.c. Tak określony przez skarżącą zakres przedmiotowy skargi jest zbyt wąski i nie zawiera (przynajmniej nie w całości) zakwestionowanej normy prawnej, co uniemożliwia nadanie skardze dalszego biegu. Zgodnie bowiem z art. 66 ustawy o TK Trybunał, orzekając, jest związany granicami wniosku, pytania prawnego lub skargi konstytucyjnej. Nie ma zatem możliwości zmiany ani rozszerzenia zakresu zaskarżenia wskazanego w skardze konstytucyjnej.
Niezależnie od powyższego Trybunał zwraca uwagę na to, że w przypadku zarzutu braku możliwości poddania postanowienia sądu kontroli bezstronnego, niezależnego i niezawisłego organu wzorzec kontroli konstytucyjnej w postaci art. 45 ust. 1 Konstytucji powinien być powiązany z innymi przepisami Konstytucji, tj. art. 78 lub art. 176 ust. 1. Należy przypomnieć, że zgodnie z orzecznictwem Trybunału Konstytucyjnego prawo do sądu wyrażone w art. 45 ust. 1 Konstytucji trzeba rozpatrywać w dwóch aspektach: jako prawo do sądowego wymiaru sprawiedliwości, a więc merytorycznego rozstrzygnięcia w zakresie praw jednostki, oraz prawo do sądowej kontroli innych aktów władzy publicznej rozstrzygających sprawy jednostek po to, aby ustrzec jednostki przed arbitralnością władzy (zob. wyrok TK z 12 maja 2003 r., SK 38/02, OTK ZU nr 5/A/2003, poz. 38). Prawo do zaskarżenia orzeczenia sądu może wynikać z art. 78 i art. 176 ust. 1 Konstytucji.
W odniesieniu do wymienionych przepisów Trybunał przypomina, że w swoim orzecznictwie wielokrotnie wskazywał, iż zasada dwuinstancyjności postępowania sądowego (art. 176 ust. 1 Konstytucji) dotyczy jedynie tych postępowań, w których sądy sprawują wymiar sprawiedliwości – rozstrzygają „sprawę” w rozumieniu konstytucyjnym (zob. wyrok TK z 12 stycznia 2010 r., SK 2/09, OTK ZU nr 1/A/2010, poz. 1). Sprawowanie przez sąd rejonowy kontroli legalności działań i zaniechań komornika do takich spraw nie należy (zob. postanowienie TK z 22 marca 2005 r., Ts 138/04, OTK ZU nr 3/B/2005, poz. 125).
Trybunał zwraca uwagę również na to, że wskazane przez skarżącą postanowienie Sądu Rejonowego w Giżycku – I Wydział Cywilny z 26 listopada 2012 r. jest konsekwencją dokonanej przez ten sąd, na skutek wniesienia skargi przez dłużnika, merytorycznej kontroli czynności komornika. W związku z powyższym Trybunał stwierdza, że w sprawie skarżącej doszło do weryfikacji legalności i zasadności czynności podjętych przez organ I instancji (tj. komornika). Nie można zatem uznać, że sąd rejonowy działał w tej sprawie jako organ I instancji, tym samym skarżąca nie uprawdopodobniła naruszenia prawa do zaskarżenia orzeczeń i decyzji wydanych w I instancji (art. 78 Konstytucji).
Ponadto Trybunał przypomina, że art. 32 Konstytucji powinien być odnoszony do konkretnych przepisów Konstytucji. Dopiero bowiem współstosowanie dwóch przepisów Konstytucji, a więc nie tylko prawa do równego traktowania, ale również skonkretyzowanego prawa do równej realizacji określonych wolności i praw konstytucyjnych, wyznacza konstytucyjny status jednostki, który mógł zostać naruszony przez przepis będący podstawą ostatecznego orzeczenia w sprawie skarżącej (zob. postanowienia TK z: 24 października 2001 r., SK 10/01, OTK ZU nr 7/2001, poz. 225 oraz 26 listopada 2009 r., SK 7/08, OTK ZU nr 10/A/2009, poz. 16).
W tym stanie rzeczy Trybunał Konstytucyjny postanowił jak w sentencji.