Uzasadnienie:
W skardze konstytucyjnej z 16 czerwca 2015 r. reprezentowany przez adwokata z urzędu S.G. (dalej: skarżący) wniósł o stwierdzenie, że art. 38 ust. 1-4 w związku z art. 3 ust. 1 i 4 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz.U.2015.163, ze zm.) w zakresie, w jakim przepisy te „regulują sposób ustalenia wysokości zasiłku okresowego dla osób uprawnionych”, są niezgodne z art. 67 ust. 2 w związku z art. 30 i w związku z art. 32 ust. 1 Konstytucji.
Zdaniem skarżącego zakwestionowane w skardze przepisy pozwalają na ustalenie wysokości zasiłku okresowego w kwocie, która nie pokrywa minimalnych kosztów utrzymania dorosłego człowieka. W związku z tym przyznany na ich podstawie zasiłek nie pozwala skarżącemu żyć w warunkach odpowiadających jego godności. Ponadto – jak zarzucił skarżący – przepisy te naruszają „zasadę równości wszystkich obywateli wobec prawa”. Umożliwiają bowiem „odmienne traktowanie osób uprawnionych do otrzymania zasiłku okresowego, a zwłaszcza przyznania im możliwości obniżenia o 50% zasiłku okresowego”.
Wraz ze skargą konstytucyjną skarżący złożył wniosek o przywrócenie terminu jej wniesienia.
Postanowieniem z 26 stycznia 2016 r. (doręczonym pełnomocnikowi skarżącego 1 lutego 2016 r.) Trybunał odrzucił wniosek o przywrócenie terminu wniesienia skargi konstytucyjnej oraz odmówił nadania jej dalszego biegu.
Trybunał ustalił, że ostatecznym orzeczeniem w sprawie skarżącego jest wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w K. ze stycznia 2014 r. Bieg terminu wniesienia skargi konstytucyjnej rozpoczął się natomiast w dniu doręczenia skarżącemu opinii o braku podstaw do wniesienia od tego orzeczenia skargi kasacyjnej, tj. 24 listopada 2014 r. Wystąpienie przez skarżącego 19 stycznia 2015 r. z wnioskiem, o którym mowa w art. 48 ust. 2 ustawy z dnia 1 sierpnia 1997 r. o Trybunale Konstytucyjnym (Dz.U.102.643, ze zm.; dalej: ustawa o TK z 1997 r.), spowodowało zawieszenie tego terminu. Trwało ono do 5 maja 2015 r., tj. do dnia, w którym pełnomocnikowi skarżącego zostało doręczone zarządzenie Okręgowej Rady Adwokackiej w K. (dalej: ORA w K.) sporządzone w celu wykonania postanowienia Sądu Rejonowego w D. z kwietnia 2015 r. Mając powyższe ustalenia na względzie, Trybunał stwierdził, że wniesienie skargi 16 czerwca 2015 r. nastąpiło z przekroczeniem terminu określonego w art. 46 ust. 1 ustawy o TK z 1997 r. Jak wyliczył bowiem, od doręczenia skarżącemu opinii o braku podstaw do wniesienia skargi kasacyjnej do wystąpienia przez niego z wnioskiem do Sądu Rejonowego w D. upłynęło 56 dni (6 dni w listopadzie, 31 dni w grudniu i 19 dni w styczniu), natomiast od dnia doręczenia pełnomocnikowi zarządzenia ORA w K. do wniesienia skargi – 42 dni (26 w maju i 16 w czerwcu).
Zatem od dnia doręczenia skarżącemu opinii do dnia wniesienia przez niego skargi (nie licząc okresu zawieszenia) minęło 98 dni. Odnosząc się do złożonego przez skarżącego wniosku o przywrócenie terminu wniesienia skargi, Trybunał zwrócił uwagę na to, że termin ten jest zawitym terminem prawa materialnego, w związku z czym prawnie niedopuszczalne jest jego przywrócenie (w odróżnieniu od terminu o charakterze procesowym, który jest przywracalny).
W zażaleniu wniesionym do Trybunału Konstytucyjnego 8 lutego 2016 r. (data nadania) skarżący zakwestionował postanowienie Trybunału w całości. Skarżący zarzucił, że Trybunał naruszył art. 20 ustawy o TK z 1997 r. w związku z art. 171 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (Dz.U.2014.101, ze zm.; dalej: kpc) „poprzez odrzucenie wniosku (…) o przywrócenie terminu do wniesienia skargi konstytucyjnej, podczas gdy okoliczności sprawy przemawiają za jego uwzględnieniem” oraz art. 49 w związku z art. 46 ust. 1 w związku z art. 20 ustawy o TK z 1997 r. w związku z art. 168 i 169 kpc „poprzez przyjęcie, iż skarga konstytucyjna (…) została złożona po terminie, w sytuacji gdy spełnione zostały przesłanki przywrócenia terminu do jej wniesienia”. W związku z tym wniósł o uchylenie postanowienia z 26 stycznia 2016 r. i nadanie skardze dalszego biegu.
Trybunał Konstytucyjny zważył, co następuje
- 1. Na podstawie art. 138 w związku z art. 139 ustawy z dnia 25 czerwca 2015 r. o Trybunale Konstytucyjnym (Dz.U.1064, ze zm.;
dalej: ustawa o TK z 2015 r.) z 30 sierpnia 2015 r. utraciła moc ustawa o TK z 1997 r. Zgodnie z art. 134 pkt 1 ustawy o TK z 2015 r. w sprawach wszczętych i niezakończonych przed dniem wejścia w życie ustawy w postępowaniu przed Trybunałem w zakresie dotyczącym wstępnego rozpoznania stosuje się przepisy dotychczasowe, tzn. przepisy ustawy o TK z 1997 r. Rozpatrywana skarga konstytucyjna została wniesiona przed dniem wejścia w życie ustawy o TK z 2015 r., dlatego do jej wstępnej kontroli, a zatem i do rozpoznania zażalenia zastosowanie mają przepisy ustawy o TK z 1997 r.
- 2. W myśl art. 36 ust. 4 w związku z art. 49 ustawy o TK z 1997 r. skarżącemu przysługuje prawo wniesienia zażalenia na postanowienie Trybunału Konstytucyjnego o odmowie nadania dalszego biegu skardze konstytucyjnej. Trybunał, w składzie trzech sędziów, rozpatruje zażalenie na posiedzeniu niejawnym (art. 25 ust. 1 pkt 3 lit. b w związku z art. 36 ust. 6-7 i w związku z art. 49 ustawy o TK z 1997 r.). Bada przede wszystkim, czy w zaskarżonym postanowieniu prawidłowo stwierdził istnienie przesłanek odmowy nadania skardze dalszego biegu. Oznacza to, że na etapie rozpoznania zażalenia Trybunał analizuje w szczególności te zarzuty, które mogą podważyć trafność ustaleń przyjętych za podstawę zaskarżonego rozstrzygnięcia.
- 3. Trybunał stwierdza, że zaskarżone postanowienie jest prawidłowe, a zarzuty sformułowane w zażaleniu nie podważają podstaw odmowy nadania dalszego biegu skardze konstytucyjnej.
- 4. Zdaniem skarżącego spełnił on wszystkie przesłanki określone w art. 168 i art. 169 kpc, a zatem złożony przez niego wniosek o przywrócenie terminu wniesienia skargi konstytucyjnej powinien zostać przez Trybunał uwzględniony. Skarżący podkreślił przy tym, że wniosek był konieczny ze względu na to, że „przed podjęciem decyzji o ubieganie się o »prawo ubogich« wykorzystał znaczną część trzymiesięcznego terminu do wniesienia skargi konstytucyjnej, co bezpośrednio przełożyło się na czas jaki pozostał pełnomocnikowi wyznaczonemu z urzędu do sporządzenia skargi konstytucyjnej”. Czas ten „okazał się niewystarczający”.
- 4.1. Skarżący nie wziął więc pod uwagę tego, że o możliwości przywrócenia terminu dokonania czynności procesowej decyduje wyłącznie jego charakter. Przywróceniu podlegają terminy procesowe – ustawowe i sądowe oraz terminy egzekucyjne, nie podlegają mu natomiast terminy prawa materialnego.
- 4.2. Kwestia charakteru terminu wniesienia skargi konstytucyjnej była wielokrotnie rozważana przez Trybunał Konstytucyjny, co znalazło swój wyraz w jego orzeczeniach, w których jednoznacznie wskazywano, że termin ten ma charakter materialnoprawny, jest terminem zawitym, wyznaczającym czasowe granice podjęcia przez skarżącego obrony przysługujących mu wolności i praw konstytucyjnych (zob. np. postanowienia TK z 11 lipca 2000 r. w sprawie Ts 53/00, OTK ZU nr 6/2000, poz. 232 oraz 28 listopada 2000 r. w sprawie Ts 98/00, OTK ZU nr 6/2001, poz. 180).
- 4.3. Dla określenia charakteru terminu decydujące znaczenie ma rodzaj uprawnienia realizowanego w jego granicach. Dla dochodzenia uprawnień składających się na określone prawo podmiotowe przewiduje się terminy materialnoprawne, natomiast dla dochodzenia uprawnień procesowych – terminy procesowe. Prawo do wniesienia skargi konstytucyjnej, wywodzone z art. 79 ust. 1 Konstytucji, ma charakter prawa podmiotowego, gdyż wyznacza sferę uprawnień jednostki i umożliwia jej skuteczne domaganie się określonego działania dla ochrony jej interesu prawnego (gravamen).
- 4.4. Ze względu na materialny charakter terminu wniesienia skargi konstytucyjnej dla dopuszczalności jego przywrócenia konieczne jest wskazanie stosownej podstawy prawnej. Na gruncie obowiązującego stanu prawnego nie istnieje bowiem żadna ogólna reguła zezwalająca na przywrócenie terminu o charakterze materialnoprawnym (w przeciwieństwie do terminów procesowych). Dlatego też, aby można było pozytywnie rozpatrzyć wniosek o przywrócenie terminu wniesienia skargi konstytucyjnej, musiałby obowiązywać przepis szczególny, który przewidywałby takie zezwolenie.
- 4.5. Trybunał przypomina, że w swoim dotychczasowym orzecznictwie zwracał także uwagę na konieczność rychłego – od momentu doręczenia skarżącemu ostatecznego orzeczenia – podjęcia przez niego decyzji o skorzystaniu z „prawa ubogich” (zob. postanowienia TK z: 7 września 1998 r. w sprawie Ts 96/98, OTK ZU nr 6/1998, poz. 106; 25 listopada 1998 r. w sprawie Ts 92/98, OTK ZU nr 3/1999, poz. 45; 10 marca 1999 r. w sprawie Ts 167/98, OTK ZU nr 2/1999, poz. 31; 17 marca 1999 r. w sprawie Ts 163/98, OTK ZU nr 3/1999, poz. 54; 9 października 2007 r. w sprawie Ts 97/07, OTK ZU nr 4/B/2008, poz. 154; 4 marca 2008 r. w sprawie Ts 223/07, OTK ZU nr 3/B/2008, poz. 119; 21 stycznia 2010 r. w sprawie Ts 172/09, OTK ZU nr 2/B/2010, poz. 128). Trzeba bowiem mieć na względzie to, że złożenie wniosku, o którym mowa w art. 48 ust. 2 ustawy o TK z 1997 r. powoduje zawieszenie, nie zaś przerwanie terminu do wniesienia skargi konstytucyjnej.
- 4.6. W zakwestionowanym postanowieniu Trybunał prawidłowo zatem uznał, że wniosek o przywrócenie terminu wniesienia skargi – jako niedopuszczalny – należało odrzucić, natomiast skardze konstytucyjnej – z uwagi na złożenie jej z przekroczeniem terminu określonego w art. 46 ust. 1 ustawy o TK z 1997 r. – odmówić nadania dalszego biegu.
Skoro zażalenie nie podważyło podstaw odmowy nadania skardze konstytucyjnej dalszego biegu, to Trybunał Konstytucyjny – na podstawie art. 49 w związku z art. 36 ust. 7 ustawy o TK – postanowił jak w sentencji.
Postanowienie
z dnia 26 stycznia 2016 r.
Trybunał Konstytucyjny w składzie:
Małgorzata Pyziak-Szafnicka, po wstępnym rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym skargi konstytucyjnej S.G. w sprawie zgodności:
art. 38 ust. 1-4 w związku z art. 3 ust. 1 i 4 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz. U. z 2015 r. poz. 163, ze zm.) z art. 67 ust. 2 w związku z art. 30 i w związku z art. 32 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej,
postanawia:
- 1) odrzucić wniosek o przywrócenie terminu do wniesienia skargi konstytucyjnej,
- 2) odmówić nadania dalszego biegu skardze konstytucyjnej.
Uzasadnienie:
W skardze konstytucyjnej z 16 czerwca 2015 r. S.G. (dalej: skarżący, wnioskodawca) wniósł o stwierdzenie, że art. 38 ust. 1-4 w związku z art. 3 ust. 1 i 4 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz. U. z 2015 r. poz. 163, ze zm.; dalej:
ustawa o pomocy społecznej) w zakresie, w jakim przepisy te „regulują sposób ustalenia wysokości zasiłku okresowego dla osób uprawnionych”, są niezgodne z art. 67 ust. 2 w związku z art. 30 i w związku z art. 32 ust. 1 Konstytucji.
Skarga konstytucyjna została wniesiona w związku z następującą sprawą. Decyzją z lutego 2011 r. Burmistrz D. przyznał skarżącemu zasiłek okresowy (dalej: zasiłek) na okres od 1 do 28 lutego 2011 r. w wysokości 176,00 zł, a decyzją z marca 2011 r. na okres od 1 marca 2011 r. do 30 kwietnia 2011 r. w kwocie 239,00 zł. W uzasadnieniu obu decyzji organ stwierdził, że wnioskodawca spełnia ustawowe wymogi do uzyskania świadczenia z pomocy społecznej w formie zasiłku okresowego, gdyż miesięczny dochód rodziny nie przekracza kryterium dochodowego określonego w art. 8 ust. 1 ustawy o pomocy społecznej oraz występują okoliczności wymienione w art. 7 tej ustawy, tj. bezrobocie i ubóstwo. Kwota zasiłku, z uwagi na ograniczone możliwości finansowe Miejsko-Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w D., ustalona została w wysokości 50% różnicy między kryterium rodziny a osiąganym dochodem. Na powyższe decyzje skarżący wniósł odwołania.
W toku postępowania administracyjnego i sądowo-administracyjnego kilkakrotnie uchylano kwestionowane przez skarżącego rozstrzygnięcia i w związku z tym przekazywano sprawy do ponownego rozpoznania. Ostatecznie wyrokiem ze styczna 2014 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w K. oddalił skargi, które skarżący wniósł na decyzje Samorządowego Kolegium odwoławczego z lutego 2013 r. W dniu 5 listopada 2014 r. ustanowiony w sprawie pełnomocnik z urzędu sporządził opinię o braku podstaw do wniesienia na to orzeczenie skargi kasacyjnej. Opinia ta została doręczona skarżącemu 24 listopada 2014 r. 4
W dniu 19 stycznia 2015 r. skarżący wystąpił do Sądu Rejonowego w D. (dalej: Sąd Rejonowy w D.) z wnioskiem o ustanowienie pełnomocnika z urzędu w celu sporządzenia skargi konstytucyjnej. Postanowieniem z kwietnia 2015 r. sąd ten ustanowił dla skarżącego adwokata z urzędu. Zarządzeniem z 29 kwietnia 2015 r. (nr U-1057/15), doręczonym 5 maja 2015 r., Okręgowa Rada Adwokacka w K. (dalej: ORA w K.) wyznaczyła pełnomocnika.
Zdaniem skarżącego zakwestionowane w skardze przepisy pozwalają na ustalenie wysokości zasiłku okresowego w kwocie, która nie pokrywa minimalnych kosztów utrzymania dorosłego człowieka. W związku z tym, przyznany na ich podstawie zasiłek nie pozwala skarżącemu żyć w warunkach odpowiadających jego godności. Ponadto – jak zarzucił skarżący – przepisy te naruszają „zasadę równości wszystkich obywateli wobec prawa”. Umożliwiają bowiem „odmienne traktowanie osób uprawnionych do otrzymania zasiłku okresowego, a zwłaszcza przyznania im możliwości obniżenia o 50% zasiłku okresowego”.
Wraz ze skargą konstytucyjną skarżący złożył wniosek o przywrócenie terminu do jej wniesienia.
Trybunał Konstytucyjny zważył, co następuje
Na podstawie art. 138 w związku z art. 139 ustawy z dnia 25 czerwca 2015 r. o Trybunale Konstytucyjnym (Dz. U. poz. 1064, ze zm.; dalej: ustawa o TK z 2015 r.) z dniem 30 sierpnia 2015 r. utraciła moc ustawa z dnia 1 sierpnia 1997 r. o Trybunale Konstytucyjnym (Dz. U. Nr 102, poz. 643, ze zm.; dalej: ustawa o TK z 1997 r.). Zgodnie z art. 134 pkt 1 ustawy o TK z 2015 r. w sprawach wszczętych i niezakończonych przed dniem wejścia w życie ustawy w postępowaniu przed Trybunałem w zakresie dotyczącym wstępnego rozpoznania stosuje się przepisy dotychczasowe, tzn. przepisy ustawy o TK z 1997 r. Rozpatrywana skarga konstytucyjna została wniesiona przed dniem wejścia w życie ustawy o TK z 2015 r., dlatego do jej wstępnej kontroli zastosowanie mają przepisy ustawy o TK z 1997 r. 9
Skarga konstytucyjna jest sformalizowanym środkiem ochrony konstytucyjnych wolności i praw. Jej merytoryczne rozpoznanie jest uzależnione od spełnienia warunków wynikających zarówno z art. 79 ust. 1 Konstytucji, jak i z art. 46 oraz art. 47 ustawy o TK z 1997 r. Skargom konstytucyjnym niespełniającym tych warunków oraz skargom oczywiście bezzasadnym Trybunał Konstytucyjny odmawia nadania dalszego biegu.
W myśl art. 79 ust. 1 Konstytucji skarga konstytucyjna jest dopuszczalna, gdy skarżący uzyskał ostateczne orzeczenie wydane przez sąd lub organ administracji publicznej. Artykuł 46 ust. 1 ustawy o TK z 1997 r. uzależnia natomiast wniesienie skargi konstytucyjnej od uzyskania „prawomocnego wyroku, ostatecznej decyzji lub innego ostatecznego rozstrzygnięcia”, wprowadza też wymóg „wyczerpania drogi prawnej”.
Zgodnie z art. 173 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r. poz. 270, ze zm.) od wydanego przez wojewódzki sąd administracyjny wyroku lub postanowienia kończącego postępowanie w sprawie przysługuje skarga kasacyjna do Naczelnego Sądu Administracyjnego, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej.
Skarżący nie poddał kontroli NSA wyroku WSA w K., ponieważ pełnomocnik z urzędu wyznaczony do sporządzenia skargi kasacyjnej przedstawił opinię o braku podstaw do jej wniesienia. Należy zatem przyjąć, że w analizowanej sprawie orzeczeniem ostatecznym w rozumieniu art. 79 ust. 1 Konstytucji jest prawomocny wyrok WSA w K. z 16 stycznia 2014 r. Bieg terminu do wniesienia skargi konstytucyjnej rozpoczął się natomiast w dniu doręczenia skarżącemu opinii o braku podstaw do wniesienia skargi kasacyjnej.
Rozpatrywanej skardze konstytucyjnej należało odmówić nadania dalszego biegu, ponieważ została złożona w Trybunale z przekroczeniem terminu określonego w art. 46 ust. 1 ustawy o TK z 1997 r. 14
Opinię o braku podstaw do wniesienia skargi kasacyjnej skarżący otrzymał 24 listopada 2014 r. W tym dniu rozpoczął się bieg terminu do wniesienia skargi konstytucyjnej. Wystąpienie przez skarżącego (19 stycznia 2015 r.) z wnioskiem, o którym mowa w art. 48 ust. 2 ustawy o TK z 1997 r., spowodowało zawieszenie tego terminu. Trwało ono do 5 maja 2015 r., tj. do dnia, w którym pełnomocnikowi zostało doręczone zarządzenie ORA w K., wydane w celu wykonania postanowienia Sądu Rejonowym w D. z 13 kwietnia 2015 r. 15
W myśl art. 20 ustawy o TK z 1997 r. w sprawach w niej nieuregulowanych do postępowania przed Trybunałem stosuje się odpowiednio przepisy k.p.c. Z powodu braku odrębnej regulacji w ustawie o TK termin, o którym mowa w art. 46 ust. 1 oraz art. 48 ust. 2 zdanie drugie tej ustawy, powinno się obliczać na podstawie unormowań zawartych w k.p.c., a w myśl odesłania wynikającego z art. 165 § 1 k.p.c. – na podstawie przepisów prawa cywilnego. Zgodnie zaś z art. 114 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny (Dz. U. z 2014 r. poz. 121, ze zm.), jeżeli termin jest oznaczony w miesiącach, a ciągłość terminu nie jest wymagana, za miesiąc przyjmuje się 30 dni.
Skarżący wniósł rozpatrywaną skargę konstytucyjną 16 czerwca 2015 r. (data nadania), a zatem z przekroczeniem terminu wskazanego w art. 46 ust. 1 ustawy o TK z 1997 r. Należy bowiem zauważyć, że od doręczenia skarżącemu opinii o braku podstaw do wniesienia skargi kasacyjnej do wystąpienia przez niego z wnioskiem do Sądu Rejonowego w D. upłynęło 56 dni (6 dni w listopadzie, 31 dni w grudniu i 19 dni w styczniu), natomiast od dnia doręczenia pełnomocnikowi zarządzenia ORA w K. do wniesienia skargi
- – 42 dni (26 w maju i 16 w czerwcu). Zatem od dnia doręczenia skarżącemu opinii do dnia wniesienia przez niego skargi (nie licząc okresu zawieszenia) minęło 98 dni.
Powyższa okoliczność jest – zgodnie z art. 49 w związku z art. 39 ust. 1 pkt 1 ustawy o TK z 1997 r. – podstawą odmowy nadania rozpatrywanej skardze dalszego biegu.
W związku ze złożonym wraz ze skargą konstytucyjną wnioskiem o przywrócenie terminu do jej wniesienia Trybunał zwraca uwagę na to, że przewidziana w art. 167 k.p.c. instytucja przywrócenia terminu do dokonania czynności procesowej może mieć zastosowanie w postępowaniu sądowokonstytucyjnym (zob. także pogląd A. Zielińskiego, Zakres stosowania przepisów k.p.c. w postępowaniu przed Trybunałem Konstytucyjnym, „Palestra” 1997, nr 7-8, s. 62) tylko wtedy, gdy wniosek o przywrócenie terminu dotyczy terminu procesowego. Tymczasem trzymiesięczny termin do wniesienia skargi konstytucyjnej jest nieprzywracalnym terminem prawa materialnego, gdyż ogranicza w czasie możność dokonania czynności proceduralnej, niezbędnej (choć niewystarczającej) do wywołania skutku materialnoprawnego w postaci stwierdzenia niezgodności zaskarżonego przepisu z Konstytucją. Naruszenie tego terminu uniemożliwia merytoryczne rozpoznanie skargi konstytucyjnej (zob. postanowienia TK z 4 marca 2008 r., Ts 223/07, OTK ZU nr 3/B/2008, poz. 119; 5 października 2012 r., Ts 163/12, OTK ZU nr 3/B/2013, poz. 263 oraz 5 marca 2015 r., Ts 342/14, niepubl.).
Wniosek o przywrócenie terminu do wniesienia skargi konstytucyjnej należało więc odrzucić, gdyż jest to termin prawa materialnego i nie podlega przywróceniu (art. 20 ustawy o TK z 1997 r. w związku z art. 171 k.p.c.). Stanowisko to jest ugruntowane zarówno w orzecznictwie Trybunału (zob. np. postanowienia TK z: 7 grudnia 2004 r., Ts 99/04, OTK ZU nr 5/B/2004, poz. 326; 5 kwietnia 2006 r., Ts 46/06, OTK ZU nr 5/B/2006, poz. 234 oraz 4 marca 2008 r., Ts 223/07, OTK ZU nr 3/B/2008, poz. 119), jak i w doktrynie (zob. np. M. Hauser, Odesłania w postępowaniu przed Trybunałem Konstytucyjnym, Warszawa 2006, s. 179; M. Masternak-Kubiak, Procedura postępowania w sprawie skargi konstytucyjnej, [w:] Skarga konstytucyjna, red. J. Trzciński, Warszawa 2000, s. 181-182).
Wziąwszy powyższe pod uwagę, Trybunał postanowił jak w sentencji.