Uzasadnienie
- 1. W skardze konstytucyjnej, wniesionej do Trybunału Konstytucyjnego 6 września 2021 r. (data nadania), M.J. (dalej: skarżący) – reprezentowany przez pełnomocnika z wyboru – zarzucił niezgodność:
- 1) art. 425 § 1 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego (Dz. U. z 2020 r. poz. 30, ze zm.; dalej: k.p.k.) w zakresie, w jakim „uznaje on iż orzeczeniem sądu I instancji jest postanowienie oskarżyciela publicznego”, 3
- 2) art. 426 § 1 k.p.k. w zakresie, w jakim „sąd rozpoznający po raz pierwszy środek odwoławczy od orzeczenia oskarżyciela publicznego jest sądem odwoławczym II instancji” 4 – z art. 10 ust. 2, art. 10 ust. 2 w związku z art. 45 ust. 1, art. 45 ust. 1, art. 45 ust. 1 w związku z art. 2, art. 45 ust. 1 w związku z art. 10 ust. 2, art. 176 ust. 1 w związku z art. 2, art. 176 ust. 1 w związku z art. 10 ust. 2 oraz art. 176 ust. 1 w związku z art. 45 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej.
Zdaniem skarżącego art. 425 § 1 i art. 426 § 1 k.p.k. naruszają powołane przez niego konstytucyjne wzorce kontroli, gdyż nie gwarantują jednostce możliwości weryfikacji instancyjnej postanowienia sądu o nieuwzględnieniu postanowienia prokuratora (asesora prokuratorskiego) o odmowie wszczęcia śledztwa.
- 2. Postanowieniem z 27 października 2022 r. Trybunał Konstytucyjny odmówił nadania dalszego biegu skardze konstytucyjnej.
Zarzut naruszenia przez zaskarżone przepisy art. 45 ust. 1 i art. 176 ust. 1 Konstytucji został uznany za oczywiście bezzasadny w rozumieniu art. 61 ust. 4 pkt 3 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. z 2019 r. poz. 2393; dalej: u.o.t.p.TK). Sądowy wymiar sprawiedliwości nie oznacza bowiem konieczności rozstrzygania wszystkich spraw i sporów dotyczących sytuacji prawnej jednostki wyłącznie przez sądy; wystarczy, by sądom została zagwarantowana kompetencja do ostatecznej weryfikacji rozstrzygnięcia organu niesądowego. Nie budzi więc wątpliwości, że prawo do sądu jest zachowane na gruncie takich regulacji, które – dopuszczając możliwość uruchomienia postępowania przed sądem powszechnym lub sądem administracyjnym – zapewniają kontrolę sądową rozstrzygnięcia, decyzji czy innego aktu indywidualnego kształtującego sytuację prawną jednostki lub innego podmiotu podobnego.
Innymi słowy, z perspektywy konstytucyjnej istotne jest, aby ostateczne i wiążące rozstrzygnięcie sprawy należało do sądu sprawującego wymiar sprawiedliwości. Beneficjent konstytucyjnego prawa do sądu musi mieć zagwarantowaną proceduralną możliwość przekazania sprawy do właściwego, niezależnego, bezstronnego i niezawisłego sądu. Postępowanie sądowe w tym ujęciu może stanowić „kontynuację” postępowania toczącego się przed prokuratorem (asesorem prokuratorskim) lub przed urzędnikiem sądowym (np. referendarzem sądowym), w tym sensie, że sąd rozpozna merytorycznie „sprawę” i rozstrzygnie o prawach, które wcześniej stały się przedmiotem rozstrzygnięcia konkretnego podmiotu niebędącego sądem.
Z kolei pozostałe wzorce kontroli powołane przez skarżącego nie spełniały wymogów wynikających z art. 79 ust. 1 Konstytucji, jak też art. 53 ust. 1 pkt 2 i 3 u.o.t.p.TK, co przekładało się w tym zakresie na odmowę nadania dalszego biegu skardze na podstawie art. 61 ust. 4 pkt 1 u.o.t.p.TK.
Odpis postanowienia Trybunału został doręczony pełnomocnikowi skarżącego 9 listopada 2022 r. 10
3. W sporządzonym przez pełnomocnika piśmie procesowym, wniesionym do Trybunału Konstytucyjnego 14 listopada 2022 r. (data nadania), skarżący złożył zażalenie na postanowienie z 27 października 2022 r., w którym zarzucił Trybunałowi naruszenie art. 61 ust. 4 u.o.t.p.TK, albowiem „[w] przedmiotowej sprawie żadna z w/w przesłanek [zawartych w tym przepisie] nie zaistniała.
Ustawa nie przewiduje natomiast możliwości weryfikacji zasadności merytorycznej skargi konstytucyjnej na etapie jej wstępnej kontroli w składzie jednoosobowym. Zaskarżone postanowienie jest więc formalnie niedopuszczalne i choćby z tej przyczyny podlegać winno uchyleniu” (k. 124 akt o sygn. Ts 227/21).
Trybunał Konstytucyjny zważył, co następuje
- 1. Zgodnie z art. 61 ust. 5 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. z 2019 r. poz. 2393; dalej: u.o.t.p.TK), skarżącemu przysługuje prawo do wniesienia zażalenia na postanowienie Trybunału Konstytucyjnego o odmowie nadania skardze konstytucyjnej dalszego biegu. Trybunał, w składzie trzech sędziów, rozpatruje zażalenie na posiedzeniu niejawnym, badając w szczególności, czy w wydanym postanowieniu prawidłowo stwierdzono istnienie przesłanek odmowy nadania skardze dalszego biegu (art. 37 ust. 1 pkt 4 lit. c w związku z art. 61 ust. 7 u.o.t.p.TK).
- 2. Trybunał stwierdza, że wniesiona zażalenie jest niezasadne.
- 3. Należy przypomnieć skarżącemu, że art. 61 ust. 4 u.o.t.p.TK nakazuje odmówić nadania dalszego biegu skardze konstytucyjnej, jeżeli:
15 – nie spełnia wymogów określonych w ustawie i usunięcie braków nie jest możliwe (pkt 1);
16 – braki, o których mowa w art. 61 ust. 3 u.o.t.p.TK, nie zostały usunięte w terminie (pkt 2);
17 – jest ona oczywiście bezzasadna (pkt 3).
Ustawowe kryterium zasadności skargi konstytucyjnej nakłada na Trybunał obowiązek badania na etapie wstępnego rozpoznania skargi nie tylko jej formalnej poprawności, ale także – co wymaga szczególnego podkreślenia – tego, czy wolność lub prawo konstytucyjne, na które powołuje się skarżący, pozostaje w odpowiednim (adekwatnym) związku z przepisem aktu normatywnego, który został uczyniony przedmiotem zaskarżenia (por. Z. Czeszejko-Sochacki, L. Garlicki, J. Trzciński, Komentarz do ustawy o Trybunale Konstytucyjnym, Warszawa 1999, s. 123). W związku z powyższym należy podkreślić, że w świetle przepisów u.o.t.p.TK wykluczenie oczywistej bezzasadności sformułowanych w tym środku procesowym zarzutów stanowić ma jeden z celów badania prawidłowości skargi konstytucyjnej, prowadzonego w ramach jej wstępnej kontroli. Kontrola ta realizowana jest w pierwszej kolejności przez Trybunał w składzie jednego sędziego, który – z mocy art. 195 ust. 1 Konstytucji – jest niezawisły, ale jego rozstrzygnięcie podlegać może następnie weryfikacji: w razie przekazania skargi konstytucyjnej do rozpoznania merytorycznego (badanie przesłanek warunkujących niedopuszczalność wydania orzeczenia obejmuje nie tylko etap wstępnego rozpoznania), bądź w razie odmowy nadania skardze dalszego biegu.
Zawarte w zażaleniu relatywizowanie przesłanek dopuszczalności skargi konstytucyjnej – w zależności od etapu wstępnej kontroli skargi, zwłaszcza zaś nakaz bardziej powściągliwego kwalifikowania sformułowanych w niej zarzutów w trakcie rozpoznania skargi przez jednego sędziego Trybunału Konstytucyjnego – nie ma zatem de lege lata jakichkolwiek podstaw prawnych (por. postanowienie TK z 27 marca 2013 r., sygn. Ts 170/10, OTK ZU nr 2/B/2013, poz. 138).
- 4. W dalszej kolejności Trybunał stwierdza, że zaskarżone postanowienie jest prawidłowe.
Zwrócić należy uwagę, że prawo do sądu w swym historycznym rozwoju przeszło ewolucję: od prawa do ochrony jednostki przed arbitralnością władzy – do prawa do wymiaru sprawiedliwości (por. wyrok TK z 12 maja 2003 r., sygn. SK 38/02, OTK ZU nr 5/A/2003, poz. 38). Artykuł 45 ust. 1 Konstytucji obejmuje sobą oba te aspekty. Celem istnienia prawa do sądu jako takiego jest zapewnienie jednostce ochrony przed arbitralnością władzy. Dla zapewnienia realizacji tego celu decydujące jest ujęcie zakresu „sprawy” na tle art. 45 ust. 1 Konstytucji. Wypracowana w orzecznictwie Trybunału Konstytucyjnego koncepcja troistości elementów składających się na prawo do sądu (sam dostęp do sądu, odpowiednio ukształtowanej, rzetelnej procedury oraz uzyskania wiążącego rozstrzygnięcia) zmierza natomiast do sprecyzowania kryteriów „prawa do wymiaru sprawiedliwości” przez wskazanie cech, jakim ten wymiar sprawiedliwości powinien odpowiadać. Sama Konstytucja w art. 77 ust. 2, art. 78 zdanie pierwsze i art. 176 formułuje w tym zakresie (prawo do sądu jako prawo do wymiaru sprawiedliwości właściwie ukształtowanego) pewne wymagania.
Na tle dotychczasowego orzecznictwa Trybunału Konstytucyjnego ukształtowało się zróżnicowanie sytuacji, gdy sąd wykonuje czynności związane ze sprawowaniem funkcji wymiaru sprawiedliwości i sytuacji, gdzie sąd wykonuje czynności z zakresu ochrony prawnej nie będące „ostatecznym rozstrzygnięciem sporu prawnego”, gdzie sąd nie orzeka o zasadności zarzutu stawianego w postępowaniu karnym (zob. wyroki TK z: 20 maja 2000 r., sygn. K 21/99, OTK ZU nr 4/2000, poz. 109 oraz 2 kwietnia 2001 r., sygn. SK 10/00, OTK ZU nr 3/2001, poz. 52). Są to sytuacje (tak jak na tle niniejszej sprawy) gdzie sąd sprawuje kontrolę nad czynnościami postępowania przygotowawczego. W takich sytuacjach Trybunał Konstytucyjny uznał, że ocena konstytucyjności rozwiązań normatywnych normujących tego rodzaju kontrolę podlega jedynie ocenie z punktu widzenia art. 45, art. 77 ust. 2 i art. 78 Konstytucji, nie zaś z jej art. 175 i art. 176. Podobną myśl wyrażono w wyroku z 8 grudnia 1998 r., sygn. K 41/97 (OTK ZU nr 7/1998, poz. 117), w którym uznano, że w podobnych sprawach „nie ma obowiązku respektowania (…) zasad, które bezpośrednio wynikają z art. 176 ust. 1 Konstytucji, bo nie są to sprawy od początku do końca rozpatrywane przez sądy, a tylko poddane końcowej kontroli ze strony sądu”.
Zróżnicowanie przeprowadzone przez Trybunał Konstytucyjny pozwala na stwierdzenie, że w ramach ogólnie sformułowanego w art. 45 ust. 1 Konstytucji prawa do sądu mieszczą się w rzeczywistości dwa prawa: prawo do sądu jako prawo do sądowego wymiaru sprawiedliwości, a więc merytorycznego rozstrzygnięcia (o przypisaniu odpowiedzialności karnej, o rozstrzygnięciu innej niż karna „sprawy”, w ujęciu szerokim, odpowiadającym szerokiemu zakresowi art. 45 Konstytucji) w zakresie praw jednostki oraz prawo do sądowej kontroli aktów godzących w konstytucyjnie gwarantowane wolności (prawa) jednostki. Artykuł 176 Konstytucji, wymagający dwuinstancyjności postępowania – odnosi się tylko do tej pierwszej sfery: prawa do merytorycznego rozstrzygnięcia sprawy przez sądy, nie zaś wypadków, gdy sądy działają jako organ kontroli innych aktów władzy publicznej rozstrzygających sprawy jednostek po to, aby ustrzec je przed arbitralnością władzy (por. wyrok TK z 12 maja 2003 r., sygn. SK 38/02).
W orzecznictwie Trybunału Konstytucyjnego wyrażono pogląd, że kryterium podziału dwóch funkcji działania sądów jest okoliczność, czy konkretne sprawy są (albo być muszą) od początku do końca rozpatrywane na drodze postępowania sądowego (zob.: wyrok z 8 grudnia 1998 r., sygn. K 41/97; postanowienie z 7 września 1999 r., sygn. Ts 35/99, OTK ZU nr 6/1999, poz. 133). Takie ujęcie jednak może spotkać się z zarzutem interpretacji normy konstytucyjnej poprzez treść normy ustawowej. Dlatego kryterium rozdzielenia dwóch funkcji działania sądów nie powinno się wspierać tylko na opisowym argumencie rozstrzygania jakiejś sprawy przez sądy „od początku do końca”, lecz raczej akcentować okoliczność, czy w danej kategorii spraw to właśnie sądy decydują merytorycznie (rozstrzygają, stanowią) o przypisaniu odpowiedzialności karnej lub o innych prawach i wolnościach jednostki, czy też kontrolują działania organów władzy publicznej, z punktu widzenia ochrony jednostki przed jej arbitralnością (por. wyrok TK z 12 maja 2003 r., sygn. SK 38/02).
Skarga konstytucyjna w niniejszej sprawie dotyczyła tej drugiej kwestii. Została ona zaś przesądzona w wyroku z 12 maja 2003 r., sygn. SK 38/02, w którym Trybunał Konstytucyjny orzekł o zgodności art. 426 § 1 k.p.k. z art. 45 ust. 1 Konstytucji oraz braku niezgodności tego przepisu z art. 176 ust. 1 Konstytucji. Innymi słowy, zagadnienie prawne przedstawione przez skarżącego było już przedmiotem wypowiedzi Trybunału Konstytucyjnego; tym samym sformułowane w skardze zarzuty prawidłowo zostały ocenione jako oczywiście bezzasadne, albowiem ani nie uwzględniały one dotychczasowego orzecznictwa Trybunału we wskazanej materii, ani nie przedstawiły jakichkolwiek nowych argumentów prawnych, które przemawiałyby za rewizją dotychczasowego stanowiska. Także rozpatrywane zażalenie nie podało skutecznie w wątpliwość przyjętej wykładni art. 45 ust. 1 ustawy zasadniczej.
W związku z powyższym należało postanowić jak w sentencji.
Postanowienie
z dnia 27 października 2022 r.
Trybunał Konstytucyjny w składzie:
Wojciech Sych, po wstępnym rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym skargi konstytucyjnej M.J. o zbadanie zgodności:
- 1) art. 425 § 1 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego (Dz. U. z 2020 r. poz. 30, ze zm.) w zakresie, w jakim „uznaje on iż orzeczeniem sądu I instancji jest postanowienie oskarżyciela publicznego”,
- 2) art. 426 § 1 ustawy – Kodeks postępowania karnego w zakresie, w jakim „sąd rozpoznający po raz pierwszy środek odwoławczy od orzeczenia oskarżyciela publicznego jest sądem odwoławczym II instancji”
- – z art. 10 ust. 2, art. 10 ust. 2 w związku z art. 45 ust. 1, art. 45 ust. 1, art. 45 ust. 1 w związku z art. 2, art. 45 ust. 1 w związku z art. 10 ust. 2, art. 176 ust. 1 w związku z art. 2, art. 176 ust. 1 w związku z art. 10 ust. 2 oraz art. 176 ust. 1 w związku z art. 45 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej,
postanawia:
odmówić nadania dalszego biegu skardze konstytucyjnej.
Uzasadnienie
1. W skardze konstytucyjnej, wniesionej do Trybunału Konstytucyjnego 6 września 2021 r. (data nadania), M.J. (dalej: skarżący) – reprezentowany przez pełnomocnika z wyboru – wystąpił z żądaniem przytoczonym w komparycji niniejszego postanowienia w związku z następującymi stanami faktycznymi:
1.1. Skarżący złożył do Prokuratury Rejonowej w W. zawiadomienie w sprawie popełnienia na jego szkodę przestępstwa przez dwóch wskazanych w tym zawiadomieniu funkcjonariuszy publicznych. Asesor tejże prokuratury, postanowieniem z 12 listopada 2020 r. (sygn. akt […]), odmówił wszczęcia śledztwa. Sąd Rejonowy w W., postanowieniem z 1 czerwca 2021 r. (sygn. akt […]), nie uwzględnił zażalenia skarżącego na tamto rozstrzygnięcie i utrzymał je w mocy.
Zarządzeniem Kierownika Sekcji Postępowania Przygotowawczego XIV Wydziału Karnego Sądu Rejonowego w W. z 22 czerwca 2021 r. (sygn. akt […]) zażalenie skarżącego na postanowienie sądu z 1 czerwca 2021 r. zostało pozostawione w aktach sprawy bez nadawania mu dalszego biegu. W związku zaś z wniesieniem przez skarżącego zażalenia na wskazane wyżej zarządzenie Sekretariat XIV Wydziału Karnego Sądu Rejonowego w W. poinformował go pismem z 26 lipca 2021 r. o pozostawieniu wniesionego środka zaskarżenia w aktach bez nadawania mu dalszego biegu.
1.2. Skarżący złożył do Prokuratury Okręgowej w W. zawiadomienie o popełnieniu przestępstwa przez wskazanego w tym piśmie funkcjonariusza publicznego. Prokurator Prokuratury Okręgowej w W., postanowieniem z 20 listopada 2020 r. (sygn. akt […]), odmówił wszczęcia śledztwa, zaś zarządzeniem z 15 grudnia 2020 r. (sygn. akt […]) odmówił przyjęcia zażalenia na wskazane postanowienie z powodu wniesienia go przez osobę nieuprawnioną. Sąd Rejonowy w W., postanowieniem z 29 marca 2021 r. (sygn. akt […]), nie uwzględnił zażalenia skarżącego na to drugie rozstrzygnięcie i utrzymał je w mocy.
Zarządzeniem sędziego Sądu Rejonowego w W. z 30 kwietnia 2021 r. (sygn. akt […]) odmówiono przyjęcia zażalenia skarżącego na postanowienie sądu z 29 marca 2021 r. z powodu niedopuszczalności wniesionego środka prawnego. Rozstrzygnięcie to zostało uchylone postanowieniem Sądu Okręgowego w W. z 11 czerwca 2021 r. (sygn. akt […]) ze względu na jego nieprawidłowość proceduralną.
Następnie Sekretariat II Wydziału Karnego Sądu Rejonowego w W. poinformował skarżącego pismem z 2 sierpnia 2021 r. o dołączeniu zażalenia do akt z powodu wyczerpania prawem przepisanego toku instancyjnego.
- 2. Zdaniem skarżącego art. 425 § 1 i art. 426 § 1 art. 17 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego (Dz. U. z 2020 r. poz. 30, ze zm.) naruszają powołane przez niego konstytucyjne wzorce kontroli, gdyż nie gwarantują jednostce możliwości weryfikacji instancyjnej postanowienia sądu o nieuwzględnieniu zażalenia na postanowienie prokuratora (asesora prokuratorskiego) o odmowie wszczęcia śledztwa.
- 3. Zarządzeniem Prezesa Trybunału Konstytucyjnego z 4 października 2021 r. (którego odpis został doręczony pełnomocnikowi skarżącego 19 października 2021 r.) skarżący – na podstawie art. 57 ust. 1 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. z 2019 r. poz. 2393) – został wezwany do usunięcia braków formalnych skargi konstytucyjnej przez:
- 1) podanie, czy od wskazanych w skardze konstytucyjnej ostatecznych orzeczeń zostały wniesione nadzwyczajne środki zaskarżenia (wraz z czterema kopiami);
- 2) doręczenie czytelnych odpisów lub kopii poświadczonych za zgodność z oryginałem załączników złożonych wraz ze skargą konstytucyjną (z wyjątkiem zażaleń skarżącego z 16 czerwca 2021 r., 7 lipca 2021 r., 16 kwietnia 2021 r., 15 maja 2021 r.).
W sporządzonym przez pełnomocnika i wniesionym do Trybunału Konstytucyjnego 26 października 2021 r. (data nadania) piśmie procesowym skarżący poinformował, że nie wnosił nadzwyczajnych środków zaskarżenia oraz wykonał punkt 2 zarządzenia Prezesa Trybunału.
Trybunał Konstytucyjny zważył, co następuje
1. Zgodnie z art. 61 ust. 1 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. z 2019 r. poz. 2393; dalej: u.o.t.p.TK) skarga konstytucyjna podlega wstępnemu rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym, podczas którego Trybunał bada, czy odpowiada ona określonym przez prawo wymogom.
2. Przedmiotem zaskarżenia w niniejszej sprawie uczyniono art. 425 § 1 oraz art. 426 § 1 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego (Dz. U. z 2020 r. poz. 30, ze zm.; obecnie: Dz. U. z 2021 r. poz. 534, ze zm.; dalej: k.p.k.).
Przepisy te mają następujące brzmienie:
14 – art. 425 § 1: 15 „Od orzeczenia wydanego w pierwszej instancji przysługuje środek odwoławczy stronom oraz innym osobom wskazanym w przepisach ustawy”;
16 – art. 426 § 1: 17 „Od orzeczeń sądu odwoławczego oraz od orzeczeń wydanych przez Sąd Najwyższy nie przysługuje środek odwoławczy, chyba że ustawa stanowi inaczej”.
Skarżący w petitum skargi konstytucyjnej zakwestionował zgodność tych przepisów z wieloma wzorcami kontroli (zob. komparycję niniejszego postanowienia), jednakże z analizy uzasadnienia wniesionego środka prawnego wynika, że skupił się na podważeniu zgodności zaskarżonych regulacji z prawem do właściwego sądu (art. 45 ust. 1 Konstytucji) oraz prawem do dwuinstancyjnego postępowania sądowego (art. 176 ust. 1 Konstytucji).
3. Skarżący wniósł skargę konstytucyjną w związku z dwiema sprawami karnymi, w których zawiadomił odpowiednio: o popełnieniu przestępstwa na jego szkodę oraz o popełnieniu przestępstwa niezwiązanego bezpośrednio z jego osobą. W obu sprawach organy prokuratury odmówiły wszczęcia śledztwa; w pierwszej sprawie sąd rejonowy utrzymał to rozstrzygnięcie w mocy, natomiast w drugiej sąd rejonowy utrzymał w mocy zarządzenie prokuratora o odmowie przyjęcia zażalenia na postanowienie o odmowie wszczęcia śledztwa. W jednej ze spraw zarzuty skarżącego odnoszą się zatem do kontroli przez sąd postanowienia o odmowie wszczęcia śledztwa w sprawie, w której skarżący uważał się za pokrzywdzonego, w drugiej zaś – postanowienia o odmowie wszczęcia śledztwa w sprawie, w której skarżący nie mógłby uzyskać statusu pokrzywdzonego; nie odnoszą się natomiast do postępowania dotyczącego przypisania skarżącemu odpowiedzialności karnej. W tych okolicznościach nie można uznać, że Sąd Rejonowy w W. oraz Sąd Rejonowy w W. rozstrzygały o prawach lub wolnościach skarżącego.
W ślad za wyrokiem z 12 maja 2003 r., sygn. SK 38/02 (OTK ZU nr 5/A/2003, poz. 38) – w którym orzeczono, że „[a]rt. 426 § 1 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego (Dz. U. Nr 89, poz. 555, z 1999 r. Nr 83, poz. 931, z 2000 r. Nr 50, poz. 580, Nr 62, poz. 717, Nr 73, poz. 852 i Nr 93, poz. 1027, z 2001 r. Nr 98, poz. 1071 i Nr 106, poz. 1149 oraz z 2002 r. Nr 74, poz. 676) jest zgodny z art. 45 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej i nie jest niezgodny z art. 176 ust. 1 Konstytucji” – Trybunał Konstytucyjny w obecnym składzie stwierdza, że nie można in abstracto negować prawa (interesu) skarżącego do doprowadzenia sprawy karnej do merytorycznego rozstrzygnięcia (satysfakcja z ukarania sprawcy).
Skarżący ma także interes prawny w doprowadzeniu do tego rozstrzygnięcia – ponieważ w razie skazania sprawcy, ewentualne dochodzenie przez niego już jego własnej sprawy (np. ochrony praw majątkowych) w postępowaniu sądowym – byłoby łatwiejsze.
Wskazane wyżej obie sfery interesu skarżącego, pojawiające się na tle niniejszej sprawy, nie są jednakże tożsame z jej konstytucyjnym prawem do wymiaru sprawiedliwości, w ramach którego konieczne jest zachowanie dwuinstancyjności. W odniesieniu do sytuacji zachodzącej na tle analizowanej skargi postępowanie sądowe jest bowiem – i to tylko w odniesieniu do zawiadomienia złożonego do Prokuratury Rejonowej w W. – postępowaniem w sprawie karnej dotyczącej sprawcy przestępstwa na szkodę skarżącego i wyłącznie pośrednio sprawa ta może być uznana za sprawę skarżącego w rozumieniu art. 45 ust. 1 Konstytucji, natomiast w sprawie zainicjowanej zawiadomieniem do Prokuratury Okręgowej w W. nie zachodzi związek pomiędzy stawianymi zarzutami a interesem osobistym skarżącego.
Dlatego prawo skarżącego do sądu – na tle konkretnej sprawy karnej, gdzie występuje jako składający zawiadomienie – nie obejmuje sobą prawa do dwuinstancyjności postępowania.
Należy przy tym zauważyć, że Konstytucja nie zabrania ustawodawcy podjąć decyzji o zaangażowaniu innych organów (jak np. prokuratury) w rozstrzygnięcie sporu o prawo. Na poziomie konstytucyjnym nie uregulowano bowiem bezpośrednio zagadnienia liczby organów prowadzących postępowanie mające na celu rozstrzygnięcie sprawy i nie zakazuje się w sposób generalny ani rozdzielania czynności podejmowanych w celu rozpatrzenia sprawy między różne organy władzy publicznej, ani różnicowania zasad postępowania dla poszczególnych organów. Z perspektywy konstytucyjnej istotne jest, aby ostateczne i wiążące rozstrzygnięcie sprawy należało do sądu sprawującego wymiar sprawiedliwości. Beneficjent konstytucyjnego prawa do sądu musi mieć zagwarantowaną proceduralną możliwość przekazania sprawy do właściwego, niezależnego, bezstronnego i niezawisłego sądu. Postępowanie sądowe w tym ujęciu może stanowić kontynuację postępowania toczącego się przed urzędnikiem sądowym lub innym organem władzy publicznej, w tym sensie, że sąd rozpozna merytorycznie sprawę i rozstrzygnie o prawach, które wcześniej stały się przedmiotem rozstrzygnięcia konkretnego urzędnika (por. wyrok TK z 12 maja 2011 r., sygn. P 38/08, OTK ZU nr 4/A/2011, poz. 33).
Z zastosowania językowych, systematycznych i funkcjonalnych reguł wykładni art. 45 ust. 1 Konstytucji, w nawiązaniu do pojęcia drogi sądowej z art. 77 ust. 2 Konstytucji, wynika że każdorazowo, gdy mamy do czynienia ze sprawą w rozumieniu pierwszego z tych przepisów, aktualizuje się prawo do jej rozpoznania przez sąd (por. np. A. Wróbel, Glosa do trzech wyroków Trybunału Konstytucyjnego z dnia 6 października 1998 r. (sygn. akt K 36/97) – konstytucyjna wyłączność sądu, z dnia 16 marca 1999 r. (sygn. akt SK 19/98) – prawo do sądu, z dnia 8 grudnia 1998 r. (sygn. akt K 41/97) – dwuinstancyjność postępowania sądowego, „Przegląd Sejmowy” nr 1/2000, s. 209). Ustawodawca nie może zamknąć drogi sądowej. Jednakże łączna interpretacja art. 45 ust. 1 (w zakresie, w jakim występują w nim pojęcia: sprawa i sąd), art. 175 ust. 1 (w zakresie, w jakim w zakresie w jakim występuje w nim pojęcie: wymiar sprawiedliwości) i art. 176 ust. 1 (w zakresie, w jakim występuje w nim pojęcie: postępowanie sądowe), nie wyklucza możliwości zaangażowania innych niż sądy organów w rozstrzygnięcie sprawy (por. L. Garlicki, uwaga 7 do art. 175 Konstytucji, [w:] Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej.
Komentarz, t. 5, red. L. Garlicki, Warszawa 2007, s. 7). W konsekwencji, o ile sprawowanie wymiaru sprawiedliwości zawsze polega na rozstrzygnięciu sprawy, której przedmiotem jest spór o prawo, o tyle nie każde rozstrzygnięcie sporu o prawo jest sprawowaniem wymiaru sprawiedliwości. Determinowana przedmiotowo przez art. 45 ust. 1 Konstytucji podmiotowa konstrukcja art. 175 ust. 1 Konstytucji oznacza, że rozstrzygnięcie sporu o prawo, którego dokonał organ inny niż sąd, nie jest sprawowaniem wymiaru sprawiedliwości. Konstytucyjna koncepcja wymiaru sprawiedliwości uwzględnia zarówno przedmiotowy aspekt sprawy, jak i podmiotowy wymóg, by była ona rozpoznana przez organ władzy publicznej charakteryzujący się szczególnymi cechami (por. art. 178 i art. 180 Konstytucji), jakim jest sąd (zob. L. Garlicki, uwaga 5 do art. 175, [w:] Konstytucja …, s. 4; por. także: L. Garlicki, Polskie prawo konstytucyjne. Zarys wykładu, wyd. 9, Warszawa 2006, s. 342; Z. Czeszejko-Sochacki, O wymiarze sprawiedliwości w świetle Konstytucji, międzynarodowych standardów i praktyki, „Państwo i Prawo” nr 9/1999, s. 3).
Z powyższych względów należy zauważyć, że monopol sądów w zakresie sprawowania wymiaru sprawiedliwości nie oznacza, że wszystkie spory dotyczące sytuacji prawnej jednostki muszą być rozstrzygane wyłącznie przez sądy (por. wyrok TK z 8 grudnia 1998 r., sygn. K 41/97, OTK ZU nr 7/1998 r., poz. 117). Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem konstytucyjnym wystarczy, aby w kompetencji sądów była ostateczna weryfikacja rozstrzygnięcia organu niesądowego (zob. powołany wyrok TK w sprawie o sygn. P 38/08 oraz cytowane w nim orzecznictwo). Nie budzi więc wątpliwości, że prawo do sądu jest zachowane na gruncie takich regulacji, które – dopuszczając możliwość uruchomienia postępowania przed sądem powszechnym lub sądem administracyjnym – zapewniają kontrolę sądową rozstrzygnięcia, decyzji czy innego aktu indywidualnego kształtującego sytuację prawną jednostki lub innego podmiotu podobnego (zob. wyroki TK z: 2 czerwca 1999 r., sygn. K 34/98, OTK ZU nr 5/1999, poz. 94 oraz 14 lipca 2003 r., sygn. SK 42/01, OTK ZU nr 6/A/2003, poz. 63).
Ponadto należy przypomnieć, że w postanowieniach z 4 lutego 2020 r., sygn. Ts 163/18 (OTK ZU B/2020, poz. 310) oraz 15 kwietnia 2021 r., sygn. Ts 146/20 (OTK ZU B/2021, poz. 179) – wydanych w następstwie skarg konstytucyjnych złożonych przez skarżącego
- – Trybunał Konstytucyjny stwierdził, że zastosowanie art. 425 § 1 k.p.k. realizuje konstytucyjny standard dwuinstancyjności postępowania, gdyż statuuje procesową zasadę kontroli instancyjnej, przy czym dotyczy on nie tylko orzeczeń sądowych, lecz także wszelkich orzeczeń wydanych w pierwszej instancji, w tym także przez prokuratora lub organ dochodzeniowy. Z tego też powodu – w razie przyjęcia, że postanowienie prokuratora o odmowie wszczęcia śledztwa lub zarządzenie prokuratora o odmowie przyjęcia zażalenia na jego postanowienie o odmowie wszczęcia śledztwa z powodu wniesienia tego środka prawnego przez osobę nieuprawnioną, a także postanowienia kontrolne właściwych sądów stanowią rozstrzygnięcia w sprawie skarżącego – skarżący zrealizował swoje prawo do sądu (zob. wyroki TK z: 20 maja 2000 r., sygn. K 21/99, OTK ZU nr 4/2000, poz. 109; 2 kwietnia 2001 r., sygn. SK 10/00, OTK ZU nr 3/2001, poz. 52 oraz 13 czerwca 2006 r., sygn. SK 54/04, OTK ZU nr 6/A/2006, poz. 64, a także przywołany wyrok TK w sprawie o sygn. SK 38/02).
W związku z powyższym zarzuty odnoszące się do niezgodności art. 425 § 1 oraz art. 426 § 1 k.p.k. z art. 45 ust. 1 i art. 176 ust. 1 Konstytucji Trybunał uznaje za oczywiście bezzasadne w rozumieniu art. 61 ust. 4 pkt 3 u.o.t.p.TK.
4. Trybunał – dla porządku – stwierdza także, że pozostałe wzorce kontroli powołane przez skarżącego nie spełniają w niniejszej sprawie wymogów wynikających z art. 79 ust. 1 Konstytucji, jak też art. 53 ust. 1 pkt 2 i 3 u.o.t.p.TK.
W przypadku art. 10 ust. 2 Konstytucji (powołanego samodzielnie oraz związkowo) należy przypomnieć, że przepis ten ma charakter ustrojowy (określa organy wchodzące w skład poszczególnych władz) i nie wypływają z niego, nawet w sposób pośredni, jakiekolwiek podmiotowe prawa jednostki, o których mowa w art. 79 ust. 1 Konstytucji (zob. np. postanowienie TK z 19 września 2019 r., sygn. Ts 165/18, OTK ZU B/2020, poz. 30). Z kolei art. 2 Konstytucji powołany został wyłącznie jako wzorzec związkowy do art. 45 ust. 1 i art. 176 ust. 2 ustawy zasadniczej. Z uwagi jednak na konkluzję procesową zawartą w poprzednim punkcie tej części niniejszego uzasadnienia, niemożliwa byłaby kontrola zaskarżonych przepisów ze wskazanym unormowaniem konstytucyjnym jako wzorcem samodzielnym (por. wyrok pełnego składu TK z 21 września 2011 r., sygn. SK 6/10, OTK ZU nr 7/A/2011, poz. 73). To zaś – we wskazanym w tym punkcie zakresie – pociąga za sobą konieczność zastosowania w niniejszej sprawie art. 61 ust. 4 pkt 1 u.o.t.p.TK.
Z tych wszystkich powodów należało postanowić jak w sentencji.
POUCZENIE 30
Na podstawie art. 61 ust. 5 u.o.t.p.TK skarżącemu przysługuje prawo do wniesienia zażalenia na niniejsze postanowienie w terminie siedmiu dni od daty jego doręczenia.