Uzasadnienie
1. W skardze konstytucyjnej wniesionej do Trybunału Konstytucyjnego 5 lutego 2019 r. (data nadania) A.B. (dalej: skarżący), reprezentowany przez pełnomocnika ustanowionego z urzędu, wystąpił o stwierdzenie, że art. 118 § 3 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. z 2018 r. poz. 1360, ze zm.) w związku z art. 88 § 1 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego (Dz. U. z 2018 r. poz. 1987, ze zm.) w zakresie, w jakim „uniemożliwia ustanowienie w toku toczącego się postępowania karnego nowego pełnomocnika z urzędu w miejsce pełnomocnika dotychczas ustanowionego, a to pomimo istnienia okoliczności, które uzasadniałyby zmianę [tego] pełnomocnika z urzędu” jest niezgodny z art. 45 ust. 1 Konstytucji.
Skarżący stwierdził, że zaskarżone przez niego przepisy, ze względu na brak uregulowania kwestii dotyczących możliwości zmiany pełnomocnika z urzędu w sytuacji utraty do niego zaufania, rażąco ograniczyły mu prawo do sądu.
2. Postanowieniem z 26 lutego 2020 r. (doręczonym pełnomocnikowi skarżącego 2 marca 2020 r.) Trybunał Konstytucyjny odmówił nadania skardze konstytucyjnej dalszego biegu. Trybunał stwierdził, że została ona wniesiona z naruszeniem terminu określonego w art. 77 ust. 1 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. z 2019 r. poz. 2393; dalej: u.o.t.p.TK), bowiem orzeczeniem ostatecznym w sprawie jest prawomocne postanowienie Sądu Rejonowego w Ż. Wydział II Karny z 26 lutego 2018 r. (sygn. akt […]), oddalające wniosek o zmianę pełnomocnika wyznaczonego zarządzeniem tego sądu z 6 lutego 2018 r. W związku z tym to od daty doręczenia skarżącemu tego orzeczenia, a nie – co przyjął skarżący – zarządzenia Sądu Rejonowego w Ż. z 24 sierpnia 2018 r. (sygn. akt jw.), rozpoczął się bieg terminu do wniesienia skargi.
3. Na powyższe postanowienie Trybunału skarżący, w zakreślonym terminie, złożył zażalenie, w którym wniósł o jego uchylenie w całości i nadanie skardze konstytucyjnej dalszego biegu oraz zasądzenie zwrotu kosztów postępowania. Skarżący podniósł, że Trybunał błędnie przyjął, iż postanowieniem, które ostatecznie ukształtowało jego sytuację prawną było postanowienie Sądu Rejonowego w Ż. z 26 lutego 2018 r., gdyż wnioski o zmianę obrońcy z urzędu zostały ostatecznie rozpoznane dopiero zarządzeniem tego sądu z 24 sierpnia 2018 r. Zdaniem skarżącego to właśnie to zarządzenie jest orzeczeniem, o którym stanowi art. 79 ust. 1 Konstytucji, a także art. 77 ust. 1 u.o.t.p.TK. Zatem to od daty doręczenia tego rozstrzygnięcia rozpoczął bieg termin do wniesienia skargi.
Trybunał Konstytucyjny zważył, co następuje.
1. Zgodnie z art. 61 ust. 5 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. z 2019 r. poz. 2393; dalej: u.o.t.p.TK) skarżącemu przysługuje prawo wniesienia zażalenia na postanowienie Trybunału Konstytucyjnego o odmowie nadania skardze konstytucyjnej dalszego biegu.
Trybunał, w składzie trzech sędziów, rozpatruje zażalenie na posiedzeniu niejawnym (art. 37 ust. 1 pkt 3 lit. c w związku z art. 61 ust. 5-8 u.o.t.p.TK), badając przede wszystkim, czy w wydanym postanowieniu prawidłowo stwierdził istnienie przesłanek odmowy nadania skardze dalszego biegu.
W rozpatrywanej sprawie postanowieniem z 6 lutego 2018 r. (sygn. akt […]) sędzia Wydziału II Karnego Sądu Rejonowego w Ż. wyznaczył dla skarżącego obrońcę z urzędu do sporządzenia subsydiarnego aktu oskarżenia. Skarżący, już 15 lutego 2018 r., złożył wniosek o zmianę pełnomocnika z urzędu, nie został on jednak uwzględniony w postanowieniu z 26 lutego 2018 r. (sygn. akt […]). Kolejne wnioski o zmianę pełnomocnika skarżący złożył 19 marca i 2 sierpnia 2018 r. Zarządzeniem z 24 sierpnia 2018 r., którym rozpatrzono wniosek z 2 sierpnia 2018 r., także odmówiono skarżącemu wyznaczenia nowego pełnomocnika z urzędu w miejsce dotychczasowego.
2. Trybunał Konstytucyjny w obecnym składzie stwierdza, że kwestionowane postanowienie z 26 lutego 2020 r. o odmowie nadania skardze dalszego biegu jest prawidłowe. Skarga konstytucyjna, jak słusznie uznał, została złożona z uchybieniem trzymiesięcznego terminu przewidzianego w art. 77 ust. 1 u.o.t.p.TK, liczonego od daty doręczenia ostatecznego rozstrzygnięcia, którym w niniejszej sprawie jest postanowienie Sądu Rejonowego w Ż. z 26 lutego 2018 r. (sygn. akt […]). Nie sposób bowiem uznać, że skarżącemu, wobec niekorzystnych dla niego rozstrzygnięć w przedmiocie zmiany pełnomocnika z urzędu, przysługiwało w toku wyczerpania instancji prawo do wielokrotnego składania wniosku o zmianę pełnomocnika z urzędu, aż do pozytywnego rozpatrzenia przez sąd jednego z nich.
W ocenie Trybunału niezasadne jest więc twierdzenie skarżącego, że wnioski o zmianę obrońcy z urzędu zostały ostatecznie rozpoznane dopiero zarządzeniem z 24 sierpnia 2018 r., które nie zostało wydane w toku instancji przewidzianej w kodeksie postępowania karnego. Nie może być bowiem też tak, że jedynie w celu zachowania terminu do wniesienia skargi konstytucyjnej wnoszone są przez skarżącego kolejne wnioski o zmianę pełnomocnika z urzędu w sytuacji, gdy jeden termin na złożenie skargi konstytucyjnej już minął.
Wyczerpanie drogi prawnej wiązać należy więc z postanowieniem Sądu Rejonowego w Ż. z 26 lutego 2018 r. Kolejne zaś wnioski skarżącego o zmianę pełnomocnika z urzędu traktować należy jako działania prawne poza zakresem wyczerpania drogi prawnej.
Tym samym termin do wniesienia skargi konstytucyjnej w zakresie stawianych zarzutów powinien być liczony od terminu doręczenia postanowienia z 26 lutego 2018 r. Trybunał podkreśla, że zarządzenie Sądu Rejonowego w Ż. z 24 sierpnia 2018 r. nie może być uznane za ostateczne orzeczenie w niniejszej sprawie. Licząc zatem termin do wniesienia skargi konstytucyjnej od doręczenia skarżącemu postanowienia z 26 lutego 2018 r., stwierdzić należy, że skarga konstytucyjna została złożona po upływie terminu określonego w art. 77 ust. 1 u.o.t.p.TK.
Wobec powyższego Trybunał Konstytucyjny stwierdza, że zarzuty sformułowane w zażaleniu nie uzasadniają jego uwzględnienia i tym samym odmawia nadania skardze konstytucyjnej dalszego biegu.
W tym stanie rzeczy Trybunał Konstytucyjny postanowił jak w sentencji.
Postanowienie
z dnia 26 lutego 2020 r.
Trybunał Konstytucyjny w składzie:
Michał Warciński, po wstępnym rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym skargi konstytucyjnej A.B. w sprawie zgodności:
art. 118 § 3 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. z 2018 r. poz. 1360, ze zm.) w związku z art. 88 § 1 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego (Dz. U. z 2018 r. poz. 1987, ze zm.) w zakresie, w jakim „uniemożliwia ustanowienie w toku toczącego się postępowania karnego nowego pełnomocnika z urzędu w miejsce pełnomocnika dotychczas ustanowionego, a to pomimo istnienia okoliczności, które uzasadniałyby zmianę [tego] pełnomocnika z urzędu” z art. 45 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej,
postanawia:
odmówić nadania dalszego biegu skardze konstytucyjnej.
Uzasadnienie
W skardze konstytucyjnej wniesionej do Trybunału Konstytucyjnego 5 lutego 2019 r. (data nadania) A.B. (dalej: skarżący), wystąpił z żądaniem przytoczonym na tle następującego stanu faktycznego.
Zarządzeniem z 6 lutego 2018 r. (sygn. akt […]) upoważniony sędzia Wydziału II Karnego Sądu Rejonowego w Ż. (dalej: Sąd Rejonowy), działając na podstawie zarządzenia Prezesa Sądu Rejonowego w Ż. z 29 października 2003 r. (nr […]), z wniosku Prokuratora Prokuratury Rejonowej w Ż., wyznaczył dla skarżącego (pokrzywdzonego) obrońcę z urzędu do sporządzenia subsydiarnego aktu oskarżenia.
Wnioskiem z 15 lutego 2018 r. skarżący – z uwagi na brak zaufania do reprezentującego go pełnomocnika – zażądał jego zmiany.
Postanowieniem z 26 lutego 2018 r. (sygn. akt jw.) Sąd Rejonowy nie uwzględnił wniosku, stwierdziwszy, że zmierza on jedynie do przedłużenia postępowania.
W toku postępowania poprzedzającego złożenie analizowanej skargi konstytucyjnej, skarżący kilkukrotnie występował o zmianę obrońcy z urzędu. Zarządzeniem z 24 sierpnia 2018 r. (sygn. akt jw.) Sąd Rejonowy po raz kolejny odmówił uwzględnienia jego żądania.
Rozstrzygnięcie to, wskazane przez skarżącego jako orzeczenie ostateczne w rozumieniu art. 79 ust. 1 Konstytucji, zostało mu doręczone 3 września 2018 r. 6
Wnioskiem z 7 września 2018 r. skarżący wystąpił do Sądu Rejonowego o ustanowienie pełnomocnika do sporządzenia skargi konstytucyjnej, w związku z zarządzeniem tego sądu z 24 sierpnia 2018 r. Postanowieniem z 8 października 2018 r. (sygn. akt […]) Sąd Rejonowy ustanowił dla skarżącego radcę prawnego z urzędu, którego pismem z 14 listopada 2018 r. (znak: […]) wyznaczyła Okręgowa Izba Radców Prawnych w K. Pismo to doręczono pełnomocnikowi skarżącego 19 listopada 2018 r. 7
Zarządzeniem z 22 października 2019 r. (doręczonym pełnomocnikowi skarżącego 6 listopada 2019 r.), sędzia Trybunału Konstytucyjnego wezwał skarżącego do usunięcia braków formalnych skargi przez wskazanie dat: a) doręczenia skarżącemu zarządzenia Sądu Rejonowego z 24 sierpnia 2018 r. (sygn. akt […]), b) wystąpienia z wnioskiem, o którym mowa w art. 44 ust. 2 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. z 2019 r. poz. 2393).
W piśmie procesowym z 12 listopada 2019 r. (data nadania), pełnomocnik skarżącego odniósł się do zarządzenia.
Skarżący twierdzi, że zaskarżone przez niego przepisy, przez „brak regulacji kwestii związanych z możliwością zmiany pełnomocnika z urzędu”, w sytuacji utraty do niego zaufania, „rażąco” ograniczyły mu prawo do sądu.
Trybunał Konstytucyjny zważył, co następuje
Zgodnie z art. 61 ust. 1 ustawy z dnia 19 grudnia 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. z 2019 r. poz. 2393; dalej: u.o.t.p. TK) skarga konstytucyjna podlega wstępnemu rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym.
Służy ono wyeliminowaniu – już w początkowej fazie postępowania – spraw, które nie mogą być przedmiotem merytorycznego rozstrzygania.
Trybunał wydaje postanowienie o odmowie nadania skardze dalszego biegu, gdy nie spełnia ona określonych przez prawo wymagań, braki formalne nie zostały usunięte w terminie lub jest oczywiście bezzasadna.
Jak stanowi art. 79 ust. 1 Konstytucji, każdy, czyje konstytucyjne wolności lub prawa zostały naruszone, ma prawo, na zasadach określonych w u.o.t.p. TK, wnieść skargę do Trybunału Konstytucyjnego w sprawie zgodności z Konstytucją ustawy lub innego aktu normatywnego, na podstawie których sąd lub organ administracji publicznej orzekł ostatecznie o jego wolnościach lub prawach albo o jego obowiązkach określonych w Konstytucji.
W myśl art. 77 ust. 1 u.o.t.p. TK, skarga konstytucyjna może być wniesiona po wyczerpaniu drogi prawnej, o ile droga ta jest przewidziana, w ciągu 3 miesięcy od dnia doręczenia skarżącemu prawomocnego wyroku, ostatecznej decyzji lub innego ostatecznego rozstrzygnięcia.
Trybunał zauważa, że w sprawie, w związku z którą została wniesiona skarga konstytucyjna, wniosek skarżącego o zmianę pełnomocnika wyznaczonego z urzędu został oddalony przez Sąd Rejonowy w Ż. Wydział II Karny postanowieniem z 26 lutego 2018 r. (sygn. akt […]). Orzeczenie to jest niezaskarżalne, wyczerpuje więc drogę prawną, o której mowa w art. 77 ust. 1 u.o.t.p. TK. A zatem to ono ostatecznie ukształtowało sytuację prawną skarżącego, w związku z którą wiążą się stawiane przez niego zarzuty. Co więcej, to od daty doręczenia tego postanowienia, nie zaś – co przyjął skarżący – zarządzenia z 24 sierpnia 2018 r., rozpoczął się bieg terminu wniesienia skargi konstytucyjnej. Skarżący złożył skargę konstytucyjną dopiero 5 lutego 2019 r., a więc przekroczył termin określony w art. 77 ust. 1 u.o.t.p. TK.
Wskazana okoliczność jest – zgodnie z art. 61 ust. 4 pkt 1 u.o.t.p. TK – podstawą odmowy nadania skardze konstytucyjnej dalszego biegu.
Niezależnie od powyższego Trybunał odniósł się do zarzutów sformułowanych w skardze.
Skarżący twierdzi, że zaskarżone przez niego przepisy są niezgodne z art. 45 ust. 1 Konstytucji, ponieważ uniemożliwiły mu zmianę pełnomocnika z urzędu. Co innego wynika jednak z treści uzasadnienia postanowienia Sądu Rejonowego z 26 lutego 2018 r. Zdaniem sądu, wprawdzie art. 118 § 3 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. z 2019 r. poz. 1460, ze zm.), stosowany w postępowaniu karnym w związku z art. 88 § 1 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego (Dz. U. z 2018 r. poz. 1987, ze zm.) stanowi, że to adwokat lub radca prawny może wnosić o zwolnienie z obowiązku zastępowania strony w procesie, to jednak z uwagi na odmienny tryb wyznaczania pełnomocników w postępowaniu karnym, przepis ten ma zastosowanie także w wypadku wniosków składanych przez takie osoby, jak skarżący. Z uzasadnienia postanowienia Sądu Rejonowego z 26 lutego 2018 r. wynika, że przyczyną oddalenia wniosku skarżącego było nieuzasadnienie powodów zmiany pełnomocnika, nie zaś uchybienie legislacyjne.
Mając powyższe na względzie, Trybunał Konstytucyjny postanowił jak w sentencji.
POUCZENIE 20
Na podstawie art. 61 ust. 5 u.o.t.p. TK skarżącemu przysługuje prawo wniesienia zażalenia na powyższe postanowienie w terminie 7 dni od daty jego doręczenia.