Postanowienie o odmowie Trybunału Konstytucyjnegoz 19 listopada 2019 r., sygn. akt Ts 30/19

Uzasadnienie

W skardze konstytucyjnej wniesionej do Trybunału Konstytucyjnego 13 lutego 2019 r. (data nadania) M.J. (dalej: skarżący), reprezentowany przez radcę prawnego ustanowionego pełnomocnikiem z wyboru, zakwestionował zgodność art. 98 § 2 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. z 2019 r. poz. 1460, ze zm.) oraz § 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (Dz. U. poz. 1800) z art. 64 ust. 2 w związku z art. 45 ust. 1 oraz z art. 45 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej.

Postanowieniem z 19 listopada 2019 r. Trybunał Konstytucyjny odmówił nadania skardze dalszego biegu. Postanowienie doręczono pełnomocnikowi skarżącego 25 listopada 2019 r. Pismem z 27 listopada 2019 r. (data nadania), skarżący wniósł na to postanowienie zażalenie, domagając się nadania skardze dalszego biegu w zakresie niezgodności § 2 pkt 1 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (Dz. U. poz. 1800; dalej: rozporządzenie) z art. 64 ust. 2 w związku z art. 45 ust. 1 oraz z art. 45 ust. 1 Konstytucji.

Treść kwestionowanego § 2 pkt 1 rozporządzenia jest następująca: „Stawki minimalne wynoszą przy wartości przedmiotu sprawy:

do 500 zł – 90 zł”. 4

Trybunał Konstytucyjny zważył, co następuje

1. Zgodnie z art. 61 ust. 5 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. z 2019 r. poz. 2393; dalej: u.o.t.p. TK), skarżącemu przysługuje prawo wniesienia zażalenia na postanowienie Trybunału Konstytucyjnego o odmowie nadania skardze konstytucyjnej dalszego biegu. Trybunał w składzie trzech sędziów rozpatruje zażalenie na posiedzeniu niejawnym (art. 37 ust. 1 pkt 3 lit. c w związku z art. 61 ust. 5-8 u.o.t.p. TK). Na etapie rozpoznania zażalenia Trybunał bada przede wszystkim, czy w wydanym postanowieniu prawidłowo stwierdził istnienie przesłanek odmowy nadania skardze dalszego biegu.

2. W zaskarżonym postanowieniu Trybunał stwierdził, że wniesiona skarga nie spełnia wymagań określonych w art. 53 ust. 1 pkt 1-3 u.o.t.p. TK i na podstawie art. 61 ust. 4 pkt 1 u.o.t.p. TK odmówił nadania skardze dalszego biegu. Trybunał uznał, że skarga konstytucyjna nie spełniała przede wszystkim wymogu dokładnego wskazania naruszonych wolności lub praw konstytucyjnych oraz uzasadnienia zarzutu niezgodności kwestionowanych przepisów z tymi wolnościami lub prawami.

3. We wniesionym zażaleniu skarżący wyjaśnił, że wobec niskiej wartości przedmiotu sporu (475 zł), kilkunastu pełnomocników odmówiło mu prowadzenia sprawy. Ponadto sąd, wydając ostateczne orzeczenie, orzekł na rzecz skarżącego zwrot kosztów dojazdu na rozprawę w wysokości 90 zł, zamiast 240 zł, o przyznanie których wnosił. Zdaniem skarżącego okoliczności te stanowiły ograniczenie jego konstytucyjnego prawa do sądu.

4. Mając na względzie podstawy odmowy nadania skardze konstytucyjnej dalszego biegu oraz argumenty podniesione przez skarżącego we wniesionym zażaleniu Trybunał stwierdził, że wniesione zażalenie nie podważyło podstaw odmowy nadania skardze dalszego biegu.

4.1. Jak przypomniał Trybunał Konstytucyjny w wyroku pełnego składu z 24 października 2007 r. (sygn. SK 7/06; OTK ZU nr 9/A/2007, poz. 108; przytaczanego w kolejnych wyrokach TK), w orzecznictwie konstytucyjnym utrwaliło się rozumienie prawa do sądu jako czteroelementowej konstrukcji. Pierwszym elementem jest prawo dostępu do sądu, pojmowane jako prawo uruchomienia postępowania przed sądem – organem o określonej charakterystyce (właściwym, niezależnym, bezstronnym i niezawisłym). Drugi stanowi prawo do odpowiedniego ukształtowania postępowania sądowego, zgodnie z wymaganiami sprawiedliwości i jawności. Trzeci to prawo do wyroku sądowego, rozumiane jako prawo do uzyskania wiążącego rozstrzygnięcia danej sprawy przez sąd. Czwartym elementem prawa do sądu jest prawo do odpowiedniego ukształtowania ustroju i pozycji organów rozpoznających sprawy. W swoim orzecznictwie Trybunał Konstytucyjny prezentował również pogląd, że wśród elementów ograniczających realizację prawa do sądu (art. 45 ust. 1 Konstytucji) „mogą się znajdować bariery o charakterze ekonomicznym, w szczególności mające postać wygórowanych kosztów, niezbędnych dla wszczęcia i prowadzenia postępowania sądowego, [albowiem] ograniczenie dostępności do sądu poprzez istnienie barier ekonomicznych może przejawiać się w nadmiernie wysokim ryzyku ekonomicznym, wywołanym zarówno zasadami, wedle jakich kształtuje się ostatecznie obowiązek ponoszenia kosztów postępowania, jak i może być spowodowane samym wygórowanym poziomem kosztów” (zob. wyrok z 30 marca 2004 r., sygn. SK 14/03, OTK ZU nr 3/A/2004, poz. 23). Trybunał zastrzegł jednak, że elementem sprawiedliwego postępowania sądowego (wywodzonego z prawa do sądu) jest również zasada odpowiedzialności za wynik procesu, a tym samym obowiązek zwrotu kosztów postępowania na rzecz strony wygrywającej proces, z tym wszakże zaostrzeniem, że brak zaliczenia wszystkich poniesionych kosztów procesu nie narusza w sposób nieproporcjonalny prawa do sądu, gdyż art. 45 ust. 1 Konstytucji nie gwarantuje zwrotu wszelkich kosztów, które strona poniosła w celu dochodzenia roszczeń lub obrony swoich praw (zob. wyroki z: 27 lipca 2012 r., sygn. P 8/12; 7 marca 2013 r., sygn. SK 30/09; 18 października 2011 r., sygn. SK 39/09;

6 kwietnia 2016 r., sygn. SK 67/13; 21 czerwca 2017 r., sygn. SK 35/15).

4.2. Badana skarga, jak też wniesione zażalenie nie wskazały jednak, jaki element prawa określonego w art. 45 ust. 1 Konstytucji został naruszony w sprawie objętej wniesioną skargą. Skarżący nie zarzucił naruszenia swojego prawa dostępu do sądu, prawa do odpowiedniego ukształtowania postępowania sądowego, prawa do wyroku sądowego, ani prawa do odpowiedniego ukształtowania ustroju i pozycji organów rozpoznających jego sprawę. Nie wskazał również, by w jego sprawie ograniczenie zwrotu kosztów dojazdu do kwoty 90 zł – zamiast 240 zł, o przyznanie których wnosił – stanowiło barierę o charakterze ekonomicznym, w szczególności mającą postać „wygórowanych kosztów, niezbędnych dla wszczęcia i prowadzenia postępowania sądowego”. Nie wyjaśnił także, z jakich względów różnica pomiędzy tymi kwotami stanowiła nadmiernie wysokie ryzyko ekonomiczne, ograniczające jego prawo do sądu.

Nie zmienia tego ustalenia podniesiony w zażaleniu argument, że wobec niskiej wartości przedmiotu sporu, kilkunastu pełnomocników miało odmówić skarżącemu prowadzenia jego sprawy. Zgodnie z art. 16 ust. 1 ustawy z dnia 26 maja 1982 r. – Prawo o adwokaturze (Dz. U. z 2019 r. poz. 1513, ze zm.; dalej: prawo o adwokaturze) oraz art. 22 5 ust. 1 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o radcach prawnych (Dz. U. z 2020 r. poz. 75; dalej: ustawa o radcach prawnych), opłaty za czynności – odpowiednio adwokata lub radcy prawnego – ustala bowiem umowa z klientem, z zastrzeżeniem art. 16 ust. 2 prawa o adwokaturze oraz art. 22 5 ust. 2 ustawy o radcach prawnych, które przewidują, że wysokość opłaty nie może przekraczać sześciokrotności stawki minimalnej, o której mowa w tych przepisach.

4.3. Badana skarga konstytucyjna nie zawiera żadnych argumentów przemawiających za odstąpieniem od poglądów prawnych wyrażanych we wskazanym wyżej jednolitym i ugruntowanym orzecznictwie Trybunału, które stanowi dla kolejnych składów orzekających – zwłaszcza na etapie wstępnego rozpoznania skargi – wiążącą dyrektywę interpretacyjną. Skarżący nie wyjaśnił bowiem, z jakich względów ograniczenie zwrotu kosztów dojazdu strony na rozprawę stanowić mogło nieproporcjonalne naruszenie jego prawa do sądu w związku z naruszeniem prawa własności. Skarga ogranicza się bowiem do wskazania wzorca kontroli i przedmiotu zaskarżenia, pomijając zasadniczą część skargi, jaką powinno być uzasadnienie zarzutu niezgodności kwestionowanej regulacji z konstytucyjnymi wolnościami lub prawami skarżącego. Wniesione zażalenie nie podważyło tego ustalenia.

W skardze konstytucyjnej skarżący zarzucił kwestionowanej regulacji naruszenie swoich konstytucyjnych wolności lub praw poprzez ograniczenie zwrotu kosztów jego dojazdu do sądu. Natomiast w zażaleniu wyjaśnił, że wobec niewielkiej wartości przedmiotu sporu, kilkunastu pełnomocników odmówiło mu prowadzenia sprawy, ponieważ kwestionowany § 2 pkt 1 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (Dz. U. poz. 1800, ze zm.) określa zbyt niską wysokość opłaty minimalnej. Argument ten nie pozostaje jednak w związku ze wskazanym w skardze przedmiotem zaskarżenia i nie podważa podstaw odmowy nadania skardze dalszego biegu.

1. 5. W tym stanie rzeczy Trybunał Konstytucyjny postanowił jak w sentencji.

Postanowienie

z dnia 19 listopada 2019 r.

Trybunał Konstytucyjny w składzie:

Piotr Pszczółkowski, po wstępnym rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym skargi konstytucyjnej M.J. w sprawie zgodności:

1. 1) art. 98 § 2 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. z 2019 r. poz. 1460, ze zm.) z art. 64 ust. 2 w związku z art. 45 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej;
2. 2) § 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (Dz. U. poz. 1800) z art. 64 ust. 2 w związku z art. 45 ust. 1 oraz z art. 45 ust. 1 Konstytucji,

postanawia:

odmówić nadania skardze konstytucyjnej dalszego biegu.

Uzasadnienie

W skardze konstytucyjnej wniesionej do Trybunału Konstytucyjnego 13 lutego 2019 r. (data nadania) M.J. (dalej: skarżący), reprezentowany przez radcę prawnego ustanowionego pełnomocnikiem z wyboru, wystąpił z żądaniem na tle następującego stanu faktycznego:

Wyrokiem zaocznym Sądu Rejonowego w K. V Wydział Gospodarczy z 8 listopada 2017 r. (sygn. akt […]) zasądzono od pozwanego na rzecz skarżącego kwotę 450 zł wraz ze stosownymi odsetkami oraz koszty postępowania w kwocie 113,69 zł. Skarżący wniósł zażalenie na postanowienie o kosztach zawarte w tym wyroku.

Postanowieniem Sądu Okręgowego w K. XII Wydział Gospodarczy-Odwoławczy z 4 stycznia 2019 r. (sygn. akt […]) – wskazanym w skardze jako ostateczne orzeczenie wydane w sprawie objętej wniesioną skargą – oddalono zażalenie skarżącego. W uzasadnieniu Sąd Okręgowy wyjaśnił, że na wysokość kosztów procesu (113,69 zł) składały się: uiszczona przez skarżącego jako powoda opłata sądowa oraz koszt dojazdu na rozprawę, „pomimo tego, że powód na termin rozprawy nie był wzywany, a jedynie zawiadamiany”.

Opłata sądowa uiszczona została w wysokości 30 zł, natomiast koszty dojazdu skarżący wyliczył na kwotę 207 zł. Jednak zdaniem sądu, zgodnie z art. 98 § 2 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. z 2019 r. poz. 1460, ze zm.; dalej: k.p.c.) w związku z § 2 pkt 1 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (Dz. U. poz. 1800; dalej: rozporządzenie), koszt ten nie mógł przekraczać (z uwagi na wartość przedmiotu sporu poniżej 500 zł), kwoty 90 zł i taka też kwota została zaliczona do kosztów procesu. A wobec tego, że – jak wyjaśniono w uzasadnieniu – skarżący „wygrał sprawę w 94,74%”, to w odpowiadającej temu części, winien otrzymać zwrot kosztów procesu w wysokości 113,69 zł. 4

W ocenie skarżącego zwrot kosztów dojazdu w wysokości 90 zł jest zbyt niski, ponieważ nie pokrywa w całości poniesionych przez niego – według jego wyliczeń – kosztów dojazdu na rozprawę w wysokości 207 zł. Dlatego przedmiotem zarzutu skargi jest naruszenie – wskutek zastosowania art. 98 § 2 k.p.c. w związku z § 2 pkt 1 rozporządzenia – konstytucyjnego prawa skarżącego do sądu (art. 45 ust. 1 Konstytucji) w związku z naruszeniem jego prawa własności (art. 64 ust. 2 Konstytucji).

Trybunał Konstytucyjny zważył, co następuje.

1. Na podstawie art. 61 ust. 1 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. poz. 2072, ze zm.; dalej: u.o.t.p. TK), skarga konstytucyjna podlega wstępnemu rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym.

Trybunał wydaje postanowienie o odmowie nadania skardze dalszego biegu, gdy nie spełnia ona określonych przez prawo wymagań lub gdy jest oczywiście bezzasadna. Mając na względzie art. 67 ust. 1 u.o.t.p. TK Trybunał, orzekając zarówno w rozpoznaniu wstępnym, jak i merytorycznym, związany jest – co do zasady – zakresem zaskarżenia wskazanym w skardze konstytucyjnej.

1. 2. W niniejszej sprawie Trybunał stwierdził, że badana skarga nie spełnia – określonych w art. 53 ust. 1 pkt 1-3 u.o.t.p.

TK – wymogów precyzyjnego oznaczenia kwestionowanego przepisu stanowiącego podstawę ostatecznego orzeczenia w sprawie skarżącego, a także dokładnego wskazania naruszonych wolności lub praw konstytucyjnych oraz uzasadnienia zarzutu niezgodności przepisów z tymi wolnościami lub prawami.

2.1. Trybunał wziął pod uwagę, że skarżący sformułował swoje zarzuty wyłącznie w odniesieniu do zdania drugiego art. 98 § 2 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. z 2019 r. poz. 1460, ze zm.; dalej: k.p.c.).

Już jednak zarówno w petitum skargi, jak i uzasadnieniu wskazał – w istocie jako związkowy przedmiot zaskarżenia – w całości § 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (Dz. U. poz. 1800; dalej: rozporządzenie).

Tymczasem § 2 rozporządzenia ma rozbudowaną treść. Przepis ten był zastosowany w sprawie skarżącego wyłącznie w zakresie punktu

1. 1. Natomiast w zakresie § 2 pkt 2-9 rozporządzenia, Trybunał musiał odmówić nadania skardze biegu z uwagi na jej niedopuszczalność.
2. 2.2. Na podstawie treści uzasadnienia skargi Trybunał ustalił, że skarżący domaga się orzeczenia niezgodności art. 98 § 2 zdanie drugie k.p.c. w związku z § 2 pkt 1 rozporządzenia z art. 64 ust. 2 w związku z art. 45 ust. 1 Konstytucji, ponieważ – zdaniem skarżącego – zwrot kosztów przejazdu na poziomie określonym w akcie wykonawczym, czyni pozorną ochronę praw majątkowych w postępowaniu przed sądem.

Trybunał stwierdził, że – oprócz ogólnego przywołania art. 64 ust. 2 Konstytucji na s. 2 uzasadnienia skargi – skarżący ani nie sprecyzował, na jakie prawo wynikające z tego wzorca konstytucyjnego się powołuje, ani nie wyjaśnił, na czym miałoby polegać jego naruszenie. Z art. 64 ust. 2 Konstytucji wynika prawo do równej ochrony praw majątkowych, w tym prawa własności. Ogólna zasada ochrony praw majątkowych wysłowiona jest w art. 64 ust. 1 Konstytucji, którego jednak skarżący nie wskazał jako wzorca kontroli, a jedynie powołał na s. 3 uzasadnienia skargi, bez sprecyzowania zarzutu.

Trybunał przypomniał, że argumentacja dotycząca niezgodności z zasadą równej ochrony praw majątkowych powinna opierać się na określeniu kategorii podmiotów podobnych, a także na wykazaniu nieuzasadnionego zróżnicowania ochrony ich praw (zob. np. wyrok z 8 października 2015 r., sygn. SK 11/13, OTK ZU nr 9/A/2015, poz. 144). Argumentacji takiej skarżący nie przedstawił.

W zakresie zarzutu naruszenia art. 64 ust. 2 Konstytucji skarżący nie dochował zatem wymogów – o których mowa w art. 53 ust. 1 pkt 2 i 3 u.o.t.p. TK – wyjaśnienia sposobu, w jaki miałoby być naruszone przysługujące skarżącemu prawo konstytucyjne do równej ochrony praw majątkowych oraz uzasadnienia zarzutu z powołaniem argumentów uprawdopodabniających takie naruszenie.

Z tego względu Trybunał postanowił odmówić nadania skardze dalszego biegu w zakresie dotyczącym zarzutu naruszenia art. 64 ust. 2 Konstytucji.

2.3. Odnosząc się do zarzutu niezgodności z art. 45 ust. 1 Konstytucji, Trybunał wyjaśniał już w orzecznictwie, że wśród elementów ograniczających realizację konstytucyjnego prawa do sądu „mogą się znajdować bariery o charakterze ekonomicznym, w szczególności mające postać wygórowanych kosztów, niezbędnych dla wszczęcia i prowadzenia postępowania sądowego, [albowiem] ograniczenie dostępności do sądu poprzez istnienie barier ekonomicznych może przejawiać się w nadmiernie wysokim ryzyku ekonomicznym, wywołanym zarówno zasadami, wedle jakich kształtuje się ostatecznie obowiązek ponoszenia kosztów postępowania, jak i może być spowodowane samym wygórowanym poziomem kosztów” (wyrok TK z 30 marca 2004 r., sygn. SK 14/03, OTK ZU nr 3/A/2004, poz. 23).

W rozpoznawanej skardze skarżący nie wykazał, aby w jego sprawie ograniczenie zwrotu kosztów dojazdu do kwoty 90 zł – zamiast 207 zł, o przyznanie których wnosił – stanowiło barierę o charakterze ekonomicznym, w szczególności mającą postać „wygórowanych kosztów, niezbędnych dla wszczęcia i prowadzenia postępowania sądowego”. Nie wyjaśnił też, z jakiego względu w zaskarżonej regulacji dopatruje się nadmiernie wysokiego ryzyka ekonomicznego, ograniczającego jego prawo do sądu.

W swoim orzecznictwie Trybunał wskazywał już, że elementem sprawiedliwego postępowania sądowego (wywodzonego z prawa do sądu) jest również zasada odpowiedzialności za wynik procesu, a tym samym obowiązek zwrotu kosztów postępowania na rzecz strony wygrywającej proces, z tym wszakże zastrzeżeniem, że brak zaliczenia wszystkich poniesionych kosztów procesu nie narusza w sposób nieproporcjonalny prawa do sądu, gdyż art. 45 ust. 1 Konstytucji nie gwarantuje zwrotu wszelkich kosztów, które strona poniosła w celu dochodzenia roszczeń lub obrony swoich praw (zob. spośród wielu, wyrok z 27 lutego 2018 r., sygn. SK 25/15, OTK ZU A/2018, poz. 11).

W niniejszej sprawie Trybunał stwierdził, że skarżący nie przedstawił dostatecznych argumentów uprawdopodobniających zarzut nieproporcjonalnego ograniczenia korzystania z prawa do sądu w związku z ustaleniem poziomu zwrotu kosztów przejazdu stosownie do treści art. 98 § 2 zdanie drugie k.p.c. w związku z § 2 pkt 1 rozporządzenia. Skarżący nie dochował zatem wymogu, o którym mowa w art. 53 ust. 1 pkt 3 u.o.t.p. TK. Z tego też względu Trybunał odmówił nadania skardze dalszego biegu również w tym zakresie.

3. W tym stanie rzeczy Trybunał – na podstawie art. 61 ust. 4 pkt 1 u.o.t.p. TK – odmówił nadania badanej skardze dalszego biegu stwierdzając, że nie spełnia ona wymagań określonych w art. 53 ust. 1 pkt 1-3 u.o.t.p. TK.

4. Niezależnie od powyższym ustaleń, Trybunał wskazał, że w wyroku z 11 grudnia 2018 r., sygn. SK 25/16 (OTK ZU A/2018, poz. 80), Trybunał orzekł już – po pierwsze – że art. 98 § 2 zdanie drugie k.p.c. w zakresie, w jakim ogranicza stronie wygrywającej proces, niereprezentowanej przez adwokata lub radcę prawnego, wysokość zwrotu kosztów przejazdu do sądu niezbędnych do celowego dochodzenia praw i celowej obrony, jest zgodny z art. 45 ust. 1 w związku z art. 31 ust. 3 Konstytucji oraz – po drugie – że przepis ten w zakresie, w jakim zawiera wyrażenie „wynagrodzenia jednego adwokata wykonującego zawód w siedzibie sądu procesowego”, jest zgodny z art. 45 ust. 1 w związku z art. 31 ust. 3 Konstytucji. Ponadto Trybunał umorzył postępowanie w sprawie o sygn. SK 25/16 w pozostałym zakresie.

W niniejszej sprawie Trybunał przypomniał o wyroku w sprawie o sygn. SK 25/16 z uwagi na podobieństwo przedmiotu zaskarżenia w obu sprawach.

POUCZENIE 22

Na podstawie art. 61 ust. 5 u.o.t.p. TK skarżącemu przysługuje prawo do wniesienia zażalenia na powyższe postanowienie w terminie 7 dni od daty jego doręczenia.