Uzasadnienie
W skardze konstytucyjnej wniesionej do Trybunału Konstytucyjnego 5 stycznia 2022 r. (data nadania) Z. i Z.G. (dalej: skarżący) – reprezentowani przez pełnomocnika z wyboru – wystąpili o zbadanie zgodności art. 394 2 § 1 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. z 2021 r. poz. 1805, ze zm.; dalej: k.p.c.) w zakresie, w jakim „nie przewiduje możliwości zaskarżenia postanowienia sądu drugiej instancji o odmowie zwolnienia od ponoszenia kosztów postępowania” z art. 45 ust. 1 oraz art. 77 ust. 2, art. 78 i art. 176 ust. 1 Konstytucji.
Postanowieniem z 19 października 2022 r. (doręczonym pełnomocnikowi skarżących 26 października 2022 r.) Trybunał Konstytucyjny odmówił nadania dalszego biegu skardze konstytucyjnej. Uznał, że skarżący nie uzyskali ostatecznego rozstrzygnięcia naruszającego ich prawa określone w petitum skargi konstytucyjnej, nie wnieśli bowiem zażalenia na postanowienie o oddaleniu wniosku w przedmiocie zwolnienia od kosztów.
Zażądali jedynie sporządzenia uzasadnienia postanowienia o odmowie takiego zwolnienia. Przedmiotem skargi nie uczyniono jednak prawa do uzyskania uzasadnienia niezaskarżalnego postanowienia, lecz prawo do wniesienia zażalenia. Trybunał stwierdził ponadto, że kwestionowany przepis nie był normatywną podstawą postanowienia Sądu Okręgowego z 6 października 2021 r. (sygn. akt […]), z którym skarżący wiążą naruszenie ich konstytucyjnych praw (nie determinował on bowiem treści tego rozstrzygnięcia).
Pismem z 2 listopada 2022 r. (data nadania) pełnomocnik zawiadomił o śmierci jednego ze skarżących, tj. Z.G., informując, że drugi ze skarżących – Z.G. – w dalszym ciągu popiera skargę konstytucyjną.
W zażaleniu z 2 listopada 2022 r. (data nadania) skarżący zarzucił zakwestionowanemu postanowieniu naruszenie art. 61 ust. 4 pkt 1 w związku z art. 77 ust. 1 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. z 2019 r. poz. 2393) poprzez uznanie, że „nie uzyskał ostatecznego rozstrzygnięcia naruszającego jego prawa sformułowane w petitum skargi” oraz art. 394 2 § 1 1 k.p.c. przez uznanie, że nie był podstawą ostatecznego rozstrzygnięcia (s. 2 zażalenia). W związku z powyższym wniósł o uwzględnienie zażalenia i nadanie dalszego biegu skardze konstytucyjnej.
Trybunał Konstytucyjny zważył, co następuje
1. Zgodnie z art. 61 ust. 5 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. z 2019 r. poz. 2393; dalej: u.o.t.p.TK) skarżącemu przysługuje prawo wniesienia zażalenia na postanowienie Trybunału Konstytucyjnego o odmowie nadania skardze konstytucyjnej dalszego biegu. Trybunał, w składzie trzech sędziów, rozpatruje zażalenie na posiedzeniu niejawnym (art. 37 ust. 1 pkt 3 lit. c w związku z art. 61 ust. 5-8 u.o.t.p.TK). Zgodnie z orzecznictwem Trybunału zażalenie na postanowienie o odmowie nadania dalszego biegu skardze konstytucyjnej powinno dotyczyć podstaw, na których odmowa ta była oparta. Przedmiotem postępowania zażaleniowego jest bowiem ustalenie ich prawidłowości.
2. Przystępując do oceny wniesionego środka odwoławczego Trybunał Konstytucyjny stwierdza, że kwestionowane postanowienie jest prawidłowe, a argumenty przytoczone w zażaleniu nie podważają ustaleń przedstawionych w tym orzeczeniu i nie zasługują na uwzględnienie.
Jednocześnie należy w tym miejscu przywołać wyrok z 8 maja 2024 r., sygn. SK 59/21 (OTK ZU A/2024, poz. 46), którym Trybunał orzekł, że „[a]rt. 394 2 § 1 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. z 2023 r. poz. 1550, ze zm.), w brzmieniu obowiązującym do 30 czerwca 2023 r., w zakresie, w jakim uniemożliwia zaskarżenie postanowienia oddalającego wniosek o zwolnienie od opłaty sądowej od apelacji wydanego przez sąd drugiej instancji, jest niezgodny z art. 45 ust. 1 w związku z art. 77 ust. 2, art. 78, art. 176 ust. 1 i art. 31 ust. 3 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej”. W uzasadnieniu podjętego rozstrzygnięcia skład orzekający podniósł, że „skarga konstytucyjna, niezależnie od tego, że prowadzi do wydania powszechnie obowiązującego orzeczenia, ma na celu przede wszystkim ochronę interesów jednostki. Ochronę tę zapewnia przewidziana w art. 190 ust. 4 Konstytucji możliwość wznowienia postępowania w sprawach, w których prawomocne orzeczenie sądowe, ostateczna decyzja administracyjna lub rozstrzygnięcie w innych sprawach zostały wydane na podstawie aktu normatywnego, uznanego przez Trybunał Konstytucyjny za niezgodny z Konstytucją, umową międzynarodową lub ustawą. Celem tego przepisu, w odniesieniu do skargi konstytucyjnej, jest doprowadzenie do uchylenia orzeczenia, decyzji lub innego rozstrzygnięcia naruszających prawa lub wolności konstytucyjne. Z tego punktu widzenia wyrok Trybunału stwierdzający niekonstytucyjność normy, która była podstawą ostatecznego rozstrzygnięcia wobec skarżących, stanowi podstawę do uruchomienia środka określonego w art. 190 ust. 4 Konstytucji”.
W tym stanie rzeczy Trybunał Konstytucyjny postanowił jak w sentencji.
Postanowienie
z dnia 19 października 2022 r.
Trybunał Konstytucyjny w składzie:
Krystyna Pawłowicz, po wstępnym rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym skargi konstytucyjnej Z. i Z.G. o zbadanie zgodności:
art. 394 2 § 1 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. z 2021 r. poz. 1805) w zakresie, w jakim „nie przewiduje możliwości zaskarżenia postanowienia sądu drugiej instancji o odmowie zwolnienia od ponoszenia kosztów postępowania”, z art. 45 ust. 1 oraz art. 77 ust. 2, art. 78 i art. 176 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej,
postanawia:
odmówić nadania dalszego biegu skardze konstytucyjnej.
Uzasadnienie
1. W skardze konstytucyjnej wniesionej do Trybunału Konstytucyjnego 5 stycznia 2022 r. (data nadania) Z. i Z.G. (dalej: skarżący) – reprezentowani przez pełnomocnika z wyboru – wystąpili z żądaniem przytoczonym w komparycji niniejszego postanowienia na tle następującego stanu faktycznego.
Od wyroku Sądu Rejonowego w N. I Wydział Cywilny (dalej: Sąd Rejonowy) z 28 maja 2021 r. (sygn. akt […]) skarżący złożyli apelację wraz z wnioskiem o zwolnienie ich w całości z opłaty od apelacji.
Wniosek ten został oddalony przez Sąd Okręgowy w N. III Wydział Cywilny Odwoławczy (dalej: Sąd Okręgowy) postanowieniem z 9 września 2021 r. (sygn. akt […]). W związku z powyższym skarżący złożyli wniosek o sporządzenie i doręczenie uzasadnienia ww. orzeczenia.
Postanowieniem Sądu Okręgowego z 6 października 2021 r. (sygn. akt jw.) w punkcie pierwszym odrzucono jako niedopuszczalny wniosek o sporządzenie uzasadnienia postanowienia z 9 września 2021 r., a w punkcie drugim odrzucono apelację jako nieopłaconą.
Orzeczenie to, doręczone pełnomocnikowi skarżących 26 października 2021 r., wskazane zostało jako ostateczne rozstrzygnięcie w rozumieniu art. 79 ust. 1 Konstytucji.
Zarządzeniem sędziego Trybunału Konstytucyjnego z 20 kwietnia 2022 r. skarżących wezwano do usunięcia braku formalnego skargi przez złożenie do akt pięciu odpisów albo poświadczonych za zgodność z oryginałem kopii wyroku Sądu Rejonowego z 28 maja 2021 r. Pismem z 4 maja 2022 r. (data nadania) skarżący usunęli wskazany brak.
2. Skarżący uważają, że kwestionowany art. 394 2 § 1 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. z 2021 r. poz. 1805) w zakresie, w jakim nie przewiduje możliwości zaskarżenia postanowienia sądu drugiej instancji o odmowie zwolnienia od ponoszenia kosztów postępowania sądowego narusza prawo do sądu (art. 45 ust. 1 Konstytucji), zakaz zamykania drogi sądowej (art. 77 ust. 2 Konstytucji) oraz zasadę dwuinstancyjności postępowania (art. 176 ust. 1 Konstytucji).
Trybunał Konstytucyjny zważył, co następuje
1. Zgodnie z art. 61 ust. 1 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. z 2019 r. poz. 2393; dalej: u.o.t.p.TK) skarga konstytucyjna podlega wstępnemu rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym, podczas którego Trybunał bada, czy odpowiada ona określonym przez prawo wymaganiom.
2. Zgodnie z art. 79 ust. 1 Konstytucji prawo do wniesienia skargi konstytucyjnej przysługuje każdemu, czyje konstytucyjne prawa lub wolności zostały naruszone w wyniku wydania w jego sprawie ostatecznego rozstrzygnięcia, opartego na niezgodnym z Konstytucją przepisie ustawy lub innego aktu normatywnego.
W myśl art. 77 ust. 1 u.o.t.p.TK skarga konstytucyjna może być wniesiona po wyczerpaniu drogi prawnej, o ile droga ta jest przewidziana, w ciągu trzech miesięcy od doręczenia skarżącemu prawomocnego wyroku, ostatecznej decyzji lub innego ostatecznego rozstrzygnięcia. Wyczerpanie drogi prawnej jest warunkiem koniecznym z punktu widzenia subsydiarności skargi konstytucyjnej.
W toku instancji skarżący musi więc wykorzystać dostępne mu zwykłe środki prawne, zapobiegające uzyskaniu przez orzeczenie waloru prawomocności. Skarżący powinien zatem wskazać prawomocne rozstrzygnięcie, które zostało wydane w oparciu o zaskarżony akt normatywny. Tylko regulacja prawna, będąca podstawą ostatecznego orzeczenia odnoszącego się do praw lub wolności skarżącego, może być przedmiotem skargi, która – w przeciwnym wypadku – nabrałaby charakteru actio popularis (zob. m.in. postanowienie TK z 29 stycznia 2013 r., sygn. SK 36/12, OTK ZU nr 1/A/2013, poz. 15 i powołane tam orzecznictwo).
Wskazanie takiego przepisu nie jest bowiem czysto „techniczną czynnością”. Jak zauważył Trybunał w postanowieniu z 14 maja 2003 r., sygn. Ts 56/02 (OTK ZU nr 2/B/2003, poz. 91): „nie chodzi (…) o wskazanie jakiegokolwiek – podjętego w toku postępowania – orzeczenia sądu, ale takiego, które nadać mogło ostateczny charakter merytorycznemu rozstrzygnięciu o konstytucyjnych prawach lub wolnościach skarżącego, wydanemu na podstawie zakwestionowanych w skardze przepisów”. Innymi słowy, chodzi o władcze rozstrzygnięcie, które ostatecznie – i choćby pośrednio – określa sytuację prawną skarżącego i ma znaczenie dla realizacji jego uprawnień (por. postanowienia TK: z 17 grudnia 1997 r., sygn. Ts 22/97, OTK ZU nr 1/1998, poz. 10; 12 sierpnia 1998 r., sygn. Ts 62/98, OTK ZU nr 5/1998, poz. 71; 13 października 1998 r., sygn. Ts 117/98, OTK ZU nr 3/1999, poz. 43; 4 grudnia 2000 r., sygn. SK 10/99, OTK ZU nr 8/2000, poz. 300; 7 sierpnia 2001 r., sygn. Ts 68/01, OTK ZU nr 8/2001, poz. 296; 26 maja 2008 r., sygn. SK 8/08, OTK ZU nr 4/A/2008, poz. 72).
Zgodnie z utrwalonym stanowiskiem Trybunału Konstytucyjnego dla zbadania zgodności z Konstytucją przepisów zamykających drogę sądową bądź wykluczających dopuszczalność wniesienia do sądu określonego środka prawnego konieczne jest uprzednie uzyskanie orzeczenia w przedmiocie odrzucenia niedopuszczalnego z mocy prawa środka. Dopiero dysponując takim orzeczeniem skarżący mógłby dochodzić stwierdzenia naruszenia prawa do sądu (zob. postanowienie pełnego składu TK z 10 marca 2015 r., sygn. SK 65/13, OTK ZU nr 3/A/2015, poz. 35). Pogląd wyrażony w przywołanym orzeczeniu Trybunału stanowi, co do zasady – zgodnie z art. 37 ust. 1 pkt 1 lit. e in fine u.o.t.p.TK – wiążącą dyrektywę interpretacyjną dla kolejnych składów orzekających do chwili zmiany stanu prawnego lub do momentu odstąpienia od niego przez Trybunał w orzeczeniu wydanym w pełnym składzie.
W ocenie Trybunału Konstytucyjnego skarżący nie uzyskali ostatecznego rozstrzygnięcia naruszającego ich prawa określone w petitum skargi konstytucyjnej, nie wnieśli bowiem zażalenia na postanowienie o oddaleniu wniosku w przedmiocie zwolnienia od kosztów.
Zażądali jedynie sporządzenia uzasadnienia postanowienia o odmowie takiego zwolnienia. Przedmiotem skargi nie uczyniono jednak prawa do uzyskania uzasadnienia niezaskarżalnego postanowienia, lecz prawo do wniesienia zażalenia. Okoliczność ta uniemożliwia jej merytoryczne rozpoznanie oraz przekłada się na odmowę nadania dalszego biegu na podstawie art. 61 ust. 4 pkt 1 u.o.t.p.TK.
3. Trybunał stwierdza również, że kwestionowany w skardze art. 394 2 § 1 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. z 2021 r. poz. 1805, ze zm.) nie był normatywną podstawą postanowienia Sądu Okręgowego z 6 października 2021 r. (sygn. akt […]), z którym skarżący wiążą naruszenie ich konstytucyjnych praw. Przepis ten nie determinował bowiem treści tego rozstrzygnięcia. Intencją skarżących było zakwestionowanie braku możliwości zaskarżenia postanowienia w przedmiocie odmowy zwolnienia od kosztów sądowych wydanego przez sąd drugiej instancji, a nie brak możliwości jego uzasadnienia. Z orzeczenia tego wynika jedynie, że wniosek skarżących o uzasadnienie postanowienia z 9 września 2021 r. odrzucono jako niedopuszczalny.
Z tego powodu należało postanowić jak w sentencji.
POUCZENIE 16
Na podstawie art. 61 ust. 5 u.o.t.p.TK skarżącym przysługuje prawo do wniesienia zażalenia na niniejsze postanowienie w terminie siedmiu dni od daty jego doręczenia.