Uzasadnienie
W skardze konstytucyjnej wniesionej do Trybunału Konstytucyjnego 4 marca 2022 r. (data nadania) […] sp. z o.o. (dalej: skarżąca) – reprezentowana przez pełnomocnika z wyboru – wystąpiła o zbadanie zgodności art. 394 2 § 1 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. Nr 43, poz. 296, ze zm.) w zakresie, w jakim „nie przewiduje on możliwości wniesienia zażalenia na postanowienie sądu drugiej instancji odmawiające zwolnienia od kosztów sądowych (opłaty sądowej od apelacji) w wyniku rozpoznania przez sąd drugiej instancji wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych zawartego w apelacji lub wniesionego wraz z apelacją”, z art. 2, art. 31 ust. 3, art. 45 ust. 1, art. 78 w związku z art. 176 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej.
Postanowieniem z 6 października 2023 r. (doręczonym pełnomocnikowi skarżącej 26 października 2023 r.) Trybunał Konstytucyjny odmówił nadania dalszego biegu skardze konstytucyjnej. Uznał, że skarżąca nie uzyskała ostatecznego rozstrzygnięcia naruszającego jej prawa określone w petitum skargi konstytucyjnej, nie wniosła bowiem zażalenia na postanowienie o oddaleniu wniosku w przedmiocie zwolnienia od kosztów.
Zażądała jedynie sporządzenia uzasadnienia postanowienia o odmowie takiego zwolnienia. Przedmiotem skargi nie uczyniono jednak prawa do uzyskania uzasadnienia niezaskarżalnego postanowienia, lecz prawo do wniesienia zażalenia. Trybunał stwierdził ponadto, że kwestionowany przepis nie był normatywną podstawą postanowienia Sądu Apelacyjnego z 18 listopada 2021 r. (sygn. akt […]), z którym skarżąca wiąże naruszenie jej konstytucyjnych praw (nie determinował on bowiem treści tego rozstrzygnięcia).
W zażaleniu z 2 listopada 2023 r. (data nadania) skarżąca zarzuciła zakwestionowanemu postanowieniu „błąd w ustaleniach faktycznych polegający na błędnym ustaleniu, iż (…) nie uzyskała ostatecznego rozstrzygnięcia”; „naruszenie art. 77 [u.o.t.p.TK] poprzez uznanie, że (…) nie wyczerpała drogi sądowej”; „naruszenie art. 61 ust. 4 pkt 1 [u.o.t.p.TK] poprzez odmowę nadania dalszego biegu skardze konstytucyjnej pomimo, że skarga konstytucyjna spełnia wymogi określone w ustawie”; „naruszenie art. 61 ust. 2 [u.o.t.p.TK] poprzez jego niezastosowanie i brak nadania skardze dalszego biegu” (s. 1-2 zażalenia). W związku z powyższym wniosła o uwzględnienie zażalenia i nadanie dalszego biegu skardze konstytucyjnej.
Trybunał Konstytucyjny zważył, co następuje
1. Zgodnie z art. 61 ust. 5 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. z 2019 r. poz. 2393; dalej: u.o.t.p.TK) skarżącemu przysługuje prawo wniesienia zażalenia na postanowienie Trybunału Konstytucyjnego o odmowie nadania skardze konstytucyjnej dalszego biegu. Trybunał, w składzie trzech sędziów, rozpatruje zażalenie na posiedzeniu niejawnym (art. 37 ust. 1 pkt 3 lit. c w związku z art. 61 ust. 5-8 u.o.t.p.TK). Zgodnie z orzecznictwem Trybunału zażalenie na postanowienie o odmowie nadania dalszego biegu skardze konstytucyjnej powinno dotyczyć podstaw, na których odmowa ta była oparta. Przedmiotem postępowania zażaleniowego jest bowiem ustalenie ich prawidłowości.
2. Przystąpiwszy do oceny wniesionego środka odwoławczego, Trybunał Konstytucyjny stwierdził, że kwestionowane postanowienie jest prawidłowe, a argumenty przytoczone w zażaleniu nie podważają ustaleń przedstawionych w tym orzeczeniu i nie zasługują na uwzględnienie.
Jednocześnie skład orzekający zauważył, że o konstytucyjności art. 394 2 § 1 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. z 2023 r. poz. 1550, ze zm.) w kwestionowanym przez skarżącą brzmieniu rozstrzygnął wyrokiem z 8 maja 2024 r., sygn. SK 59/21 (OTK ZU A/2024, poz. 46). Trybunał orzekł, że „[a]rt. 394 2 § 1 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. z 2023 r. poz. 1550, ze zm.), w brzmieniu obowiązującym do 30 czerwca 2023 r., w zakresie, w jakim uniemożliwia zaskarżenie postanowienia oddalającego wniosek o zwolnienie od opłaty sądowej od apelacji wydanego przez sąd drugiej instancji, jest niezgodny z art. 45 ust. 1 w związku z art. 77 ust. 2, art. 78, art. 176 ust. 1 i art. 31 ust. 3 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej”. W uzasadnieniu podjętego rozstrzygnięcia skład orzekający podniósł, że „skarga konstytucyjna, niezależnie od tego, że prowadzi do wydania powszechnie obowiązującego orzeczenia, ma na celu przede wszystkim ochronę interesów jednostki. Ochronę tę zapewnia przewidziana w art. 190 ust. 4 Konstytucji możliwość wznowienia postępowania w sprawach, w których prawomocne orzeczenie sądowe, ostateczna decyzja administracyjna lub rozstrzygnięcie w innych sprawach zostały wydane na podstawie aktu normatywnego, uznanego przez Trybunał Konstytucyjny za niezgodny z Konstytucją, umową międzynarodową lub ustawą. Celem tego przepisu, w odniesieniu do skargi konstytucyjnej, jest doprowadzenie do uchylenia orzeczenia, decyzji lub innego rozstrzygnięcia naruszających prawa lub wolności konstytucyjne. Z tego punktu widzenia wyrok Trybunału stwierdzający niekonstytucyjność normy, która była podstawą ostatecznego rozstrzygnięcia wobec skarżących, stanowi podstawę do uruchomienia środka określonego w art. 190 ust. 4 Konstytucji”.
W tym stanie rzeczy Trybunał Konstytucyjny postanowił jak w sentencji.
Postanowienie
z dnia 6 października 2023 r.
Trybunał Konstytucyjny w składzie:
Piotr Pszczółkowski, po wstępnym rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym skargi konstytucyjnej […] sp. z o.o. z siedzibą w G. o zbadanie zgodności:
art. 394 2 § 1 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. Nr 43, poz. 296, ze zm.) w zakresie, w jakim „nie przewiduje on możliwości wniesienia zażalenia na postanowienie sądu drugiej instancji odmawiające zwolnienia od kosztów sądowych (opłaty sądowej od apelacji) w wyniku rozpoznania przez sąd drugiej instancji wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych zawartego w apelacji lub wniesionego wraz z apelacją”, z art. 2, art. 31 ust. 3, art. 45 ust. 1, art. 78 w związku z art. 176 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej,
postanawia:
odmówić nadania skardze konstytucyjnej dalszego biegu.
Uzasadnienie
- 1. W skardze konstytucyjnej wniesionej do Trybunału Konstytucyjnego 4 marca 2022 r. (data nadania) […] sp. z o.o. (dalej:
skarżąca) – reprezentowana przez pełnomocnika z wyboru – wystąpiła z żądaniem przytoczonym w komparycji niniejszego postanowienia na tle następującego stanu faktycznego.
Od wyroku Sądu Okręgowego w G. z 12 listopada 2020 r. (sygn. akt […]) skarżąca wniosła apelację wraz z wnioskiem o zwolnienie jej z opłaty od apelacji. Wniosek ten został oddalony przez Sąd Apelacyjny w G. postanowieniem z 9 marca 2021 r. (sygn. akt […]). W związku z powyższym skarżąca złożyła wniosek o sporządzenie i doręczenie uzasadnienia wyżej wymienionego orzeczenia, który Sąd Apelacyjny odrzucił postanowieniem z 9 kwietnia 2021 r. (sygn. akt […]). Postanowieniem z 7 czerwca 2021 r. (sygn. akt […]) sąd ten odrzucił kolejny wniosek skarżącej o sporządzenie i doręczenie uzasadnienia orzeczenia z 9 kwietnia 2021 r. 3
Sąd Apelacyjny orzeczeniem z 19 kwietnia 2021 r. (sygn. akt […]) odrzucił apelację skarżącej. Zażalenie na powyższe rozstrzygnięcie zostało oddalone postanowieniem Sądu Apelacyjnego z 18 listopada 2021 r. (sygn. akt […]). Orzeczenie to wskazane zostało jako ostateczne rozstrzygnięcie w rozumieniu art. 79 ust. 1 Konstytucji.
2. Prezes Trybunału Konstytucyjnego zarządzeniem z 6 maja 2022 r. (doręczonym 30 maja 2022 r.) wezwał skarżącą do usunięcia braków formalnych skargi przez doręczenie odpisu lub kopii poświadczonej za zgodność z oryginałem: a) postanowienia Sądu Apelacyjnego z 18 listopada 2021 r. (sygn. akt […]), b) kompletnego uzasadnienia postanowienia Sądu Apelacyjnego z 19 kwietnia 2021 r. (sygn. akt […]) wraz z czterema kopiami, c) elektronicznego potwierdzenia odbioru. W piśmie z 3 czerwca 2022 r. (data nadania) skarżąca usunęła wskazane braki.
3. Zarządzeniami sędziego Trybunału Konstytucyjnego z 6 września 2022 r. (doręczonym 26 września 2022 r.) i 21 lutego 2023 r. (doręczonym 14 marca 2023 r.) skarżącą wezwano do usunięcia braków formalnych skargi przez wskazanie: a) jakie wolności lub prawa skarżącej zostały naruszone przez zaskarżony przez nią przepis (wraz z uzasadnieniem), b) w jaki sposób zaskarżony przepis, w zakresie ujętym w petitum skargi konstytucyjnej, narusza wolności lub prawa skarżącej, c) dokładnego brzmienia zakwestionowanego przez skarżącą przepisu przez przytoczenie jego treści i wskazanie właściwego adresu publikacji; 2) uzasadnienie zarzutu niekonstytucyjności zakwestionowanego w skardze przepisu, z powołaniem argumentów lub dowodów na jego poparcie; 3) doręczenie: a) odpisu lub kopii poświadczonej za zgodność z oryginałem postanowienia Sądu Apelacyjnego w G. V Wydział Cywilny z 18 listopada 2021 r. (sygn. akt […]) wraz z uzasadnieniem, b) poświadczonego za zgodność z oryginałem wydruku elektronicznego potwierdzenia odbioru powyższego postanowienia.
W pismach z 29 września 2022 r. i 22 marca 2023 r. (daty nadania) skarżąca ustosunkowała się do powyższego wezwania.
4. Skarżąca uważa, że jej prawo zaskarżenia orzeczenia wydanego w pierwszej instancji „zostało naruszone, albowiem (…) nie miała możliwości złożenia zażalenia od niekorzystnego rozstrzygnięcia, tj. postanowienia o odmowie zwolnienia od kosztów sądowych, czym de facto zamknięto jej możliwość merytorycznego rozpoznania sprawy w dwóch instancjach (…). Art. 394 2 § 1 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. Nr 43, poz. 296, ze zm.), (…) nie przewiduje (…) możliwości zaskarżenia postanowienia sądu odwoławczego w zakresie odmowy zwolnienia od kosztów sądowych” (s. 1 i 2 pisma procesowego z 29 września 2022 r.).
Trybunał Konstytucyjny zważył, co następuje
1. Zgodnie z art. 61 ust. 1 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. z 2019 r. poz. 2393; dalej: u.o.t.p.TK) skarga konstytucyjna podlega wstępnemu rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym, podczas którego Trybunał bada, czy odpowiada ona określonym przez prawo wymaganiom.
2. Zgodnie z art. 79 ust. 1 Konstytucji prawo do wniesienia skargi konstytucyjnej przysługuje każdemu, czyje konstytucyjne prawa lub wolności zostały naruszone w wyniku wydania w jego sprawie ostatecznego rozstrzygnięcia, opartego na niezgodnym z Konstytucją przepisie ustawy lub innego aktu normatywnego.
W myśl art. 77 ust. 1 u.o.t.p.TK skarga konstytucyjna może być wniesiona po wyczerpaniu drogi prawnej, o ile droga ta jest przewidziana, w ciągu trzech miesięcy od doręczenia skarżącemu prawomocnego wyroku, ostatecznej decyzji lub innego ostatecznego rozstrzygnięcia. Wyczerpanie drogi prawnej jest warunkiem koniecznym z punktu widzenia subsydiarności skargi konstytucyjnej.
W toku instancji skarżący musi więc wykorzystać dostępne mu zwykłe środki prawne, zapobiegające uzyskaniu przez orzeczenie waloru prawomocności. Skarżący powinien zatem wskazać prawomocne rozstrzygnięcie, które zostało wydane w oparciu o zaskarżony akt normatywny. Tylko regulacja prawna, będąca podstawą ostatecznego orzeczenia odnoszącego się do praw lub wolności skarżącego, może być przedmiotem skargi, która – w przeciwnym wypadku – nabrałaby charakteru actio popularis (zob. m.in. postanowienie TK z 29 stycznia 2013 r., sygn. SK 36/12, OTK ZU nr 1/A/2013, poz. 15 i powołane tam orzecznictwo).
Wskazanie takiego przepisu nie jest bowiem czysto „techniczną czynnością”. Jak zauważył Trybunał w postanowieniu z 14 maja 2003 r., sygn. Ts 56/02 (OTK ZU nr 2/B/2003, poz. 91): „nie chodzi (…) o wskazanie jakiegokolwiek – podjętego w toku postępowania – orzeczenia sądu, ale takiego, które nadać mogło ostateczny charakter merytorycznemu rozstrzygnięciu o konstytucyjnych prawach lub wolnościach skarżącego, wydanemu na podstawie zakwestionowanych w skardze przepisów”. Innymi słowy, chodzi o władcze rozstrzygnięcie, które ostatecznie – i choćby pośrednio – określa sytuację prawną skarżącego i ma znaczenie dla realizacji jego uprawnień (por. postanowienia TK z: 17 grudnia 1997 r., sygn. Ts 22/97, OTK ZU nr 1/1998, poz. 10; 12 sierpnia 1998 r., sygn. Ts 62/98, OTK ZU nr 5/1998, poz. 71; 13 października 1998 r., sygn. Ts 117/98, OTK ZU nr 3/1999, poz. 43; 4 grudnia 2000 r., sygn. SK 10/99, OTK ZU nr 8/2000, poz. 300; 7 sierpnia 2001 r., sygn. Ts 68/01, OTK ZU nr 8/2001, poz. 296; 26 maja 2008 r., sygn. SK 8/08, OTK ZU nr 4/A/2008, poz. 72).
Zgodnie z utrwalonym stanowiskiem Trybunału Konstytucyjnego do zbadania zgodności z Konstytucją przepisów zamykających drogę sądową bądź wykluczających dopuszczalność wniesienia do sądu określonego środka prawnego konieczne jest uprzednie uzyskanie orzeczenia o odrzuceniu niedopuszczalnego z mocy prawa środka. Dopiero dysponując takim orzeczeniem, skarżący mógłby dochodzić stwierdzenia naruszenia prawa do sądu (zob. postanowienie pełnego składu TK z 10 marca 2015 r., sygn. SK 65/13, OTK ZU nr 3/A/2015, poz. 35). Pogląd wyrażony w przywołanym orzeczeniu Trybunału stanowi, co do zasady – zgodnie z art. 37 ust. 1 pkt 1 lit. e in fine u.o.t.p.TK – wiążącą dyrektywę interpretacyjną dla kolejnych składów orzekających do chwili zmiany stanu prawnego lub do momentu odstąpienia od niego przez Trybunał w orzeczeniu wydanym w pełnym składzie.
W ocenie Trybunału Konstytucyjnego skarżąca nie uzyskała ostatecznego rozstrzygnięcia naruszającego jej prawa określone w petitum skargi konstytucyjnej, ponieważ nie wniosła zażalenia na postanowienie o oddaleniu wniosku w przedmiocie zwolnienia od kosztów.
Zażądała jedynie sporządzenia uzasadnienia postanowienia o odmowie takiego zwolnienia. Przedmiotem skargi nie uczyniono jednak prawa do uzyskania uzasadnienia niezaskarżalnego postanowienia, lecz prawo do wniesienia zażalenia. Okoliczność ta uniemożliwia merytoryczne rozpoznanie oraz przekłada się na odmowę nadania skardze dalszego biegu na podstawie art. 61 ust. 4 pkt 1 u.o.t.p.TK.
3. Trybunał stwierdza również, że kwestionowany w skardze art. 394 2 § 1 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. Nr 43, poz. 296, ze zm.) nie był normatywną podstawą postanowienia Sądu Apelacyjnego w G. (sygn. akt […]), z którym skarżąca wiąże naruszenie jej konstytucyjnych praw. Przepis ten nie determinował bowiem treści tego rozstrzygnięcia. Intencją skarżącej było zakwestionowanie braku możliwości zaskarżenia postanowienia o odmowie zwolnienia od kosztów sądowych wydanego przez sąd drugiej instancji, a nie brak możliwości jego uzasadnienia.
Z tych wszystkich powodów należało postanowić jak w sentencji.
POUCZENIE 17
Na podstawie art. 61 ust. 5 u.o.t.p.TK skarżącej przysługuje prawo do wniesienia zażalenia na niniejsze postanowienie w terminie siedmiu dni od daty jego doręczenia.