Uzasadnienie
W skardze konstytucyjnej wniesionej do Trybunału Konstytucyjnego 3 marca 2023 r. (data nadania) A K. (dalej: skarżący), reprezentowany przez pełnomocnika z wyboru, wystąpił o zbadanie zgodności § 12 ust. 4 rozporządzenia Ministra Finansów z dnia 22 sierpnia 2005 r. w sprawie naliczania odsetek za zwłokę oraz opłaty prolongacyjnej, a także zakresu informacji, które muszą być zawarte w rachunkach (Dz. U. z 2021 r. poz. 703) w związku z art. 29 ust. 4 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2022 r. poz. 1009, ze zm.) oraz art. 57 ust. 1 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. – Ordynacja podatkowa (Dz. U. z 2022 r. poz. 2061, ze zm.) z art. 2 oraz art. 32 ust. 1 i 2 Konstytucji.
Postanowieniem z 15 listopada 2023 r. (doręczonym pełnomocnikowi skarżącego 21 listopada 2023 r.) Trybunał Konstytucyjny odmówił nadania skardze konstytucyjnej dalszego biegu. Trybunał stwierdził, że skarżący żądał zbadania zgodności kwestionowanej regulacji wyłącznie z art. 2 oraz art. 32 ust. 1 i 2 Konstytucji. Przepisy te – zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Trybunału – nie mogą być samodzielnymi wzorcami kontroli w sprawach zainicjowanych skargą konstytucyjną, ponieważ nie wynikają z nich żadne konkretne wolności lub prawa skarżącego. Skarżący nie przedstawił argumentów uzasadniających odstąpienie od tego stanowiska.
W zażaleniu z 27 listopada 2023 r. (data nadania) skarżący zaskarżył powyższe postanowienie w całości i wniósł o nadanie skardze konstytucyjnej dalszego biegu.
Skarżący zarzucił Trybunałowi naruszenie przepisów postępowania, tj. art. 61 ust. 4 pkt 3 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. z 2019 r. poz. 2393), „poprzez jego zastosowanie i odmowę nadania skardze konstytucyjnej dalszego biegu wskutek uznania jej za oczywiście bezzasadną, podczas gdy z jej treści wynika, że w sprawie niewątpliwie istnieje potrzeba zbadania przez Trybunał Konstytucyjny zgodności wymienionych przepisów z art. 2, art. 32 ust. 1 i 2 oraz art. 61 ust. 1 i 2 Konstytucji” (s. 1 zażalenia). Stwierdził, że argumentacja Trybunału Konstytucyjnego co do niedopuszczalności wzorców kontroli wskazanych w skardze jest „co do zasady właściwa, w związku z czym – koniecznym na obecnym etapie niniejszej sprawy – okazało się wskazanie dodatkowego wzorca kontroli konstytucyjnej, tj. art. 64 ust. 1 i 2 Konstytucji” (s. 2 zażalenia).
W uzasadnieniu zażalenia skarżący powtórzył zawartą w skardze argumentację dotyczącą nieuzasadnionego odmiennego traktowania podmiotów zobowiązanych wobec organu rentowego oraz klientów banków. Podkreślił również niezrozumiałe uprzywilejowanie płatników, których zaległość z tytułu składek powstała od 1 stycznia 2020 r. W jego opinii, rozróżniając sytuację powyższych podmiotów, ustawodawca naruszył konstytucyjną zasadę równości wobec prawa (art. 32 ust. 1 i 2 Konstytucji), która wystąpiła „na tle ochrony prawa własności i innych praw majątkowych przewidzianej w art. 64 ust. 1 i 2 Konstytucji” (s. 3 zażalenia). W związku z tym doszło również do naruszenia zasad prawidłowej legislacji, których przestrzeganie jest konieczne dla demokratycznego państwa prawnego.
Trybunał Konstytucyjny zważył, co następuje
1. Zgodnie z art. 61 ust. 5 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. z 2019 r. poz. 2393; dalej: u.o.t.p.TK) skarżącemu przysługuje prawo wniesienia zażalenia na postanowienie Trybunału Konstytucyjnego o odmowie nadania skardze konstytucyjnej dalszego biegu. Trybunał, w składzie trzech sędziów, rozpatruje zażalenie na posiedzeniu niejawnym (art. 37 ust. 1 pkt 3 lit. c w związku z art. 61 ust. 5-8 u.o.t.p.TK). Na etapie rozpoznania zażalenia Trybunał bada przede wszystkim, czy w wydanym postanowieniu trafnie ustalił istnienie przesłanek odmowy nadania skardze dalszego biegu.
2. Trybunał Konstytucyjny stwierdza, że postanowienie o odmowie nadania rozpatrywanej skardze konstytucyjnej dalszego biegu jest prawidłowe, a zarzuty sformułowane w zażaleniu nie zasługują na uwzględnienie.
3. Odmowa nadania skardze dalszego biegu wynikała z ustalenia przez Trybunał, że skarżący domagał się w niej zbadania zgodności kwestionowanych regulacji wyłącznie z art. 2 oraz art. 32 ust. 1 i 2 Konstytucji. Tymczasem przepisy te nie stanowią bezpośrednio źródła wolności lub praw konstytucyjnych i z tego powodu nie mogą być jedynym wzorcem kontroli w skardze konstytucyjnej.
W zażaleniu skarżący nie tylko nie zakwestionował tego stanowiska Trybunału (potwierdzanego wielokrotnie w orzecznictwie – por. zwłaszcza wyrok pełnego składu TK z 21 września 2011 r., sygn. SK 6/10, OTK ZU nr 7/A/2011, poz. 73 oraz postanowienie pełnego składu TK z 24 października 2001 r., sygn. SK 10/01, OTK ZU nr 7/2001, poz. 225), ale wprost i bezwarunkowo je zaakceptował.
Podziela je również skład orzekający Trybunału w niniejszej sprawie.
4. Wbrew twierdzeniom skarżącego, przyczyną odmowy nadania skardze dalszego biegu nie była jej „oczywista bezzasadność”, lecz to, że skarga nie spełnia omówionych wyżej wymogów co do wzorców kontroli. W świetle art. 61 ust. 4 pkt 1 i 3 u.o.t.p.TK braki nieusuwalne skargi i jej oczywista bezzasadność są odrębnymi ujemnymi przesłankami procesowymi.
Tym samym postawiony w zażaleniu zarzut naruszenia art. 61 ust. 4 pkt 3 u.o.t.p.TK „poprzez jego zastosowanie” jest nietrafny – przepis ten nie był bowiem podstawą zaskarżonego postanowienia Trybunału (nie został „zastosowany”).
5. Odnosząc się do sformułowanego w zażaleniu wniosku skarżącego o wskazanie „dodatkowego wzorca kontroli konstytucyjnej, tj. art. 64 ust. 1 i 2 Konstytucji” (błędnie oznaczonego na s. 1 zażalenia jako „art. 61 ust. 1 i 2” Konstytucji) Trybunał stwierdził, że na obecnym etapie postępowania jest on spóźniony.
Skarżący może zmodyfikować zakres zaskarżenia wskazany w skardze. O ile jednak ma on możliwość cofnięcia postawionych zarzutów nawet na etapie merytorycznego rozpoznania skargi (por. art. 56 ust. 2 pkt 2 i ust. 3 u.o.t.p.TK), to określenie nowych wzorców lub przedmiotu kontroli jest dopuszczalne wyłącznie w terminie ustawowym przewidzianym dla wniesienia skargi (zob. spośród wielu – np. postanowienie z 11 lipca 2019 r., sygn. Ts 97/17, OTK ZU B/2019, poz. 196). Termin ten wynosi trzy miesiące od dnia doręczenia skarżącemu ostatecznego rozstrzygnięcia naruszającego jego konstytucyjne wolności lub prawa (por. art. 77 ust. 1 u.o.t.p.TK).
Skarżący zainicjował postępowanie przed Trybunałem w niniejszej sprawie w związku z orzeczeniem doręczonym mu 7 grudnia 2022 r. Wniosek o uwzględnienie dodatkowego wzorca kontroli zawarł zaś w zażaleniu z 27 listopada 2023 r. (data nadania). Nastąpiło to więc ze znacznym przekroczeniem terminu ustawowego określonego w art. 77 ust. 1 u.o.t.p.TK i z tego powodu nie było dopuszczalne.
Na marginesie można zauważyć, że skarżący nie zawarł w zażaleniu argumentów lub dowodów na poparcie zarzutu niezgodności zaskarżonej regulacji z art. 64 ust. 1 i 2 Konstytucji oraz nie wskazał sposobu naruszenia jego praw wynikających z tego przepisu. Nawet gdyby ten wzorzec został wskazany skutecznie, skarga nie spełniałaby więc wymogów formalnych określonych w art. 53 ust. 1 pkt 2 i 3 u.o.t.p.TK.
6. Przesłanką uwzględnienia zażalenia na postanowienie o odmowie nadania skardze dalszego biegu nie może być podniesiony przez skarżącego argument, że w sprawie „niewątpliwie istnieje potrzeba” wydania wyroku przez Trybunał. Przekonanie skarżącego o trafności postawionych zarzutów nie zwalnia go z wykazania, że zaskarżone postanowienie było błędne, ponieważ skarga spełnia wymogi formalne, umożliwiające jej merytoryczne rozpoznanie.
W tym stanie rzeczy Trybunał postanowił jak w sentencji.
Postanowienie
z dnia 15 listopada 2023 r.
Trybunał Konstytucyjny w składzie:
Bogdan Święczkowski, po wstępnym rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym skargi konstytucyjnej A.K. o zbadanie zgodności:
§ 12 ust. 4 rozporządzenia Ministra Finansów z dnia 22 sierpnia 2005 r. w sprawie naliczania odsetek za zwłokę oraz opłaty prolongacyjnej, a także zakresu informacji, które muszą być zawarte w rachunkach (Dz. U. z 2021 r. poz. 703) w związku z art. 29 ust. 4 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2022 r. poz. 1009, ze zm.) oraz art. 57 ust. 1 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. – Ordynacja podatkowa (Dz. U. z 2022 r. poz. 2651, ze zm.), z art. 2 oraz art. 32 ust. 1 i 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej,
postanawia:
odmówić nadania dalszego biegu skardze konstytucyjnej.
Uzasadnienie
1. W skardze konstytucyjnej, wniesionej do Trybunału Konstytucyjnego 3 marca 2023 r. (data nadania), A.K. (dalej: skarżący) – reprezentowany przez pełnomocnika z wyboru – wystąpił z żądaniem przytoczonym w komparycji niniejszego postanowienia w związku z następującym stanem faktycznym:
Skarżący 7 lutego 2018 r. zawarł z Zakładem Ubezpieczeń Społecznych (dalej też: organ) umowę o rozłożeniu na raty należności z tytułu składek wynikających z przeniesienia odpowiedzialności za zobowiązania spółki kapitałowej, której był członkiem zarządu.
Skarżący dokonał wpłaty 19 rat zgodnie z terminami określonymi w harmonogramie spłat, a następnie 12 września 2019 r. opłacił jednorazowo pozostałą część rat wynikających z zawartej umowy.
W związku z dokonaną zapłatą skarżący 19 września 2019 r. zwrócił się do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych o zwrot nadpłaty w opłacie prolongacyjnej. Decyzją z 15 stycznia 2021 r. organ odmówił uwzględnienia wniosku skarżącego i zwrotu części prolongaty z powodu niestwierdzenia nadpłaty.
Odwołanie skarżącego od powyższego rozstrzygnięcia zostało oddalone przez Sąd Okręgowy w S. w wyroku z 15 lutego 2022 r. (sygn. akt […]), podtrzymanym przez wyrok Sądu Apelacyjnego w S. z 10 listopada 2022 r. (sygn. akt […]).
- 2. Zdaniem skarżącego zaskarżone przepisy są niezgodne z zasadą zaufania do państwa i stanowionego przez nie prawa oraz zasadą sprawiedliwości społecznej (wywodzonymi z art. 2 Konstytucji), a także z zasadą równości i zakazem dyskryminacji (statuowanymi w art. 32 Konstytucji).
- 3. Zarządzeniem Prezesa Trybunału Konstytucyjnego z 26 maja 2023 r. (którego odpis został doręczony pełnomocnikowi skarżącego 5 czerwca 2023 r.) skarżący został wezwany do usunięcia braków formalnych skargi konstytucyjnej przez:
- 1) udokumentowanie daty doręczenia skarżącemu orzeczenia wskazanego w skardze konstytucyjnej jako ostateczne;
- 2) poinformowanie, czy od wskazanego w skardze konstytucyjnej ostatecznego orzeczenia został wniesiony nadzwyczajny środek zaskarżenia.
W sporządzonym przez pełnomocnika i wniesionym do Trybunału 9 maja 2023 r. (data nadania) piśmie procesowym skarżący udokumentował datę doręczenia mu ostatecznego orzeczenia oraz poinformował, że nie wnosił nadzwyczajnego środka zaskarżenia.
Trybunał Konstytucyjny zważył, co następuje
1. Zgodnie z art. 61 ust. 1 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. z 2019 r. poz. 2393; dalej: u.o.t.p.TK) skarga konstytucyjna podlega wstępnemu rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym, podczas którego Trybunał bada, czy odpowiada ona określonym przez prawo wymogom.
Stosownie do art. 61 ust. 4 u.o.t.p.TK Trybunał odmawia nadania dalszego biegu skardze konstytucyjnej, jeżeli:
13 – skarga nie spełnia wymogów określonych w ustawie i usunięcie braków nie jest możliwe (pkt 1);
14 – braki, o których mowa w art. 61 ust. 3 u.o.t.p.TK, nie zostały usunięte w terminie (pkt 2);
15 – skarga jest oczywiście bezzasadna (pkt 3).
2. Przedmiotem kontroli w niniejszej sprawie uczyniono § 12 ust. 4 rozporządzenia Ministra Finansów z dnia 22 sierpnia 2005 r. w sprawie naliczania odsetek za zwłokę oraz opłaty prolongacyjnej, a także zakresu informacji, które muszą być zawarte w rachunkach (Dz. U. z 2021 r. poz. 703) w związku z art. 29 ust. 4 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2022 r. poz. 1009, ze zm.) oraz art. 57 ust. 1 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. – Ordynacja podatkowa (Dz. U. z 2022 r. poz. 2651, ze zm.). Jako wzorce kontroli skarżący powołał zaś tylko art. 2 oraz art. 32 ust. 1 i 2 Konstytucji.
3. Stosownie do art. 79 ust. 1 Konstytucji każdy, czyje konstytucyjne wolności lub prawa zostały naruszone, ma prawo, na zasadach określonych w ustawie, wnieść skargę do Trybunału Konstytucyjnego w sprawie zgodności z Konstytucją ustawy lub innego aktu normatywnego, na podstawie którego sąd lub organ administracji publicznej orzekł ostatecznie o jego wolnościach lub prawach albo o jego obowiązkach określonych w Konstytucji.
Kierując się treścią art. 79 ust. 1 ustawy zasadniczej należy podkreślić, że nie wszystkie jej przepisy mogą stanowić wzorce kontroli w postępowaniu skargowym. Jak bowiem wynika ze wskazanego przepisu mogą nimi być tylko te spośród nich, które zawierają bezpośrednie gwarancje dla wolności i praw człowieka i obywatela (por. np. wyrok TK z 29 kwietnia 2020 r., sygn. SK 24/19, OTK ZU A/2020, poz. 19).
Trybunał Konstytucyjny w swoim orzecznictwie wielokrotnie podkreślał, że art. 2 Konstytucji nie może stanowić samodzielnego wzorca kontroli konstytucyjności w postępowaniu wszczętym na podstawie skargi konstytucyjnej, ponieważ nie wynikają z niego wprost żadne konkretne prawa lub wolności. Dla ochrony konstytucyjnych praw i wolności w trybie skargi konstytucyjnej podstawy poszukiwać należy nie w ogólnej klauzuli demokratycznego państwa prawnego, lecz w konkretnych przepisach Konstytucji wyrażających określone wolności i prawa (por. m.in. wyrok pełnego składu TK z 21 września 2011 r., sygn. SK 6/10, OTK ZU nr 7/A/2011, poz. 73, a także wyroki TK z: 12 grudnia 2001 r., sygn. SK 26/01, OTK ZU nr 8/2001, poz. 258; 6 lutego 2002 r., sygn. SK 11/01, OTK ZU nr 1/A/2002, poz. 2; 16 grudnia 2003 r., sygn. SK 34/03, OTK ZU nr 9/A/2003 poz. 102; 21 czerwca 2017 r., sygn. SK 35/15, OTK ZU A/2017, poz. 51 oraz 29 kwietnia 2020 r., sygn. SK 24/19, OTK ZU A/2020, poz. 19).
Także naruszenie zasad wynikających z art. 32 ustawy zasadniczej nie może samodzielnie stanowić podstawy do rozpoznania skargi konstytucyjnej. Trybunał Konstytucyjny w postanowieniu pełnego składu z 24 października 2001 r., sygn. SK 10/01 (OTK ZU nr 7/2001, poz. 225) wskazał bowiem, że rzeczony przepis Konstytucji stanowi jedynie zasadę ogólną, mającą charakter prawa niejako „drugiego stopnia”, tzn. przysługującego w związku z konkretnymi normami prawnymi, a nie w oderwaniu od nich, „samoistnie”.
W związku z tym dopuszczalność powołania się w skardze konstytucyjnej na naruszenie zasady równości jest ograniczona wyłącznie do przypadków, w których zostaną wskazane konkretne: podmiotowe prawo, wolność lub obowiązek o charakterze konstytucyjnym, w zakresie których zasada ta została naruszona.
Skarżący nie przedstawił zaś żadnych argumentów, które wskazywałyby za odstąpieniem w jego sprawie od dotychczasowego zapatrywania prawnego w przedmiocie art. 2 oraz art. 32 Konstytucji i – w konsekwencji – przekazania niniejszej sprawy do rozpoznania merytorycznego przez Trybunał w pełnym składzie.
Powyższe przekłada się na odmowę nadania dalszego biegu analizowanej skardze konstytucyjnej na podstawie art. 61 ust. 4 pkt 1 u.o.t.p.TK (por. postanowienie TK z 28 lutego 2023 r., sygn. Ts 136/22, OTK ZU B/2023, poz. 177).
W tym stanie rzeczy należało postanowić jak w sentencji.
POUCZENIE 25
Na podstawie art. 61 ust. 5 u.o.t.p.TK skarżącemu przysługuje prawo wniesienia zażalenia na powyższe postanowienie w terminie siedmiu dni od daty jego doręczenia.