Postanowienie o odmowie Trybunału Konstytucyjnegoz 25 października 2018 r., sygn. akt Ts 62/17

Uzasadnienie

W skardze konstytucyjnej z 13 marca 2017 r. (data nadania), sporządzonej przez pełnomocnika, M.J. (dalej: skarżący) wniósł o uznanie, że:

1. 1) art. 406 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (ówcześnie: Dz. U. z 2016 r. poz. 1822, ze zm.; obecnie: Dz. U. z 2018 r. poz. 1360, ze zm.; dalej: k.p.c.) w zakresie, w jakim w postępowaniu przed sądem drugiej instancji – w sytuacji, gdy o wznowieniu postępowania orzeka po raz pierwszy ten sąd – nie stosuje się odpowiednio art. 394 § 1 k.p.c.;
2. 2) art. 394 § 1 k.p.c. – w zakresie, w jakim nie stosuje się go w postępowaniu przed sądem drugiej instancji, w sytuacji, gdy o wznowieniu postępowania orzeka po raz pierwszy ten sąd z: 4
3. a) art. 406 k.p.c., 5
4. b) postępowaniem o ustanowienie pełnomocnika z urzędu w sytuacji, gdy o odmowie ustanowienia go po raz pierwszy orzeka sąd drugiej instancji 6 – są niegodne z art. 31 ust. 3, art. 32 ust. 1 i 2, art. 64 ust. 2 w związku z art. 176 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej oraz z art. 176 ust. 2 w związku z art. 45 ust. 1 Konstytucji.

Postanowieniem z 25 października 2018 r. Trybunał Konstytucyjny odmówił nadania skardze konstytucyjnej dalszego biegu. Stwierdził, że zakwestionowane przez skarżącego przepisy – w zakresie określonym w skardze – nie były podstawą wydania żadnego ze wskazanych przez niego orzeczeń. Skarżący – przed wystąpieniem ze skargą konstytucyjną – nie wykorzystał ponadto zwykłych środków zaskarżenia.

W zażaleniu skarżący wniósł o nadanie skardze dalszego biegu. Wskazał, że – zgodnie z art. 31 ust. 2 w związku z art. 79 ust. 1 Konstytucji – nie można uzależniać prawa do skorzystania z określonych praw i wolności (w tym z prawa do wniesienia skargi konstytucyjnej) od wykonania czynności nieprzewidzianej przez prawo. Zdaniem skarżącego, Trybunał domaga się wyczerpania nieistniejącej drogi prawnej, co jest działaniem contra legem. Zgodnie bowiem z art. 77 ust. 1 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. poz. 2072, ze zm.), skarga konstytucyjna może być wniesiona po wyczerpaniu drogi prawnej, o ile droga ta jest przewidziana.

Niezależnie od tego, skarżący podniósł, że w każdym z postępowań, które były podstawą wniesienia skargi konstytucyjnej, wyczerpał „tryb międzyinstancyjny wnosząc środek zaskarżenia”.

Trybunał Konstytucyjny zważył, co następuje

1. Zgodnie z art. 61 ust. 5 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. z 2016 r. poz. 2072, ze zm.; dalej: u.o.t.p. TK), skarżącemu przysługuje prawo wniesienia zażalenia na postanowienie Trybunału Konstytucyjnego o odmowie nadania skardze konstytucyjnej dalszego biegu. Trybunał, w składzie trzech sędziów, rozpatruje zażalenie na posiedzeniu niejawnym. Na tym etapie bada on w szczególności, czy w wydanym postanowieniu prawidłowo stwierdzono istnienie przesłanek odmowy nadania skardze dalszego biegu. Innymi słowy bada, czy – w świetle wiedzy posiadanej w momencie wydania postanowienia – prawidłowo ocenił spełnienie przez skarżącego ustawowych przesłanek wystąpienia ze skargą konstytucyjną.

2. Trybunał Konstytucyjny uznaje, że postanowienie o odmowie nadania rozpatrywanej skardze konstytucyjnej dalszego biegu jest prawidłowe, a zarzuty sformułowane w zażaleniu nie zasługują na uwzględnienie.

3. Trybunał przypomina, że skarżący w zażaleniu na postanowienie o odmowie nadania skardze konstytucyjnej dalszego biegu powinien wskazać argumentację podważającą ustalenia poczynione w zaskarżonym orzeczeniu.

Jako ostateczne rozstrzygnięcia w sprawie skarżący wskazał dwa postanowienia Sądu Okręgowego w K. (dalej: Sąd Okręgowy): z 23 stycznia 2017 r. (sygn. akt […]) oraz z 24 stycznia 2017 r. (sygn. akt […]). W obu sprawach Sąd Okręgowy odrzucił skargi o wznowienie postępowania.

Pomimo, że zarzut skarżącego związany był z prawem do zaskarżenia wyżej wskazanych orzeczeń to nie przedstawił on żadnego orzeczenia, w którym stwierdzono by, że prawo to faktycznie mu nie przysługuje. Trybunał słusznie zatem uznał, że nie jest uprawniony do stwierdzenia, czy skarżący miał prawo wnieść zażalenie lub inny środek zaskarżenia – czy to na podstawie zakwestionowanych przepisów, czy na podstawie art. 394 1 § 1 (ówcześnie: Dz. U. z 2016 r. poz. 1822, ze zm.; obecnie: Dz. U. z 2018 r. poz. 1360, ze zm.; dalej: k.p.c.) i odmówił nadania skardze dalszego biegu.

Dopiero w zażaleniu skarżący przedstawił argumentację dotyczącą wyczerpania drogi prawnej w odniesieniu do każdego ze wskazanych przez siebie orzeczeń. Argumentacja ta nie zasługuje jednak na uwzględnienie.

W przypadku postanowienia Sądu Okręgowego z 23 stycznia 2017 r. (sygn. akt […]) skarżący wniósł środek odwoławczy nieprzewidziany przez ustawę, który następnie został odrzucony postanowieniem tego sądu z 22 grudnia 2017 r. (sygn. akt […]). Skarżący uzyskał ostateczne rozstrzygnięcie dopiero po wniesieniu skargi konstytucyjnej (13 marca 2017 r.). W tym zakresie skarga była więc przedwczesna.

Z kolei w stosunku do postanowienia Sądu Okręgowego z 24 stycznia 2017 r. (sygn. akt […]) – skarżący wniósł środek odwoławczy nieprzewidziany przez ustawę, odrzucony postanowieniem tego sądu z 22 lutego 2017 r. (sygn. akt […]). Trybunał stwierdza, że skarżący w skardze konstytucyjnej pominął ten fakt. Przypomina zatem, że to na skarżącym spoczywa ciężar wykazania naruszenia jego konstytucyjnych praw i wolności. Jeżeli skarżący nie dochował należytej staranności i nie dołączył do skargi konstytucyjnej orzeczeń potwierdzających spełnienie wymogów wynikających z art. 53 u.o.t.p. TK, to ponosi wówczas negatywne konsekwencje w postaci odmowy nadania skardze konstytucyjnej dalszego biegu.

Ostatnim z przywołanych przez skarżącego orzeczeń jest postanowienie Sądu Apelacyjnego w Warszawie z 19 stycznia 2016 r. (sygn. akt […], w zażaleniu błędne oznaczone jako […]), odrzucające zażalenie na postanowienie z 27 listopada 2015 r. (sygn. akt […]) o odrzuceniu zażalenia na postanowienie z 5 października 2015 r. (sygn. akt […]) w przedmiocie wniosku powoda o stanowienie pełnomocnika z urzędu. Skoro skarżący kwestionuje brak możliwości zaskarżenia postanowienia o odmowie ustanowienia pełnomocnika z urzędu, to trzeba stwierdzić, że do ewentualnego naruszenia konstytucyjnych wolności i praw skarżącego doszło w postanowieniu z 27 listopada 2015 r. (sygn. akt […]), nie zaś w postanowieniu z 19 stycznia 2016 r. (sygn. akt […]). Sąd Apelacyjny wskazał bowiem w nim jedynie, że niedopuszczalne jest zażalenie na postanowienie o odrzuceniu zażalenia, a nie zażalenie na postanowienie o odmowie ustanowienia pełnomocnika z urzędu.

Mając powyższe na uwadze, należy uznać, że argumentacja skarżącego dotycząca wyczerpania drogi prawnej nie zasługuje na uwzględnienie.

1. 4. Niezależnie od powyższego Trybunał przypomina, że naruszenie wolności i praw, o których mowa w art. 79 ust. 1 Konstytucji, powinno mieć charakter osobisty oraz bezpośredni. W zaskarżonym postanowieniu Trybunał nie wskazał – wbrew ocenie wyrażonej w zażaleniu – że warunkiem wystąpienia ze skargą konstytucyjną jest wniesienie nieistniejącego środka prawnego. Wskazał natomiast, że warunkiem tym jest wyczerpanie przez skarżącego drogi prawnej, gdy droga ta jest przewidziana. Trybunał wielokrotnie podkreślał bowiem, że ze względu na charakter skargi konstytucyjnej jako ultimae rationis w systemie ochrony konstytucyjnych wolności lub praw jednostki, warunkiem dopuszczalności jej merytorycznego rozpoznania jest między innymi wykazanie przez skarżącego staranności w trosce o zabezpieczenie jego interesów prawnych przed wniesieniem skargi. Skarga konstytucyjna – co wymaga szczególnego podkreślenia – nie może być bowiem wykorzystywana jako instrument służący korygowaniu zaniedbań popełnionych w postępowaniu poprzedzającym jej wniesienie (zob. postanowienie z 22 lipca 2014 r., sygn. SK 28/12, OTK ZU nr 7/A/2014, poz. 87 oraz przytoczone tam orzecznictwo). Brak takiej staranności jest w orzecznictwie oceniany jako przyczynienie się przez skarżącego do ukształtowania jego sytuacji prawnej.
2. 5. W związku z powyższym Trybunał Konstytucyjny nie uwzględnił zażalenia.

Postanowienie

z dnia 25 października 2018 r.

Trybunał Konstytucyjny w składzie:

Leon Kieres, po wstępnym rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym skargi konstytucyjnej M.J. w sprawie zgodności:

1. 1) art. 406 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. z 2018 r. poz. 1360, ze zm.) z art. 32 ust. 1 i 2, art. 31 ust. 3, art. 64 ust. 2 w związku z art. 176 ust. 1, oraz z art. 176 ust. 2 w związku z art. 45 ust. 1 Konstytucji,
2. 2) art. 394 § 1 ustawy wymienionej w punkcie 1 z art. 32 ust. 1 i 2, art. 31 ust. 3, art. 64 ust. 2 w związku z art. 176 ust. 1, oraz z art. 176 ust. 2 w związku z art. 45 ust. 1 Konstytucji,

postanawia:

odmówić nadania skardze konstytucyjnej dalszego biegu.

Uzasadnienie

W skardze konstytucyjnej z 13 marca 2017 r. (data nadania), sporządzonej przez pełnomocnika, M.J. (dalej: skarżący) wniósł o uznanie, że:

1. 1) art. 406 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. z 2018 r. poz. 1360, ze zm.; dalej:

k.p.c.) w zakresie, w jakim w postępowaniu przed sądem drugiej instancji – w sytuacji, gdy o wznowieniu postępowania orzeka po raz pierwszy ten sąd – nie stosuje się na jego podstawie odpowiednio art. 394 § 1 k.p.c., jest niezgodny z art. 32 ust. 1 i 2, art. 31 ust. 3, art. 64 ust. 2 w związku z art. 176 ust. 1 Konstytucji oraz z art. 176 ust. 2 w związku z art. 45 ust. 1 Konstytucji;

2) art. 394 § 1 k.p.c. – w zakresie, w jakim w postępowaniu przed sądem drugiej instancji, w sytuacji, gdy o wznowieniu postępowania orzeka po raz pierwszy ten sąd – nie stosuje się go do orzeczeń sądu drugiej instancji w związku z: a) art. 406 k.p.c.; b) postępowaniem o ustanowienie pełnomocnika z urzędu w sytuacji, gdy o odmowie ustanowienia po raz pierwszy orzeka sąd drugiej instancji, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 i 2, art. 31 ust. 3, art. 64 ust. 2 w związku z art. 176 ust. 1 Konstytucji oraz z art. 176 ust. 2 w związku z art. 45 ust. 1 Konstytucji.

Skarga konstytucyjna została wniesiona w związku z następującą sprawą.

Skarżący złożył skargę o wznowienie postępowania przed Sądem Okręgowym w K. (dalej: Sąd Okręgowy) w sprawie zakończonej wyrokiem z 5 października 2010 r. (sygn. akt […]). Sąd Okręgowy, postanowieniem z 23 stycznia 2017 r. (sygn. akt […]), odrzucił skargę ze względu na upływ terminu jej wniesienia.

Równolegle skarżący złożył skargę o wznowienie postępowania przed Sądem Okręgowym w sprawie zakończonej innym wyrokiem z 2 sierpnia 2013 r. (sygn. akt […]). Sąd Okręgowy postanowieniem z 24 stycznia 2017 r. (sygn. akt […]) odrzucił skargę, uzasadniając, że przepisy uznane przez Trybunał Konstytucyjny – w wyroku z 24 listopada 2016 r., sygn. K 11/15 (OTK ZU nr A/2015, poz. 93) – za niekonstytucyjne nie były materialnoprawną podstawą wskazanego przez niego orzeczenia.

7 9 lutego 2016 r. skarżący wniósł do Sądu Rejonowego w T. (dalej: Sąd Rejonowy) wniosek o ustanowienie pełnomocnika z urzędu celem wniesienia skargi konstytucyjnej. Postanowieniem z 4 marca 2016 r. (sygn. akt […]) Sąd Rejonowy oddalił wniosek. Skarżący wniósł zażalenie oddalone postanowieniem Sądu Okręgowego w K. z 17 listopada 2016 r. (sygn. akt […]).

Zarządzeniem sędziego Trybunału z 8 listopada 2017 r. skarżący został wezwany do uzupełnienia braków formalnych skargi konstytucyjnej, przez: 1) wskazanie, jakie jego wolności lub prawa, wynikające z powołanych w petitum skargi konstytucyjnej wzorców kontroli i w jaki sposób zostały naruszone przez art. 406 i art. 394 § 1 k.p.c., i w jaki sposób – zdaniem skarżącego – zostały naruszone przez każdy z zakwestionowanych przepisów; 2) doręczenie odpisu i czterech kopii postanowienia Sądu Apelacyjnego w W. z 27 listopada 2015 r. (sygn. akt VI […]); 3) udokumentowanie daty doręczenia skarżącemu postanowienia Sądu Okręgowego z 17 listopada 2016 r. (sygn. akt […]).

W piśmie z 5 grudnia 2017 r. (data nadania) skarżący, zachowując przewidziany przepisami ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. poz. 2072) termin, odniósł się do wskazanych w zarządzeniu sędziego Trybunału braków formalnych, podniósł, że zgodnie z zaskarżonymi przepisami „prawo do skorzystania z mechanizmu wznowienia postępowania w drodze dwuinstancyjnego postępowania” uzależnione jest od tego, czy orzeczenie kończące postępowanie w sprawie było wydane przez sąd pierwszej czy drugiej instancji. Powyższe zróżnicowanie możliwości procesowej wznowienia postępowania, zdaniem skarżącego, jest naruszeniem istoty równego traktowania stron w identycznej sytuacji procesowej.

Skarżący wskazał również, że art. 406 k.p.c. wprowadza w błąd, ponieważ sugeruje, że możliwe jest zaskarżenie orzeczenia sądu drugiej instancji w przedmiocie wznowienia postępowania, jeżeli w tej kwestii ten sąd orzeka po raz pierwszy. Tymczasem, jak podkreśla skarżący, w powszechnej praktyce jest to niedopuszczalne.

Trybunał Konstytucyjny zważył, co następuje.

1. 1. Na podstawie art. 61 ust. 1 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. poz. 2072; dalej: u.o.t.p. TK) skarga konstytucyjna podlega wstępnemu rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym. Trybunał wydaje postanowienie o odmowie nadania skardze dalszego biegu, gdy nie spełnia ona określonych przez prawo wymagań lub gdy jest oczywiście bezzasadna. Mając na względzie art. 67 ust. 1 u.o.t.p. TK, Trybunał przy orzekaniu jest związany zakresem zaskarżenia wskazanym w skardze konstytucyjnej.
2. 2. Zgodnie z art. 406 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. z 2018 r. poz. 1360, ze zm.;

dalej: k.p.c.) do postępowania w sprawie skargi o wznowienie postępowania stosuje się odpowiednio przepisy o postępowaniu przed sądem pierwszej instancji, jeżeli inne przepisy nie stanowią inaczej. Natomiast art. 394 § 1 k.p.c. określa katalog przesłanek dopuszczalności wniesienia zażalenia na postanowienia sądu pierwszej instancji kończące postępowanie.

1. 3. Skarżący, jako ostateczne rozstrzygnięcia, wskazał postanowienie Sądu Okręgowego w K. (dalej: Sąd Okręgowy) z 23 stycznia 2017 r. (sygn. akt […]) oraz postanowienie tego sądu z 24 stycznia 2017 r. (sygn. akt […]). W obu powyższych sprawach Sąd Okręgowy odrzucił skargi skarżącego o wznowienie postępowania.
2. 3.1. Istotą zarzutów skarżącego jest to, że – w jego ocenie – zaskarżone normy uniemożliwiają wniesienie zażalenia na powyższe postanowienia.
3. 3.2. Trybunał stwierdza, że zakwestionowane przez skarżącego przepisy – w zakresie określonym w skardze – nie były podstawą wydania żadnego z wymienionych postanowień. Sąd Okręgowy odrzucił skargi o wznowienie postępowania, lecz nie orzekał o tym, czy skarżący ma prawo wnieść środek zaskarżenia.
4. 4. Trybunał stwierdza również, że skarżący – przed wystąpieniem ze skargą konstytucyjną – nie wykorzystał zwykłych środków prawnych.

Należy podkreślić, że zarzut skarżącego jest związany z prawem do zaskarżenia ostatecznego orzeczenia. Skarżący z jednej strony twierdzi, że zakwestionowane normy uniemożliwiły mu zaskarżenie postanowień Sądu Okręgowego, jednak – z drugiej strony – nie wniósł żadnego środka zaskarżenia. Tym samym nie wyczerpał drogi prawnej zmierzającej do uzyskania ostatecznego orzeczenia, wydanego na podstawie zakwestionowanych norm.

Trybunał nie jest uprawniony do stwierdzania, czy skarżący miał prawo wnieść zażalenie lub inny środek zaskarżenia – czy to na podstawie zakwestionowanych przepisów, czy na podstawie art. 394 1 § 1 k.p.c., zgodnie z którym zażalenie do Sądu Najwyższego przysługuje na postanowienie sądu drugiej lub pierwszej instancji odrzucające skargę o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia. Jednak jeśli skarżący nie skorzystał z takiego środka ochrony, to stawiany przez niego zarzut naruszenia jego konstytucyjnych wolności lub praw – dotyczących właśnie prawa do zaskarżenia tego orzeczenia – ma charakter potencjalny, a nie bezpośredni. Jak zaś podkreśla się w orzecznictwie Trybunału, naruszenie wolności i praw, o których mowa w art. 79 ust. 1 Konstytucji, powinno mieć charakter osobisty oraz bezpośredni (por. wyrok pełnego składu TK z 10 marca 2015 r., sygn. SK 65/13, OTK ZU nr 3/A/2015, poz. 35, w tym zdanie odrębne).

Trybunał przypomina, że jedną z podstawowych przesłanek dopuszczalności skargi konstytucyjnej jest wyczerpanie drogi prawnej i uzyskanie przez skarżącego rozstrzygnięcia, którym – w sposób ostateczny – orzeczono o jego konstytucyjnych wolnościach lub prawach. Skarga konstytucyjna jest bowiem środkiem prawnym o charakterze nadzwyczajnym i subsydiarnym. Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Trybunału, zasada subsydiarności wymaga wykorzystania – przed wystąpieniem ze skargą konstytucyjną do Trybunału Konstytucyjnego – przysługujących skarżącemu zwykłych środków prawnych (por. wyrok TK z 28 stycznia 2015 r., sygn. SK 15/14, OTK ZU nr 1/A/2015, poz. 10). Skarga konstytucyjna, stanowiąca w istocie zarzut przeciw prawu, jest ultima ratio (ostatnią szansą) dochodzenia praw i wolności naruszonych przez zastosowanie określonej normy prawnej. Nie może ona zatem zastępować zwykłych środków odwoławczych czy środków zaskarżenia (por. postanowienie TK z 22 lipca 2014 r., sygn. SK 28/12, OTK ZU nr 7/A/2014, poz. 87 oraz przytoczone tam orzecznictwo).

5. Skoro skarżący nie wniósł środka zaskarżenia od postanowień Sądu Okręgowego, a zakwestionowane w skardze normy prawne nie stanowiły podstawy wydania tych orzeczeń, to badana skarga nie spełnia warunków określonych w art. 79 ust. 1 Konstytucji, a skonkretyzowanych w art. 53 ust. 1 pkt 1-2 oraz art. 77 ust. 1 u.o.t.p. TK.

6. Z powyższych względów Trybunał stwierdził, że badana skarga nie spełnia wymagań określonych w art. 53 ust. 1 pkt 1-2 oraz art. 77 ust. 1 u.o.t.p. TK, co zgodnie z art. 61 ust. 4 pkt 1 u.o.t.p. TK stanowi podstawę odmowy nadania skardze dalszego biegu.

W tym stanie rzeczy Trybunał Konstytucyjny postanowił jak w sentencji.

POUCZENIE 25

Na podstawie art. 61 ust. 5 u.o.t.p. TK skarżącemu przysługuje prawo wniesienia zażalenia na powyższe postanowienie w terminie 7 dni od daty jego doręczenia.