Uzasadnienie
W skardze konstytucyjnej wniesionej do Trybunału Konstytucyjnego 30 kwietnia 2019 r. (data nadania) J.A., reprezentowany przez pełnomocnika z wyboru (dalej: skarżący), zarzucił niezgodność art. 4 w związku z art. 6 ust. 1-3 w związku z art. 7 w związku z art. 17 w związku z art. 18 w związku z art. 36 ustawy z dnia 21 kwietnia 1936 r. o stosunku Państwa do Muzułmańskiego Związku Religijnego w Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. Nr 30, poz. 240, ze zm.) w związku z § 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 26 sierpnia 1936 r. o uznaniu Statutu Muzułmańskiego Związku Religijnego w Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. Nr 72, poz. 517; dalej: rozporządzenie RM) w związku z § 29 w związku z § 5 pkt 13 w związku § 35 Statutu Muzułmańskiego Związku Religijnego w Rzeczypospolitej Polskiej, stanowiącego załącznik do przedmiotowego rozporządzenia RM z: 1) art. 53 ust. 1, 2 i 5 w związku z art. 25 ust. 1, 2, 3 i 5 w związku z art. 12 w związku z art. 32 ust. 1 i 2 w związku z art. 31 ust. 3 w związku z art. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej; 2) art. 64 w związku z art. 21 ust. 1 w związku z art. 53 ust. 2 zdanie 2 w związku z art. 31 ust. 3 w związku z art. 2 Konstytucji.
Postanowieniem z 21 lipca 2020 r. (doręczonym skarżącemu 27 lipca 2020 r.) Trybunał Konstytucyjny odmówił nadania dalszego biegu skardze konstytucyjnej.
Trybunał stwierdził, że rozpatrywana skarga nie została wniesiona przez uprawniony podmiot. Prawo do wystąpienia ze skargą do Trybunału mają tylko te podmioty, którym przysługują konstytucyjne wolności lub prawa. Wskazane w skardze wolności i prawa przysługują Muzułmańskiemu Związkowi Religijnemu w Rzeczypospolitej Polskiej (dalej: MZR), nie zaś Gminie Wyznaniowej MZR w W. (dalej: Gmina Wyznaniowa), z powodu utraty przez nią osobowości prawnej przez jej zniesienie 31 stycznia 2017 r. W konsekwencji Trybunał uznał, że skarga konstytucyjna została wniesiona przez podmiot nieistniejący i odmówił nadania jej dalszego biegu.
Na powyższe postanowienie skarżący złożył – w ustawowym terminie – zażalenie. Zaskarżonemu postanowieniu zarzucił naruszenie art. 56 ust. 1 w związku z art. 61 ust. 2 w związku z art. 61 ust. 4 pkt 1 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. z 2019 r. poz. 2393) w związku z art. 79 Konstytucji, polegające na odmowie nadania dalszego biegu skardze konstytucyjnej przez wadliwe przyjęcie, że Gmina Wyznaniowa nie jest podmiotem uprawnionym do wniesienia skargi konstytucyjnej. W jego ocenie Trybunał przedwcześnie uznał utratę przez Gminę osobowości prawnej.
Skarżący wskazuje ponadto, że przedmiotem skargi są przepisy, które „stanowić miały podstawę pozbawienia [Gminy Wyznaniowej] osobowości prawnej, co w konsekwencji sprawia, że do oceny rzeczywistego statusu [Gminy Wyznaniowej] niezbędne jest merytoryczne rozpoznanie skargi konstytucyjnej”.
W konsekwencji wskazano również naruszenie: art. 6 ust. 1 w związku z art. 13 w związku z art. 9 ust. 1 w związku z art. 11 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności sporządzonej w Rzymie dnia 4 listopada 1950 r., zmienionej następnie Protokołami nr 3, 5 i 8 oraz uzupełnionej Protokołem nr 2 (Dz. U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284; dalej: „Konwencja”) oraz art. 6 ust. 1 w związku z art. 13 Konwencji w związku z art. 1 Protokołu nr 1 do Konwencji sporządzonego w Paryżu dnia 20 marca 1952 r. (Dz. U. z 1995 r. Nr 36, poz. 175), polegające na zamknięciu Gminie Wyznaniowej drogi prawnej.
6 7
Trybunał Konstytucyjny zważył, co następuje
- 1. Zgodnie z art. 61 ust. 5 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. z 2019 r. poz. 2393; dalej: u.o.t.p.TK), skarżącemu przysługuje prawo wniesienia zażalenia na postanowienie Trybunału Konstytucyjnego o odmowie nadania dalszego biegu skardze konstytucyjnej. Trybunał rozpatruje zażalenie w składzie trzech sędziów na posiedzeniu niejawnym. Rozpoznając zażalenie bada zakwestionowane postanowienie pod kątem prawidłowego zidentyfikowania w nim przesłanek odmowy nadania skardze dalszego biegu.
- 2. Trybunał stwierdza, że zaskarżone postanowienie jest prawidłowe, a zarzuty sformułowane w zażaleniu nie podważają podstawy odmowy nadania skardze dalszego biegu.
- 3. Niniejsza skarga konstytucyjna, jak wskazuje Trybunał, została wniesiona przez pełnomocnika J.A. – wskazanego jako skarżący – powołującego się na pełnienie funkcji Muftiego. Jednocześnie sprecyzowano, że nie działa on w interesie własnym, lecz jako organ, czyli Mufti, w imieniu Gminy Wyznaniowej w W., uprawniony z mocy prawa do działań prawnych w imieniu Muzułmańskiego Związku Religijnego w Rzeczypospolitej Polskiej (dalej: MZR) i jego poszczególnych gmin wyznaniowych.
W skardze wskazano na naruszenia praw podmiotowych Gminy Wyznaniowej, zatem skarżącym de facto jest Gmina Wyznaniowa w W. (dalej: Gmina Wyznaniowa), reprezentowana przez J.A., w imieniu której wniósł skargę profesjonalny pełnomocnik procesowy.
4. Zasadniczym zarzutem wobec badanej skargi jest brak zdolności skargowej Gminy Wyznaniowej, która utraciła podmiotowość prawną, a wraz z nią zdolność sądową. Prawdą jest, że poszczególne gminy wyznaniowe, działające w ramach struktury MZR posiadają osobowość prawną i mogą być podmiotem praw i obowiązków. Jednakże 31 stycznia 2017 r. Gmina Wyznaniowa utraciła osobowość prawną, co potwierdza pismo Wojewody Mazowieckiego z 23 sierpnia 2017 r. odmawiające wydania zaświadczenia o osobowości prawnej oraz treść samej skargi i zażalenia. Do Trybunału wpłynęło ponadto pismo z 31 sierpnia 2020 r. pełnomocnika MZR, reprezentowanego przez Pana T.M. (powołującego się również na pełnienie funkcji Muftiego), które dodatkowo potwierdziło zniesienie Gminy Wyznaniowej, jak również sam spór wewnątrz wspólnoty. Wskazano, że podjęta 17 grudnia 2016 r. uchwała Najwyższego Kolegium MZR zniosła 31 stycznia 2017 r. Gminę Wyznaniową w W. O przedmiotowym fakcie powiadomiony został Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji, Wojewoda Mazowiecki oraz Dyrektor Departamentu Wyznań Mniejszości Narodowych i Etnicznych MSWiA, a także sama gmina.
4.1. Do utraty osobowości prawnej doszło już w trakcie postępowania przed Sądem Okręgowym w W., jeszcze przed wydaniem ostatecznego rozstrzygnięcia wskazanego przez skarżącego – postanowienia Sądu Najwyższego z 14 grudnia 2018 r. (sygn. akt […]), odrzucającego zażalenie Gminy Wyznaniowej.
W zaskarżonym postanowieniu Trybunał wyraźnie wskazał, że jako podmiot nieistniejący, Gmina Wyznaniowa nie jest już beneficjentem wolności i praw określonych w Konstytucji. Utraciła ona osobowość prawną, a tym samym zdolność prawną, sądową i do czynności prawnych. W obecnym składzie Trybunał podziela tę ocenę. Ocena podmiotowości prawnej skarżącego podmiotu należy do wymogów formalnych skargi konstytucyjnej.
Zarzut skarżącego, że Trybunał przedwcześnie ocenił utratę osobowości prawnej, jest zatem chybiony.
4.2. Trybunał Konstytucyjny stwierdza, że prawo wniesienia skargi jest bowiem prawem osobistym i ściśle związanym z określonym podmiotem. Utrata osobowości prawnej przez Gminę Wyznaniową – jeszcze w trakcie postępowania sądowego – oznacza więc wygaśnięcie prawa przysługującego jej na podstawie art. 79 Konstytucji. Warto odnotować również, że sytuacja prawna Gminy Wyznaniowej musi mieć charakter rzeczywisty i realny, a przy tym ma trwać w chwili wnoszenia skargi. Wymagane jest więc wykazanie, że naruszenie posiada charakter aktualny, a nie potencjalny, co wydaje się trudne w przypadku, gdy gmina została już zniesiona i nie istnieje. Gmina Wyznaniowa 31 stycznia 2017 r. utraciła byt prawny, a tym samym możliwość skutecznego zainicjowania postępowania sądowego.
Poszukując ochrony prawnej skarżący wniósł skargę konstytucyjną, powołując się na zaskarżenie przepisów które, jak podnosi, stanowiły podstawę jej zniesienia. W jego ocenie brak uznania podmiotowości prawnej był nieprawidłowy i stanowił wynik zastosowania niekonstytucyjnych przepisów. Jak wynika z dołączonych do skargi orzeczeń i pism z 31 stycznia 2017 r., Gmina Wyznaniowa została poddana likwidacji i wykreśleniu z rejestru na podstawie uchwały z 17 grudnia 2016 r. Najwyższego Kolegium MZR, a nie ex lege. W związku z tym, jako podmiot nieistniejący, nie jest beneficjentem wolności i praw określonych w Konstytucji.
Zarzut skarżącego, że likwidacja Gminy Wyznaniowej przez T.M. (powołującego się na funkcję Muftiego MZR) została dokonana w sposób nieuprawniony, nie podlega ocenie czy też kontroli Trybunału Konstytucyjnego. Tak samo nie podlega weryfikacji skuteczność czynności podjętych w wyborach do organów władz MZR, w tym umocowanie do dokonania czynności procesowych przez osoby powołujące się na sprawowanie w Związku funkcji pochodzących z wyborów.
Trybunał ponownie stwierdza, że spory dotyczące skuteczności wyboru władz MZR powinny być rozstrzygane wewnątrz jego struktur.
Autonomia związków wyznaniowych, czyli ich zdolność do tworzenia i rządzenia się własnym prawem wewnętrznym, jest istotnym przejawem kolektywnej wolności sumienia i wyznania.
Mając na uwadze powyższe ustalenia, Trybunał Konstytucyjny postanowił jak na wstępie.
Postanowienie
z dnia 21 lipca 2020 r.
Trybunał Konstytucyjny w składzie:
Zbigniew Jędrzejewski, po wstępnym rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym skargi konstytucyjnej J.A. w sprawie zgodności:
art. 4 w związku z art. 6 ust. 1-3 w związku z art. 7 w związku z art. 17 w związku z art. 18 w związku z art. 36 ustawy z dnia 21 kwietnia 1936 r. o stosunku Państwa do Muzułmańskiego Związku Religijnego w Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. Nr 30, poz. 240, ze zm.) w związku z § 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 26 sierpnia 1936 r. o uznaniu Statutu Muzułmańskiego Związku Religijnego w Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. Nr 72, poz. 517) w związku z § 29 w związku z § 5 pkt 13 w związku § 35 Statutu Muzułmańskiego Związku Religijnego w Rzeczypospolitej Polskiej, stanowiącego załącznik do przedmiotowego rozporządzenia Rady Ministrów z:
- 1) art. 53 ust. 1, 2 i 5 w związku z art. 25 ust. 1, 2, 3 i 5 w związku z art. 12 w związku z art. 32 ust. 1 i 2 w związku z art. 31 ust. 3 w związku z art. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej;
- 2) art. 64 w związku z art. 21 ust. 1 w związku z art. 53 ust. 2 zdanie 2 w związku z art. 31 ust. 3 w związku z art. 2 Konstytucji,
postanawia:
odmówić nadania skardze konstytucyjnej dalszego biegu.
Uzasadnienie
W skardze konstytucyjnej wniesionej do Trybunału Konstytucyjnego 30 kwietnia 2019 r. (data nadania) J.A. (dalej: skarżący), reprezentowany przez pełnomocnika z wyboru, wystąpił z żądaniem przytoczonym na tle następującego stanu faktycznego.
Sąd Rejonowy w W. postanowieniem z 9 stycznia 2017 r. (Dz. kw. […]) dokonał w księdze wieczystej wpisu własności nieruchomości na rzecz Muzułmańskiego Związku Religijnego w Rzeczypospolitej Polskiej (dalej: MZR), będącego w sporze ze skarżącą w sprawie Gminą Wyznaniową Muzułmańskiego Związku Religijnego w W. (dalej: gmina wyznaniowa). Sąd Okręgowy w W. postanowieniem z 20 marca 2018 r. (sygn. akt […]) odrzucił apelację gminy wyznaniowej od postanowienia Sądu Rejonowego. Gmina wyznaniowa wniosła zażalenie, które Sąd Okręgowy postanowieniem z 1 października 2018 r. (sygn. akt […]) odrzucił. Następnie zażalenie na wyżej wymienione orzeczenie zostało odrzucone postanowieniem Sądu Najwyższego z 14 grudnia 2018 r. (sygn. akt […]), które zostało wskazane w skardze jako ostateczne rozstrzygnięcie w rozumieniu art. 79 ust. 1 Konstytucji.
Skarżący wskazał, że działa w imieniu gminy wyznaniowej. Powołuje się na piastowanie urzędu Muftiego od 15 października 2016 r., kiedy to miał miejsce w Warszawie Kongres Elekcyjny MZR. Wskazuje na uprawnienie do działań prawnych w imieniu poszczególnych gmin wyznaniowych i MZR jako całości.
Zarządzeniem z 24 lipca 2019 r. (doręczonym pełnomocnikowi skarżącego 29 lipca 2019 r.) sędzia Trybunału Konstytucyjnego wezwał skarżącego do usunięcia braków formalnych skargi przez udokumentowanie daty doręczenia postanowienia Sądu Najwyższego z 14 grudnia 2018 r. (sygn. akt […]) odrzucającego zażalenie oraz doręczenie oryginałów lub odpisów poświadczonych za zgodność z oryginałami wszystkich orzeczeń wyczerpujących drogę prawną.
W pismach procesowych wniesionych do Trybunału Konstytucyjnego 5 sierpnia 2019 r., 19 sierpnia 2019 r. (daty nadania) i 6 września 2019 r. (pismo uzupełniające) skarżący odniósł się do zarządzenia w sprawie usunięcia braków formalnych.
Skarżący twierdzi, że doszło do naruszenia norm konstytucyjnych: gwarantujących autonomię związków wyznaniowych oraz bezstronności państwa w sprawach przekonań religijnych, światopoglądowych i filozoficznych, a także zapewniających wolność sumienia i religii (art. 25 ust. 2, 3 i 5 oraz art. 53 ust. 1 i 2 Konstytucji). Doszło również – jego zdaniem – do naruszenia zasady równego traktowania (art. 32 ust. 1 Konstytucji), jako że sytuacja prawna MZR, uregulowana na podstawie zaskarżonych przepisów, w znaczny sposób odbiega od sytuacji innych związków wyznaniowych. Określony w ustawie sposób reprezentacji MZR oraz jego poszczególnych gmin, a także jego wewnętrzna struktura organizacyjna są sprzeczne z przywołanymi powyżej zasadami konstytucyjnymi. Zdaniem skarżącego „na podstawie tych przepisów Sąd Najwyższy wydał ostateczne rozstrzygnięcie w niniejszej sprawie, określając podmiot uprawniony do reprezentacji” skarżącej gminy wyznaniowej (s. 7 skargi).
Zaskarżone przepisy ‒ w ocenie skarżącego ‒ pozostają w rażącej sprzeczności z zasadą zaufania obywateli do państwa i stanowionego przez nie prawa, a także z gwarancją poprawnej legislacji (art. 2 Konstytucji). Skarżący podnosi, że doszło także do „naruszenia prawa własności nieruchomości należącej do [gminy wyznaniowej] w Warszawie oraz braku należytej, zgodnej z zasadą równości, ochrony tego prawa przez władze publiczne” (s. 8 skargi).
Trybunał Konstytucyjny zważył, co następuje
1. Zgodnie z art. 61 ust. 1 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. z 2019 r. poz. 2393; dalej: u.o.t.p.TK) skarga konstytucyjna podlega wstępnemu rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym.
Służy ono wyeliminowaniu – już w początkowej fazie postępowania – spraw, które nie mogą być przedmiotem merytorycznego rozstrzygania.
Trybunał wydaje postanowienie o odmowie nadania skardze dalszego biegu, gdy nie spełnia ona określonych przez prawo wymagań lub jest oczywiście bezzasadna.
2. W myśl art. 79 ust. 1 Konstytucji każdy, czyje konstytucyjne wolności lub prawa zostały naruszone, ma prawo, na zasadach określonych w ustawie, wnieść skargę do Trybunału Konstytucyjnego w sprawie zgodności z Konstytucją ustawy lub innego aktu normatywnego, na podstawie którego sąd lub organ administracji publicznej orzekł ostatecznie o jego wolnościach lub prawach albo o jego obowiązkach określonych w Konstytucji.
3. Trybunał stwierdza, że rozpatrywana skarga nie została wniesiona przez uprawniony podmiot. Należy zauważyć, że z przywołanego wyżej przepisu ustawy zasadniczej wynika, iż prawo wystąpienia ze skargą do Trybunału ustrojodawca przyznał tylko podmiotom, którym przysługują konstytucyjne wolności lub prawa. W analizowanej sprawie wolności i prawa przysługują jedynie Muzułmańskiemu Związkowi Religijnemu, i to on jest ewentualnym podmiotem legitymowanym do wystąpienia ze skargą konstytucyjną lub wnioskiem o zbadanie konstytucyjności lub legalności aktów normatywnych dotyczących zakresu działania kościołów i innych związków wyznaniowych (art. 191 ust. 1 i 2 w związku z art. 188 Konstytucji).
4. Skarżący wskazał, że działa w imieniu Gminy Wyznaniowej Muzułmańskiego Związku Religijnego w W. (dalej: gmina wyznaniowa), a nie w interesie własnym. Z dołączonych do skargi orzeczeń, jak również ze skargi (s. 6) wynika, że gmina wyznaniowa utraciła osobowość prawną, co potwierdza pismo Wojewody Mazowieckiego z 23 sierpnia 2017 r. odmawiające wydania zaświadczenia o osobowości prawnej, w którym stwierdzono, że gmina wyznaniowa została zniesiona 31 stycznia 2017 r. W związku z tym, jako podmiot nieistniejący, nie jest beneficjentem wolności i praw określonych w Konstytucji.
Zgodnie z art. 17 zaskarżonej ustawy „celem zaspokojenia potrzeb religijnych wyznawców Islamu mogą być na całym obszarze Państwa tworzone muzułmańskie gminy wyznaniowe. Tworzenie i znoszenie tych gmin, jak również zmiana ich granic i siedzib jest dokonywana na zarządzenie Najwyższego Kolegjum Muzułmańskiego i wymaga uprzedniej zgody Ministra Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego”.
5. Na czele muzułmańskiej gminy wyznaniowej ‒ zgodnie z art. 18 zaskarżonej ustawy z 21 kwietnia 1936 r. oraz § 29 Statutu ‒ stoi Imam, ale zgodnie z art. 36 ustawy z 21 kwietnia 1936 i § 35 ust. 5 Statutu do działań prawnych imieniem Muzułmańskiego Związku Religijnego i jego poszczególnych gmin wyznaniowych powołany jest Mufti.
6. Trybunał Konstytucyjny stwierdza, że z załączonego do skargi pisma Ministra Administracji i Cyfryzacji wynika, że 31 stycznia 2013 r. wydane zostało na wniosek T.M. zaświadczenie potwierdzające, że to właśnie on jest uprawnionym do sprawowania funkcji Muftiego, a w konsekwencji do pełnienia stanowiska przewodniczącego MZR. Z zaświadczenia Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z 18 lipca 2017 r. również wynika, że T.M. został wybrany Muftim 20 marca 2004 r. na Wszechpolskim Kongresie Elekcyjnym Muzułmańskim.
Skuteczność tego wyboru jest kwestionowana w MZR, a na piastowanie urzędu Muftiego powołuje się też J.A., który wskazuje, że został wybrany na Muftiego 15 października 2016 r. na Kongresie Elekcyjnym Muzułmańskiego Związku Religijnego. Z załączonych dokumentów wynika również, że 20 lipca 2017 r. Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji odmówił wszczęcia postępowania w sprawie przyjęcia powiadomienia z 25 kwietnia 2017 r. dotyczącego zmiany osoby pełniącej funkcję Muftiego (wydania zaświadczenia J.A.), argumentując, że gmina wyznaniowa nie jest uprawniona do zgłaszania takiego powiadomienia.
Trybunał Konstytucyjny nie ocenia skuteczności czynności podjętych w wyborach do organów władz Muzułmańskiego Związku Religijnego, jak też umocowania do dokonania czynności procesowych przez osoby powołujące się na sprawowanie w tym Związku funkcji pochodzących z wyborów. Spory dotyczące skuteczności wyboru władz powinny być rozstrzygnięte wewnątrz jego struktur. Autonomia związków wyznaniowych, czyli ich zdolność do tworzenia i rządzenia się własnym prawem wewnętrznym jest istotnym przejawem kolektywnej wolności sumienia i wyznania.
- 7. Wskazane okoliczności są – zgodnie z art. 61 ust. 4 pkt 1 u.o.t.p.TK – podstawą odmowy nadania rozpatrywanej skardze dalszego biegu.
POUCZENIE 18
Na podstawie art. 61 ust. 5 u.o.t.p. TK skarżącemu przysługuje prawo wniesienia zażalenia na powyższe postanowienie w terminie 7 dni od daty jego doręczenia.