Uzasadnienie
W skardze konstytucyjnej wniesionej do Trybunału Konstytucyjnego 7 kwietnia 2022 r. (data nadania) radca prawny H.K. (dalej:
skarżący) wystąpił w imieniu własnym z żądaniem przytoczonym w komparycji niniejszego postanowienia na tle następującego stanu faktycznego.
Prezydent Miasta G. decyzją z 26 lutego 2020 r. (nr […]) ustalił, że od 1 grudnia 2019 r. wysokość uzupełniającej odpłatności ponoszonej przez skarżącego za pobyt jego matki B.K. w Domu Pomocy Społecznej w Z. wynosi 1 580,53 zł miesięcznie (pkt 1 decyzji).
Zobowiązał też skarżącego do wnoszenia tej opłaty na rachunek Miejskiego Ośrodka Pomocy Rodzinie w G. do ostatniego dnia każdego miesiąca (pkt 2 decyzji) oraz wskazał, że należność za okres od 1 grudnia 2019 r. do 31 stycznia 2020 r. w kwocie 3 161,06 zł winna być uregulowana w terminie do 31 marca 2020 r. na ten sam rachunek (pkt 3 decyzji). Po rozpoznaniu odwołania skarżącego Samorządowe Kolegium Odwoławcze w G. decyzją z 14 grudnia 2020 r. (nr […]) uchyliło punkt 2 i 3 powyższej decyzji i utrzymało ją w mocy w pozostałym zakresie. Wyrokiem z 9 września 2021 r. (sygn. akt […]) Wojewódzki Sąd Administracyjny w G. oddalił skargę skarżącego na powyższą decyzję. Od tego orzeczenia skarżący wniósł skargę kasacyjną, którą Wojewódzki Sąd Administracyjny w G. odrzucił postanowieniem z 20 grudnia 2021 r. (sygn. akt […]).
Zdaniem skarżącego sytuacja, w której odpłatność za pobyt osoby w domu pomocy społecznej ponosi tylko jeden członek jej rodziny, podczas gdy osoba ta ma jeszcze innych bliskich krewnych, którzy na gruncie przepisów ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z 2020 r. poz. 1359, ze zm.) byliby zobowiązani wobec niej do świadczeń alimentacyjnych, rodzi wątpliwości z punktu widzenia konstytucyjnej zasady sprawiedliwości społecznej, zasady równości wobec prawa, a także zakazu dyskryminacji w życiu społecznym.
Postanowieniem z 23 maja 2023 r. Trybunał Konstytucyjny w składzie jednoosobowym zwrócił się do pełnego składu Trybunału Konstytucyjnego o uznanie rozpatrywanej sprawy za szczególnie zawiłą. W uzasadnieniu orzeczenia Trybunał stwierdził, że rozstrzygnięcia w pełnym składzie wymaga problem prawny wynikający z dotychczasowej praktyki orzeczniczej Trybunału w ramach wstępnej kontroli skarg konstytucyjnych, związany z odmawianiem uprawnienia do samodzielnego występowania w postępowaniu przed Trybunałem Konstytucyjnym skarżącym będącym radcami prawnymi lub adwokatami niewykonującymi zawodu. Uznał, że praktyka ta opiera się na wykładni zawężającej art. 44 ust. 1 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. z 2019 r. poz. 2393), ograniczającej prawa obywateli.
Prezes Trybunału Konstytucyjnego wydał 16 czerwca 2023 r. zarządzenie o rozpoznaniu sprawy w pełnym składzie.
Trybunał Konstytucyjny zważył, co następuje
- 1. Zgodnie z art. 61 ust. 1 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. z 2019 r. poz. 2393; dalej: u.o.t.p.TK) skarga konstytucyjna podlega wstępnemu rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym, podczas którego Trybunał bada, czy odpowiada ona określonym przez prawo wymogom.
- 2. Trybunał stwierdza, że analizowana skarga konstytucyjna spełnia przesłanki warunkujące przekazanie jej do rozpoznania merytorycznego, gdyż:
9 – wyczerpano przysługującą skarżącemu drogę prawną (art. 77 ust. 1 u.o.t.p.TK), ponieważ postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w G. z 20 grudnia 2021 r. (sygn. akt […]; dalej: postanowienie WSA), wskazane jako orzeczenie ostateczne w rozumieniu art. 79 ust. 1 Konstytucji, jest prawomocne i nie przysługują od niego zwykłe środki zaskarżenia;
10 – dochowano przepisanego trzymiesięcznego terminu wniesienia skargi konstytucyjnej (art. 77 ust. 1 u.o.t.p.TK), ponieważ odpis postanowienia WSA został doręczony skarżącemu 7 stycznia 2022 r., a skarga została wniesiona do Trybunału 7 kwietnia 2022 r.;
11 – określono przedmiot kontroli (art. 53 ust. 1 pkt 1 u.o.t.p.TK);
12 – wskazano, które konstytucyjne prawa i wolności oraz w jaki sposób, zdaniem skarżącego, zostały naruszone (art. 53 ust. 1 pkt 2 u.o.t.p.TK);
13 – przedstawiono uzasadnienie sformułowanych zarzutów (art. 53 ust. 1 pkt 3 u.o.t.p.TK).
- 3. W skardze konstytucyjnej – wniesionej w imieniu własnym – skarżący podał, że jest radcą prawnym niewykonującym zawodu.
Taki status zawodowy skarżącego potwierdzają dane zamieszczone w rejestrze radców prawnych Krajowej Izby Radców Prawnych.
Oceny wymaga kwestia zdolności postulacyjnej skarżącego w postępowaniu przed Trybunałem Konstytucyjnym.
W dotychczasowej praktyce orzeczniczej Trybunał odmawiał nadawania biegu skardze konstytucyjnej, gdy stwierdzał, że pełnomocnik nie wykonuje zawodu. W sprawie o sygn. Ts 252/16 postanowieniem z 21 grudnia 2017 r. TK odmówił nadania dalszego biegu skardze, stwierdziwszy, że skarżący, będący adwokatem, który został zawieszony w wykonywaniu czynności zawodowych i wpisany na listę adwokatów niewykonujących zawodu, nie jest legitymowany do sporządzenia skargi we własnym imieniu. Trybunał powołał się na treść art. 4d ust. 1 zdanie pierwsze ustawy z dnia 26 maja 1982 r. – Prawo o adwokaturze (Dz. U. z 2022 r. poz. 1184, ze zm.), zgodnie z którym adwokat zawieszony w wykonywaniu czynności zawodowych nie może występować przed sądami lub organami państwowymi i samorządowymi, a także na postanowienie Sądu Najwyższego z 10 stycznia 2006 r., sygn. akt V KK 142/05. Zażalenie skarżącego na postanowienie o odmowie nadania skardze konstytucyjnej dalszego biegu Trybunał pozostawił bez rozpoznania, uznając, że skarżący nie jest podmiotem legitymowanym do samodzielnego występowania z tym środkiem.
W sprawie o sygn. Ts 267/16 Trybunał również uznał, że skarżący adwokat, zawieszony w wykonywaniu czynności zawodowych, nie jest podmiotem legitymowanym do sporządzenia i wniesienia we własnym imieniu skargi konstytucyjnej. Na tej podstawie odmówił skardze konstytucyjnej nadania dalszego biegu, a następnie pozostawił bez rozpoznania zażalenie skarżącego.
Trybunał odmówił ponadto nadania dalszego biegu w sprawach o sygn. Ts 184/17 i Ts 187/17 (połączone do wspólnego rozpoznania), skarżącego adwokata niewykonującego zawodu w związku z orzeczeniem wobec niego przez radę adwokacką trwałej niezdolności do wykonywania zawodu (art. 4c ust. 1 prawa o adwokaturze). Złożone w tej sprawie zażalenie skarżącego Trybunał pozostawił bez rozpoznania.
W postanowieniu z 5 kwietnia 2023 r., sygn. Ts 124/22, Trybunał stwierdził, że „zważywszy na fakt, że skarżący nie był radcą prawnym wykonującym zawód w chwili złożenia analizowanej skargi (…) nie przysługuje mu uprawnienie do sporządzenia we własnym imieniu skargi konstytucyjnej. Okoliczność ta stanowi – zgodnie z art. 44 ust. 1 w związku z art. 61 ust. 4 pkt 1 u.o.t.p.TK – samodzielną podstawę do odmowy nadania skardze dalszego biegu”.
W niniejszej sprawie Trybunał Konstytucyjny w pełnym składzie postanowił odstąpić od dotychczasowej praktyki. Swoje stanowisko oparł na następujących argumentach. W myśl art. 44 ust. 1 u.o.t.p.TK w postępowaniu przed Trybunałem Konstytucyjnym skarżącego zastępuje adwokat lub radca prawny. Przymus adwokacko-radcowski nie obowiązuje, jeżeli skarżącym jest sędzia, prokurator, adwokat, radca prawny, notariusz, profesor lub doktor habilitowany nauk prawnych. Z powołanego przepisu wynika, że skarżącemu będącemu radcą prawnym przysługuje uprawnienie do sporządzenia skargi konstytucyjnej w imieniu własnym. Użyty w nim termin ustawowy „radca prawny” należy przy tym odczytywać w świetle przepisów ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o radcach prawnych (Dz. U. z 2024 r. poz. 499; dalej: u.r.pr.).
Zgodnie z art. 1 ust. 2 u.r.pr. tytuł zawodowy „radca prawny” podlega ochronie prawnej. Z art. 3 ust. 1 u.r.pr. wynika, że zawód radcy prawnego może wykonywać osoba, która spełnia wymagania określone ustawą. Wykonywanie zawodu radcy prawnego polega na świadczeniu pomocy prawnej (art. 4 u.r.pr.), w szczególności na udzielaniu porad i konsultacji prawnych, sporządzaniu opinii prawnych, opracowywaniu projektów aktów prawnych oraz występowaniu przed urzędami i sądami w charakterze pełnomocnika lub obrońcy (art. 6 ust. 1 u.r.pr.). Stosownie do art. 22 7 ust. 1 u.r.pr. radca prawny podlega obowiązkowemu ubezpieczeniu od odpowiedzialności cywilnej za szkody wyrządzone przy wykonywaniu czynności, o których mowa w art. 4 i art. 6 ust. 1 u.r.pr. Obowiązek ten nie dotyczy radców prawnych niewykonujących zawodu (art. 22 7 ust. 3 u.r.pr.).
Jak stanowi art. 23 u.r.pr., prawo wykonywania zawodu radcy prawnego powstaje z chwilą dokonania wpisu na listę radców prawnych i złożenia ślubowania.
Treść powołanych wyżej przepisów prowadzi do wniosku, że bycie na liście radców prawnych jest równoznaczne z posiadaniem statusu radcy prawnego, a tym samym – uprawnienia do wykonywania zawodu radcy prawnego. Uprawnienie to nie jest obowiązkiem, zatem posiadanie go nie implikuje konieczności wykonywania zawodu radcy prawnego. Lista radców prawnych obejmuje radców uprawnionych do wykonywania zawodu – zarówno wykonujących czynności zawodowe, o których mowa w art. 4 i art. 6 ust. 1 u.r.pr., jak i niewykonujących tych czynności. Wpis na listę radców prawnych ma na celu umożliwienie radcy prawnemu podjęcia czynności zawodowych.
Trybunał Konstytucyjny w niniejszym składzie stoi na stanowisku, że radca prawny niewykonujący zawodu może działać samodzielnie w imieniu własnym w postępowaniu przed Trybunałem, objętym na podstawie art. 44 ust. 1 u.o.t.p.TK przymusem adwokacko-radcowskim.
Nie jest natomiast dopuszczalne podejmowanie przez radcę prawnego niewykonującego zawodu czynności w postępowaniu przed Trybunałem w imieniu innych osób (zob. mutatis mutandis postanowienie Sądu Najwyższego z 13 lipca 2023 r., I CSK 1293/23 oraz powołane tam orzecznictwo). Zgodnie z literalnym brzmieniem art. 44 ust. 1 u.o.t.p.TK zwolnienie z obowiązku zastępstwa przez adwokata lub radcę prawnego w postępowaniu przed Trybunałem dotyczy bowiem każdego radcy prawnego, tj. osoby wpisanej na listę radców prawnych, której przysługuje prawo wykonywania zawodu radcy prawnego, niezależnie od tego, czy z prawa tego korzysta.
W tych okolicznościach Trybunał Konstytucyjny stwierdza, że skarżący jako radca prawny niewykonujący zawodu ma zdolność postulacyjną w postępowaniu przed Trybunałem.
Mając na uwadze powyższe, Trybunał Konstytucyjny postanowił jak w sentencji.