Postanowienie o odmowie Trybunału Konstytucyjnegoz 24 września 2025 r., sygn. akt Ts 85/24

Uzasadnienie

W skardze konstytucyjnej wniesionej do Trybunału Konstytucyjnego 29 kwietnia 2024 r. (data nadania) Przedsiębiorstwo Rolne […] sp. z o.o. z siedzibą w G. (dalej: skarżąca), reprezentowana przez pełnomocnika z wyboru, wniosła o zbadanie zgodności art. 4 ustawy z dnia 16 września 2011 r. o zmianie ustawy o gospodarowaniu nieruchomościami rolnymi Skarbu Państwa oraz o zmianie niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 233, poz. 1382) art. 2, art. 64 ust. 1 i 2 w związku z art. 31 ust. 3, art. 64 ust. 1 i 2 w związku z art. 32 ust. 1 oraz art. 20 w związku z art. 22 Konstytucji.

Postanowieniem z 24 września 2025 r. Trybunał Konstytucyjny odmówił nadania dalszego biegu skardze konstytucyjnej z uwagi na brak legitymacji skargowej skarżącej (która jest osobą prawną).

Odpis powyższego postanowienia wraz z uzasadnieniem został doręczony pełnomocnikowi skarżącej 1 października 2025 r. 4

W zażaleniu z 8 października 2025 r. (data nadania) skarżąca zakwestionowała powyższe postanowienie i wniosła o nadanie skardze dalszego biegu. Jej zdaniem, wydając zaskarżone orzeczenie Trybunał naruszył:

5 – art. 79 ust. 1 Konstytucji poprzez jego błędną wykładnię i przyjęcie (wbrew brzmieniu tego przepisu oraz utrwalonej linii orzeczniczej Trybunału), że osoba prawna nie jest uprawniona do wniesienia skargi konstytucyjnej;

6 – art. 61 ust. 4 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. z 2019 r. poz. 2393; dalej: u.o.t.p.TK) poprzez jego niewłaściwe zastosowanie i wydanie postanowienia o odmowie nadania skardze dalszego biegu;

7 – art. 37 ust. 1 pkt 1 lit. e u.o.t.p.TK poprzez jego niezastosowanie i odstąpienie od poglądu prawnego pełnego składu Trybunału co do zdolności skargowej osób prawnych w orzeczeniu wydanym w składzie jednego sędziego.

Trybunał Konstytucyjny zważył, co następuje

1. Zgodnie z art. 61 ust. 5 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. z 2019 r. poz. 2393; dalej: u.o.t.p.TK), skarżącemu przysługuje prawo wniesienia zażalenia na postanowienie Trybunału Konstytucyjnego o odmowie nadania skardze konstytucyjnej dalszego biegu. Trybunał, w składzie trzech sędziów, rozpatruje zażalenie na posiedzeniu niejawnym, badając w szczególności, czy w wydanym postanowieniu prawidłowo stwierdzono istnienie przesłanek odmowy nadania skardze dalszego biegu (art. 37 ust. 1 pkt 3 lit. c w związku z art. 61 ust. 7 u.o.t.p.TK).

2. Zażalenie skarżącej w niniejszej sprawie podlega uwzględnieniu. Trafnie podniesiono w nim, że Trybunał Konstytucyjny dotychczas co do zasady nie kwestionował możliwości składania skarg konstytucyjnych przez osoby prawne. Odmiennie oceniana była jedynie legitymacja skargowa jednostek samorządu terytorialnego, partii politycznych oraz publicznych podmiotów gospodarczych – jeżeli działają w sferze imperium, a nie dominium (por. np. postanowienie pełnego składu TK z 22 maja 2007 r., sygn. SK 70/05, OTK ZU nr 6/A/2007, poz. 60; postanowienia z 17 listopada 2010 r. i 15 września 2011 r., sygn. Ts 256/09, OTK ZU nr 5/B/2011, poz. 358 i 359; postanowienie pełnego składu TK z 18 grudnia 2013 r., sygn. Ts 13/12, OTK ZU nr II/B/2014, poz. 833).

Pogląd ten był potwierdzony również w orzeczeniach pełnego składu Trybunału w odniesieniu do spółek prawa handlowego (por. np. co do spółek akcyjnych – wyroki z: 21 grudnia 2005 r., sygn. SK 10/05, OTK ZU nr 11/A/2005, poz. 139 i 24 października 2007 r., sygn. SK 7/06, OTK ZU 9/A/2007, poz. 108; co do spółek z ograniczoną odpowiedzialnością – wyrok z 20 września 2006 r., sygn. SK 63/05, OTK ZU nr 8/A/2006, poz. 108). Zastosowano go również w odniesieniu do poprzedniej skargi konstytucyjnej skarżącej, której nadano dalszy bieg postanowieniem z 27 marca 2024 r., sygn. Ts 227/22 (OTK ZU B/2023, poz. 172; sprawa w toku – sygn. SK 37/24).

Trybunał w obecnym składzie stwierdza, że kwestia legitymacji skargowej osoby prawnej – wobec wątpliwości przedstawionych w zaskarżonym postanowieniu – powinna zostać rozważona we właściwym trybie na etapie rozpoznania merytorycznego skargi konstytucyjnej, po uzyskaniu stanowisk pisemnych Marszałka Sejmu, Prokuratora Generalnego oraz Rzecznika Praw Obywatelskich.

W związku z powyższym – na podstawie art. 61 ust. 8 zdanie pierwsze u.o.t.p.TK – należało postanowić jak w sentencji.

Postanowienie

z dnia 24 września 2025 r.

Trybunał Konstytucyjny w składzie:

Krystyna Pawłowicz, po wstępnym rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym skargi konstytucyjnej Przedsiębiorstwa Rolnego […] sp. z o.o. z siedzibą w G. o zbadanie zgodności:

art. 4 ustawy z dnia 16 września 2011 r. o zmianie ustawy o gospodarowaniu nieruchomościami rolnymi Skarbu Państwa oraz o zmianie niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 233, poz. 1382) z art. 2, art. 64 ust. 1 i 2 w związku z art. 31 ust. 3, art. 64 ust. 1 i 2 w związku z art. 32 ust. 1 oraz art. 20 w związku z art. 22 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej,

postanawia:

odmówić nadania skardze konstytucyjnej dalszego biegu.

Uzasadnienie

W skardze konstytucyjnej wniesionej do Trybunału Konstytucyjnego 29 kwietnia 2024 r. (data nadania) Przedsiębiorstwo Rolne […] sp. z o.o. z siedzibą w G. (dalej: skarżąca), reprezentowana przez pełnomocnika z wyboru, wystąpiła z żądaniem przytoczonym w komparycji niniejszego postanowienia.

Skarga konstytucyjna została wniesiona na tle następującego stanu faktycznego.

Skarżąca w 1998 r. zawarła z Agencją Własności Rolnej Skarbu Państwa umowę dzierżawy gruntów rolnych na 20 lat. W 2012 r. na mocy aneksu nr 7 do powyższej umowy strony wyłączyły z dzierżawy 30% użytków rolnych stanowiących przedmiot umowy, na zasadach przewidzianych w art. 4 ustawy z dnia 16 września 2011 r. o zmianie ustawy o gospodarowaniu nieruchomościami rolnymi Skarbu Państwa oraz o zmianie niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 233, poz. 1382; dalej: ustawa zmieniająca).

W 2017 r. skarżąca zainicjowała postępowanie sądowe w sprawie ustalenia istnienia stosunku prawnego wynikającego z umowy dzierżawy w stosunku do nieruchomości objętych aneksem nr 7. 5

Sąd Rejonowy w W. VI Wydział Cywilny wyrokiem z 8 marca 2018 r. (sygn. akt […]) oddalił powództwo skarżącej.

Powyższy wyrok został, na skutek apelacji skarżącej, uchylony przez Sąd Okręgowy w W. XXVII Wydział Cywilny Odwoławczy wyrokiem z 11 marca 2021 r. (sygn. akt […]).

Po ponownym rozpoznaniu sprawy Sąd Rejonowy w W. VI Wydział Cywilny wyrokiem z 14 kwietnia 2022 r. (sygn. akt […]) oddalił powództwo skarżącej.

Apelacja skarżącej od powyższego wyroku została oddalona przez Sąd Okręgowy w W. XXVII Wydział Cywilny Odwoławczy wyrokiem z 25 października 2023 r. (sygn. akt […]). Orzeczenie to – wskazane przez skarżącą jako ostateczne w rozumieniu art. 79 ust. 1 Konstytucji – zostało doręczone jej pełnomocnikowi 10 marca 2024 r. 9

W uzasadnieniu skargi stwierdzono, że ustawodawca w art. 4 ustawy zmieniającej w sposób nieuzasadniony ograniczył prawa majątkowe skarżącej, słusznie nabyte na podstawie umowy dzierżawy, naruszając art. 64 ust. 1 i 2 w związku z art. 31 ust. 3 Konstytucji.

Przewidziane w zaskarżonym przepisie rozwiązanie stanowiło „szantaż legislacyjny” i było tylko pozornie dobrowolne, ponieważ dzierżawca musiał zgodzić się na oddanie 30% dzierżawionych gruntów pod rygorem utraty uprawnień zapewniających kontynuację działalności po upływie pierwotnego terminu obowiązywania umowy dzierżawy (s. 33-49 skargi).

W kontekście art. 2 Konstytucji skarżąca podkreśliła, że art. 4 ustawy zmieniającej narusza zasadę ochrony zaufania jednostki do państwa i stanowionego przez nie prawa, zasadę przyzwoitej legislacji oraz zasadę ochrony praw słusznie nabytych i ochrony interesów w toku. Przejawiało się to we władczej ingerencji w stosunek prawny ukształtowany przed wejściem w życie nowego prawa (s. 49-56 skargi).

Skarżąca wskazała, że art. 4 ustawy zmieniającej godzi również w zasadę równej ochrony praw majątkowych (art. 64 ust. 1 i 2 w związku z art. 32 ust. 1 Konstytucji), ponieważ w nieuzasadniony sposób różnicuje sytuację gospodarstw rolnych w zależności od ich powierzchni oraz daty zawarcia umowy dzierżawy (s. 57-61 skargi).

Nawiązując do art. 20 i art. 22 Konstytucji skarżąca podniosła, że kwestionowany przepis stanowi nadmierne ograniczenie wolności działalności gospodarczej dzierżawców, a wspieranie gospodarstw rodzinnych nie może następować kosztem innych podmiotów prowadzących w Polsce działalność rolniczą (s. 61-66 skargi).

Zarządzeniem sędziego Trybunału Konstytucyjnego z 27 maja 2025 r. (doręczonym pełnomocnikowi skarżącej 2 czerwca 2025 r.) skarżąca została wezwana do usunięcia braków formalnych skargi przez: 1) wskazanie naruszonych konstytucyjnych wolności lub praw, wynikających z art. 2 i art. 20 w związku z art. 22 Konstytucji; 2) określenie sposobu naruszenia tych wolności lub praw; 3) uzasadnienie zarzutów niekonstytucyjności.

Skarżąca ustosunkowała się do powyższego zarządzenia w piśmie z 5 czerwca 2025 r. (data nadania).

Trybunał Konstytucyjny zważył, co następuje

1. Zgodnie z art. 61 ust. 1 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. z 2019 r. poz. 2393; dalej: u.o.t.p.TK) skarga konstytucyjna podlega wstępnemu rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym.

Służy ono wyeliminowaniu – już w początkowej fazie postępowania – spraw, które nie mogą być przedmiotem merytorycznego rozstrzygania.

Trybunał wydaje postanowienie o odmowie nadania skardze dalszego biegu, gdy nie spełnia ona określonych przez prawo wymagań lub gdy braki formalne nie zostały usunięte w ustawowym terminie.

1. 2. W ocenie Trybunału Konstytucyjnego w obecnym składzie nadanie dalszego biegu skardze konstytucyjnej jest niedopuszczalne z uwagi na brak legitymacji skargowej skarżącej.

Artykuł 79 ust. 1 obowiązującej Konstytucji stanowi, co następuje:

19 „Każdy, czyje konstytucyjne wolności lub prawa zostały naruszone, ma prawo, na zasadach określonych w ustawie, wnieść skargę do Trybunału Konstytucyjnego w sprawie zgodności z Konstytucją ustawy lub innego aktu normatywnego, na podstawie którego sąd lub organ administracji publicznej orzekł ostatecznie o jego wolnościach lub prawach albo o jego obowiązkach określonych w Konstytucji”.

Cytowany przepis znajduje się w rozdziale II Konstytucji, zatytułowanym: „Wolności, prawa i obowiązki człowieka i obywatela”.

Tym samym – zachowując konsekwencję terminologiczną – zaimek „każdy”, użyty w art. 79 ust. 1 Konstytucji, należy rozumieć jako „każdy człowiek i obywatel”. Rozszerzanie zaimka „każdy” na osoby prawne lub inne podmioty niebędące „człowiekiem i obywatelem”, zgodnie z dyrektywą wykładni systemowej Konstytucji, jest nieuprawnione.

Trybunał w obecnym składzie ma świadomość tego, że w orzecznictwie sądowokonstytucyjnym od 1997 r. utrwaliło się rozszerzające rozumienie wspomnianego zaimka „każdy”, jako obejmującego nie tylko osoby fizyczne, lecz także osoby prawne. Temu stanowisku nie towarzyszy jednakże wnikliwe uzasadnienie prawne. Co więcej, problem ten nigdy nie był przedmiotem głębszej analizy Trybunału Konstytucyjnego. Przyznanie legitymacji skargowej podmiotom niemającym statusu „człowieka i obywatela” następowało niejako „automatycznie”, tytułem wcześniejszej praktyki orzeczniczej.

Orzekając w sprawie analizowanej skargi konstytucyjnej, w której skarżącą jest spółka z ograniczoną odpowiedzialnością, Trybunał nie podziela stanowiska (prezentowanego we wcześniejszych orzeczeniach – w szczególności w wyroku z 24 lutego 1999 r., sygn. SK 4/98, OTK ZU nr 2/1999, poz. 24), że podmiotem uprawnionym do wniesienia skargi jest nie tylko osoba fizyczna, lecz także osoba prawna. Zaimek „każdy” – ze względu na tytuł rozdziału II Konstytucji – rozumieć bowiem należy jako „każdego człowieka” (por.: Słownik języka polskiego, t. 2, red. J. Karłowicz, A. Kryński, W. Niedźwiedzki, Warszawa 1902, s. 309; Słownik języka polskiego PWN, t. 1, red. M. Szymczak, Warszawa 1984, s. 906; Mały słownik języka polskiego PWN, red. E. Sobol, Warszawa 1999, s. 305). Nie jest przy tym argumentem prawnym okoliczność utylitarna, że rozszerzająca wykładnia art. 79 ust. 1 Konstytucji uzasadniona jest tym, iż szerokie rozumienie tego zaimka „pozwala np. na nadanie dalszego biegu skardze konstytucyjnej wniesionej nie tylko przez osobę fizyczną, ale także osobę prawną” (tak w wyroku w sprawie o sygn. SK 4/98).

Nie sposób przy tej okazji nie zauważyć, że w obowiązującej Konstytucji brak jest analogicznych do przewidzianych dla „człowieka i obywatela” procedur, które w zbliżony sposób pozwalałyby na ochronę praw podmiotów zbiorowych. Nie jest jednak dobrym rozwiązaniem w tej sytuacji wtłaczanie niejako „na siłę” podmiotów zbiorowych w procedury przewidziane dla „człowieka i obywatela”. Oznaczałoby to w praktyce pozakonstytucyjne przyznanie tym podmiotom zbiorowym de facto praw i wolności zastrzeżonych konstytucyjnie tylko dla „człowieka i obywatela”.

W tym stanie rzeczy Trybunał Konstytucyjny postanowił jak w sentencji.

POUCZENIE 25

Na podstawie art. 61 ust. 5 u.o.t.p.TK skarżącej przysługuje prawo wniesienia zażalenia na powyższe postanowienie w terminie 7 dni od daty jego doręczenia.