Uzasadnienie
Centralna Komisja do Spraw Tytułu Naukowego i Stopni Naukowych decyzją (...) z dnia 29 maja 1995 r., na podstawie art. 17 ust. 2 ustawy z dnia 12 września 1990 r. o tytule naukowym i stopniach naukowych /Dz.U. nr 65 poz. 386/, po ponownym rozpatrzeniu sprawy utrzymała w mocy swą decyzję z dnia 30 maja 1994 r., odmawiającą zatwierdzenia uchwały Rady Wydziału Prawa i Administracji Uniwersytetu (...) z dnia 17 maja 1993 r. o nadaniu doktorowi Juliuszowi L. stopnia naukowego doktora habilitowanego. W uzasadnieniu Centralna Komisja powołała się na opinie recenzentów oraz na głosowanie tajne, w którym wypowiedziano się przeciw uchyleniu decyzji (...). Według oceny dokonanej przez sekcje argumenty podniesione w odwołaniu nie pozwalają na uznanie, że rozprawa habilitacyjna stanowi znaczny wkład w rozwój dyscypliny /prawo/, wymagany zgodnie z art. 15 ust. 1 ustawy. Na obfity liczebnie dorobek kandydata składają się w znacznej mierze recenzje, sprawozdania, konsultacje prawne zamieszczone w czasopiśmie "P." etc. Rozprawę habilitacyjną pt. (...) cechuje słabość materiału dowodowego /autor pozostawił np. na uboczu sprawy karne o zabójstwa... popełnione w ciągu 20 lat od zamknięcia badań/. Jako mankament pracy wytknięto zastąpienie badań kontrolnych "przejrzeniem" rejestru zabójstw Komendy Głównej MO. Wyniki badań autor przedstawia w sposób uproszczony, nie przeprowadzając dodatkowej analizy statystycznej. Za rażące błędy uznano wybiórcze traktowanie podstawowych źródeł oraz literatury przedmiotu. Wiele natomiast jest w pracy wniosków oczywistych, nie posuwających naprzód wiedzy o przestępstwach (...). Praca przeto nie spełnia podstawowych wymagań stawianych rozprawom habilitacyjnym.
Skargę na powyższą decyzję wniósł do Naczelnego Sądu Administracyjnego Juliusz L., zarzucając jej naruszenie art. 7, 11 i 107 par. 3 Kpa przez niewskazanie przyczyn, dla których Centralna Komisja odmówił wiarygodności i mocy dowodowej trzem pozytywnym recenzjom naukowym /recenzenci powołani przez Radę Wydziału/ oraz dwóm opiniom wybitnych polskich naukowców z wyższych uczelni. Juliusz L. wniósł o uchylenie decyzji w całości z powodu jej niezgodności z prawem. Skarżący przytacza pozytywne recenzje (...). Pozytywną recenzję wydała także prof. dr hab. (...), a jedynie prof. (...) negatywnie ocenił dorobek naukowy habilitanta i rozprawę. Decyzję w I instancji Komisja oparła wyłącznie na negatywnej opinii prof. (...), a pominęła inne recenzje pozytywne. W postępowaniu odwoławczym powołani recenzenci wydali znowu rozbieżne opinie. Prof. dr hab. (...), specjalista z zakresu kryminalistyki - pozytywną, prof. dr hab. (...), specjalista z dziedziny penologii, pozytywnie ocenił dorobek naukowy, natomiast niekorzystnie rozprawę habilitacyjną, aczkolwiek niektóre rozdziały zostały ocenione pozytywnie. Skarżący zarzuca błędną ocenę w recenzji, że celem pracy nie może być ustalenie prawidłowości w dziedzinie przestępczości (...). Autor recenzji, specjalista z innej dziedziny prawa, starał się podważyć cele badawcze pracy autora; choć nie zapoznał się z kwestionariuszem badawczym autora rozprawy, stwierdził, że liczne pojęcia, którymi posłużył się habilitant, są dla niego niezrozumiałe. Nie jest także zasadny zarzut posłużenia się przez autora pracy wynikami badań z ćwierćwiecza, a pominięcie dalszych dwudziestu lat występowania tego typu przestępstw w Polsce. Zarzut taki nie znajduje uzasadnienia ani w przepisach prawa, ani w realiach badawczych, gdyż badań takich nie przeprowadził żaden instytut dysponujący kadrą naukową i środkami finansowymi. Zdaniem skarżącego, okres ćwierćwiecza jest okresem co najmniej dostatecznym do wyciągnięcia wniosków badawczych, zwłaszcza że wyniki badań skonfrontowano z zapisami w rejestrze zabójstw w Polsce. Określenie tych pomocniczych badań "przejrzeniem" nie odpowiada prawdzie, co podważa obiektywizm recenzenta. (...)
Skarżący zarzuca także naruszenie art. 17 ust. 2 ustawy z dnia 12 września 1990 r. o tytule naukowym i stopniach naukowych przez to, iż wbrew niemu w postępowaniu przed Centralną Komisją nie uczestniczyli recenzenci w przewodzie habilitacyjnym. Ponieważ przepis ten ma charakter obligatoryjny, to zgodnie z art. 10 par. 1 Kpa osoba prowadząca postępowanie w sekcji miała obowiązek przed decyzją umożliwić recenzentom wypowiedzenie się co do przedstawionych recenzji, odczytanych dokumentów i zgłoszonych wniosków. Brak uczestnictwa wszystkich recenzentów w posiedzeniu sekcji stanowi naruszenie praw recenzentów i habilitanta, zagwarantowanych w art. 10 par. 1 Kpa, a naruszenie to miało niewątpliwie wpływ na negatywny dla habilitanta wynik głosowania. Zdaniem skarżącego, prowadzi to do nieważności decyzji w rozumieniu art. 156 par. 1 pkt 2 Kpa. Treść uzasadnienia narusza przepis art. 107 par. 3 Kpa, gdyż przytacza tylko fragmenty obu niekorzystnych recenzji /jak wykazuje skarżący, dyskusyjne bądź nie odpowiadające prawdzie/. Ponadto z uzasadnienia wynika, iż habilitant wybiórczo potraktował podstawowe źródła oraz literaturę przedmiotu, co nie jest prawdą, i nawet negatywnie nastawieni recenzenci takiego zarzutu nie wysunęli. Uzasadnienie nie uwzględnia pięciu pozytywnych recenzji i nie ustosunkowuje się do argumentów odwołań habilitanta i Rady Wydziału Prawa i Administracji, co stanowi naruszenie art. 7, 75 par. 1 i art. 77 par. 1 Kpa. Centralna Komisja nie wskazuje dowodów, na których się oparła, i przyczyn, z powodu których odmówiła wiarygodności i mocy dowodowej innym dowodom /opiniom pozytywnym, prezentowanemu dorobkowi naukowemu, pozytywnym recenzjom w prasie prawniczej polskiej i obcej dołączonym do akt, do których Komisja nie ustosunkowała się/. Skarga zarzuca wadliwość postępowania w sekcji, która wydała decyzję po wysłuchaniu dwóch recenzji nawzajem wykluczających się. Protokół posiedzenia nie świadczy o tym, aby odbyła się jakakolwiek dyskusja.
W pismach uzupełniających skarżący podnosi dodatkowo zarzut nieważności z powodu niepodpisania decyzji przez wszystkich członków Komisji.
W odpowiedzi na skargę Centralna Komisja wniosła o jej oddalenie, stwierdzając, iż zarzuty skargi są bezzasadne. Centralna Komisja w uzasadnieniu wymieniła istotne, konkretne wady rozprawy habilitacyjnej, których charakter sprawia, że nie może być ona uznana za znaczny wkład do nauki /wymagany w art. 15 ustawy/, niezależnie od tego, jakie pozytywne cechy rozprawy dostrzegli niektórzy recenzenci. Organ zwraca uwagę na odmienność postępowania prowadzonego w trybie art. 17 omawianej ustawy w porównaniu z postępowaniem prowadzonym ściśle według reguł postępowania administracyjnego i przytacza fragment uzasadnienia wyroku NSA z dnia 10 maja 1995 r. I SA 2476/93, stwierdzający, iż skoro przy przyjętym porządku podejmowania uchwał w toku postępowania opiniodawczego powołano 4 recenzentów, z których dwaj wydali opinie pozytywne, a dwaj negatywne, to członkowie Prezydium Komisji na podstawie tych recenzji mogli głosować zarówno za zatwierdzeniem uchwały Rady Wydziału o nadaniu stopnia doktora habilitowanego, jak i przeciwko tej uchwale. Wyrażenie w tych warunkach negatywnego stanowiska, jak to wystąpiło w niniejszej sprawie, nie może być ocenione jako niezgodne z prawem. W rozpatrywanej sprawie powstała analogiczna sytuacja, gdyż Centralna Komisja przy dwóch opiniach pozytywnych i dwóch negatywnych musiała przez głosowanie dokonać wyboru między różnymi stanowiskami i argumentami. Centralna Komisja jest merytorycznie przygotowana do samodzielnej oceny argumentów wysuwanych przez recenzentów jako organ złożony - zgodnie z art. 33 ustawy - z uczonych o najwyższych kwalifikacjach, o składzie zaaprobowanym w wyborach przez środowisko naukowe. Organ nie uznał zasadności zarzutu naruszenia art. 17 ust. 2 ustawy, tj. braku powiadomienia recenzentów z przewodu habilitacyjnego o terminie posiedzenia Komisji, gdyż po negatywnym stanowisku sekcji w postępowaniu odwoławczym powołano drugiego recenzenta, a ponieważ jego opinia była również negatywna, rozpoznano sprawę na posiedzeniu Prezydium, uznając za zbędne kierowanie sprawy do sekcji i ponowne zapraszanie recenzentów. Nie uznała także Komisja zarzutu w kwestii trafności powołania recenzentów, gdyż powołani odpowiadali warunkom przewidzianym w art. 34 ust. 4 ustawy; reprezentując prawo jako dyscyplinę naukową, mieli wystarczające kompetencje merytoryczne do wypełnienia funkcji recenzenta.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Niektórym zarzutom skargi nie można odmówić słuszności. Postępowanie w sprawach nadawania tytułu naukowego i stopni naukowych, prowadzone na podstawie przepisów ustawy z dnia 12 września 1990 r. o tytule naukowym i stopniach naukowych /Dz.U. nr 65 poz. 386/, w zakresie nie uregulowanym tą ustawą toczy się z odpowiednim zastosowaniem przepisów kodeksu postępowania administracyjnego /art. 29 ust. 1 ustawy/. Uchwały Centralnej Komisji o zatwierdzeniu lub niezatwierdzeniu uchwały rady wydziału w przedmiocie nadania stopnia naukowego doktora habilitowanego /art. 17 ust. 1 i 2 ustawy/ zapadają w formie decyzji administracyjnej Prezydium Centralnej Komisji, pełniącej funkcje centralnego organu administracji państwowej /art. 32 ust. 1 ustawy i uchwała Sądu Najwyższego z dnia 25 stycznia 1995 r. III AZP 12/94 - OSP 1995, nr 12 poz. 242/. Do decyzji tej więc mają zastosowanie przepisy kodeksu postępowania administracyjnego dotyczące postępowania dowodowego poprzedzającego jej wydanie, jak również odnoszące się do części składowych decyzji, wymienionych w art. 107 Kpa, w tym także do elementów, jakie powinno zawierać uzasadnienie decyzji. Zgodnie z art. 107 par. 3 Kpa uzasadnienie decyzji powinno zawierać m.in. wskazanie faktów, które organ uznał za udowodnione, dowodów, na których się oparł, oraz przyczyn, z powodu których innymi dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej. Warunkom takim powinny odpowiadać postępowanie i decyzja Centralnej Komisji do Spraw Tytułu Naukowego i Stopni Naukowych.
W postępowaniu habilitacyjnym przed Radą Wydziału Prawa i Administracji Uniwersytetu (...) były składane recenzje trzech wybitnych znawców prawa, specjalistów w dziedzinie kryminologii i prawa karnego w osobach: prof. dra hab. (...). Recenzje te nie pomijały mankamentów rozprawy: ograniczenie okresu objętego badaniem do lat 1946-1970 mimo ustalenia 121 przypadków zabójstw (...) w latach 1985-1989; dyskusyjne wypowiedzi autora na temat skuteczności działania sprawców zabójstw - prof. dr hab. (...); zbyt skromne własne badania empiryczne autora, dotyczące odległego czasu, bez uzupełnienia ich z użyciem innych technik badawczych, np. wywiadów ze skazanymi, badania nie zawierające żadnych porównań, które pozwoliłyby uchwycić swoiste cechy sprawców badanych przestępstw, okoliczności ich popełnienia czy właściwości ofiar, brak wskazań co do dalszych badań w zakresie przedmiotu, wysuwana teza, że przestępstwa te są dziełem ludzi chorych i co najmniej nie w pełni poczytalnych, nie uzasadniona i budząca merytoryczne wątpliwości - prof. dr hab. (...); w tej ostatniej kwestii zastrzeżenia wysuwa także prof. dr hab. (...), dodając, iż podaje w wątpliwość uwagi autora co do roli ofiary w genezie przestępstwa, zwłaszcza odwołujące się do starej, na ogół odrzucanej klasyfikacji Mendelsohna o quasi-winie ofiary. Mimo to jednoznacznie oceniły pozytywnie zarówno dorobek naukowy, jak i rozprawę habilitacyjną, stwierdzając w konkluzji, że zarówno rozprawa habilitacyjna, jak i pozostały dorobek naukowy dra Juliusza L. odpowiadają wymaganiom ustawy dotyczącym przewodów habilitacyjnych. Rozprawę oceniono jako dzieło w pełni samodzielne, wypełniające lukę w polskim piśmiennictwie kryminologicznym, prezentujące poziom wymagany dla tego typu opracowań. Dorobek naukowy habilitanta oceniono jako rozległy, wykazujący poziom istotnie wyższy od przeciętnego i ujawniający dużą wiedzę autora w dziedzinie kryminologii /recenzja prof. (...)/. Liczne zalety pracy, jak wypełnienie luki w literaturze kryminologicznej, podsumowanie dotychczas zdobytej wiedzy na ten temat z uwzględnieniem literatury obcej i polskiej, głęboka znajomość kryminologii, zawarcie licznych słusznych twierdzeń mających podstawy w wynikach badań naukowych, prawidłowa konstrukcja pracy, jasny, dobry, komunikatywny język - podkreśla w swej recenzji prof. dr hab. (...).
Recenzenci w przewodzie habilitacyjnym biorą udział w postępowaniu przed Centralną Komisją na prawach strony /art. 17 ust. 2 omawianej ustawy/. Udział ich w postępowaniu przed Komisją nie pozbawia złożonych recenzji waloru dowodu w rozumieniu art. 75 par. 1 Kpa, zwłaszcza że art. 86 Kpa takie znaczenie nadaje również zeznaniom stron. Opinia recenzenta jest szczególnym dowodem, bez którego organ nie może rozstrzygnąć wniosku o nadanie stopnia naukowego /uzasadnienie wyroku NSA z dnia 6 października 1993 r. I SA 1270/93 - OSP 1994 poz. 131/.
Powyższy pogląd wyrażany w orzecznictwie podziela Sąd w składzie rozpoznającym niniejszą sprawę, stwierdzając, iż w toku postępowania przed Centralną Komisją recenzje złożone w przewodzie habilitacyjnym stanowią w sprawie pełnowartościowy dowód, do którego powinna ustosunkować się Centralna Komisja rozpatrując sprawę w sekcji, a więc w etapie postępowania opiniodawczego, jak również przed Prezydium, które jest organem rozstrzygającym Komisji. Centralna Komisja bowiem nie ogranicza się do oceny dowodów zebranych w postępowaniu prowadzonym po przesłaniu jej akt przez Radę Wydziału, lecz ocenia całokształt materiału dowodowego, w tym także zebranego w toku przewodu habilitacyjnego. Wprawdzie o treści decyzji rozstrzyga wynik tajnego głosowania /par. 7 statutu Centralnej Komisji do Spraw Tytułu Naukowego i Stopni Naukowych/, lecz aby decyzję taką można było uznać za zgodną z prawem, powinna ona zapaść w postępowaniu, w którym przestrzegano przewidzianej prawem procedury, zapewniając taki przebieg postępowania, aby zostały rozważone wszystkie istotne okoliczności mające wpływ na wynik sprawy.
Rozpatrując ponownie sprawę, Centralna Komisja dysponowała trzema pozytywnymi opiniami recenzentów z przewodu habilitacyjnego oraz uzyskanymi we własnym postępowaniu dwiema recenzjami pozytywnymi /prof. dra hab. (...) i prof. dra hab. (...)/ i dwiema opiniami negatywnymi /prof. dra hab. (...) i prof. dra hab. (...)/.
Centralna Komisja wprawdzie mogła w wyniku głosowania wydać decyzję odmawiającą zatwierdzenia uchwały Rady Wydziału o nadaniu stopnia naukowego, lecz powinna zapewnić warunki, aby wynik głosowania odpowiadał ustaleniom postępowania i dokonanej w sposób niewadliwy ocenie materiału dowodowego; takie warunki nakładają na organ przepisy art. 7, art. 77 par. 1 i art. 80 Kpa.
Z art. 17 ust. 2 cytowanej ustawy wypływa obowiązek uczestniczenia recenzentów w przewodzie habilitacyjnym na prawach strony. Nakłada to na Komisję obowiązek zawiadomienia recenzentów o terminie posiedzenia organu w celu zapewnienia im udziału, co zwłaszcza przy sprzecznych opiniach może mieć znaczenie dla wyjaśnienia sprawy i dla treści wydanego rozstrzygnięcia.
W świetle powołanego przepisu za trafny należy uznać zarzut skargi o braku w aktach materiału dokumentacyjnego, pozwalającego ocenić, czy przepis art. 17 ust. 2 ustawy był respektowany na posiedzeniach sekcji i Prezydium Centralnej Komisji. Z załączonych do akt wyciągów wynika jedynie to, iż na posiedzeniu Sekcji Nauk Humanistycznych i Społecznych w dniach 10 i 11 maja 1994 r. uczestniczył tylko jeden recenzent powołany przez Komisję - prof. dr hab. (...), przy czym brak ustaleń, czy recenzenci z przewodu habilitacyjnego byli wzywani na posiedzenie. Również posiedzenie sekcji w dniach 7 i 8 marca 1995 r. odbyło się bez udziału recenzentów Rady Wydziału, w obecności trzech recenzentów powołanych przez Centralną Komisję, z których dwóch (...) złożyło opinie pozytywne, a jeden (...) - negatywną.
W niniejszej sprawie, w której materiał dowodowy w postaci diametralnie rozbieżnych recenzji wymagał zweryfikowania niektórych ocen w drodze konfrontacji poglądów i opinii, oparcie decyzji Prezydium Komisji na uchwałach sekcji podjętych tylko w obecności recenzentów Centralnej Komisji narusza przepisy art. 7, art. 10 par. 1, art. 77 par. 1 i art. 107 par. 3 Kpa, nakazujące dokładne wyjaśnienie stanu faktycznego, uwzględnienie interesu stron, przy ich czynnym udziale w postępowaniu dla umożliwienia im wypowiedzenia się co do zebranych dowodów i materiałów oraz zgłoszonych żądań, rozpatrzenie całego materiału dowodowego i dokonanie odpowiedniej jego oceny w uzasadnieniu decyzji. Ten sposób postępowania, z zapewnieniem udziału recenzentom na prawach strony, wynika także z tego, iż postępowanie przed Centralną Komisją ma dla habilitanta do chwili wydania decyzji charakter niejawny /par. 14 statutu Centralnej Komisji/. Zapewnienie udziału recenzentom, którzy na prawach strony mogą bronić wyrażonych przez siebie opinii, przy niekorzystnych dla habilitanta recenzjach, nie tylko jest instrumentem służącym dokładnemu wyjaśnieniu sprawy, lecz także - ze względu na swoistość postępowania - stanowi substytut czynnego udziału strony w postępowaniu (...).
Z powyższych względów Sąd uznał, iż decyzja Centralnej Komisji z dnia 29 maja 1995 r. oraz poprzedzająca ją decyzja tego organu z dnia 30 maja 1994 r. naruszają przepisy prawa materialnego /art. 17 ust. 2 ustawy/ oraz powołane w uzasadnieniu wyroku przepisy prawa procesowego w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy, co uzasadnia uchylenie jej na podstawie art. 207 par. 2 pkt 1 i 3 Kpa w związku z art. 68 ustawy z dnia 11 maja 1995 r. o Naczelnym Sądzie Administracyjnym /Dz.U. nr 74 poz. 368/.
Sąd nie dopatrzył się podstaw do stwierdzenia nieważności decyzji Prezydium Centralnej Komisji na zasadzie art. 156 par. 1 pkt 2 Kpa z powodu braku podpisów wszystkich jej członków - jak tego domagał się skarżący - gdyż brak taki nie stanowi wady materialnoprawnej decyzji. Decyzja wydana przez organ kolegialny powinna być podpisana przez wszystkich członków organu, lecz warunek złożenia podpisu dotyczy tylko osób biorących udział w podjęciu decyzji /uchwała Sądu Najwyższego z dnia 30 września 1992 r. III AZP 17/92 - OSNCP 1993 nr 3 poz. 25/. Tymczasem decyzja Centralnej Komisji z dnia 29 maja 1995 r. nie zawiera podpisów dwóch osób (...) nieobecnych na posiedzeniu. Brak ich podpisu należało uznać za uzasadniony i nie mający wpływu na ważność decyzji, skoro zachowano wymagania określone w par. 7 ust. 1 statutu Centralnej Komisji.
O zwrocie kosztów Sąd orzekł na podstawie art. 208 Kpa.