Uzasadnienie
I SA 208/02
Wojewoda [...] decyzją z dnia [...] grudnia 2001 r., nr [...] na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a., po rozpatrzeniu odwołania F. i M. małżonków W. od decyzji Starosty R. z dnia [...] listopada 2001 r., nr [...] utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję.
W uzasadnieniu decyzji podano co następuje:
Decyzją Naczelnika Gminy W. z dnia [...].12.1981 r., znak: [...], utrzymaną w mocy decyzją Wojewody R., nr [...] z dnia [...] lutego 1982 r. została wywłaszczona na rzecz Skarbu Państwa na potrzeby Cementowni "P." w W. nieruchomość położona we wsi R. o powierzchni łącznej [...] m2, oznaczona jako działki nr [...],[...] o pow. [...] m2, stanowiące własność F. W., oraz jako działka nr [...] o powierzchni [...] m2 stanowiąca własność M. W. Odszkodowanie za wywłaszczoną nieruchomość nie zostało ustalone z powodu braku zgody poprzednich właścicieli na kolejne szacunki biegłych.
Decyzjami z dnia [...].07.2000 r., znak [...] i znak: [...] Starosta R. orzekł o ustaleniu i wypłacie odszkodowania za opisaną wyżej wywłaszczoną nieruchomość w kwocie 24.234 zł. i 70.600 zł.
Wojewoda [...] decyzjami z dnia [...] października 2000 r. znak [...] i znak: [...], utrzymanymi w mocy decyzjami Prezesa Urzędu Mieszkalnictwa i Rozwoju Miast w wyniku wszczętego z urzędu postępowania administracyjnego stwierdził nieważność w/w decyzji Starosty R. z dnia [...] lipca 2000 r.
Starosta R. ponownie rozpatrując przedmiotową sprawę zaskarżoną decyzją z dnia [...].11.2001 r., znak: [...], ustalił na rzecz F. i M. małżonków W. odszkodowanie za grunt wywłaszczony na rzecz Skarbu Państwa, decyzją Naczelnika Gminy W. z dnia [...].12.1981 r., znak: [...] utrzymaną w mocy decyzją Wojewody [...] Nr [...] z dnia [...] lutego 1982 roku, położony we wsi R. o pow. łącznej [...] m2 na łączną kwotę 89,587 zł. pomniejszoną o wysokość zwaloryzowanej, wypłaconej w 1983 r. zaliczki na poczet odszkodowania w kwocie 48.800 zł.
Rozpatrując sprawę w wyniku odwołania złożonego przez F. i M. małżonków W. Wojewoda [...] podniósł co następuje:
I SA 208/02
Zgodnie z przepisami art. 128 ust. 1 ustawy z dnia 21.08.1997 r. o gospodarce nieruchomościami, wywłaszczenie nieruchomości następuje za odszkodowaniem na rzecz osoby wywłaszczonej, odpowiadającym wartości wywłaszczonej nieruchomości.
Ustalenie wysokości odszkodowania w myśl przepisu art. 130 ustawy o gospodarce nieruchomościami następuje według stanu i wartości wywłaszczonej nieruchomości w dniu wydania decyzji o wywłaszczeniu, po uzyskaniu opinii rzeczoznawcy majątkowego, określającej wartość nieruchomości.
Określenie w decyzji Starosty R. z dnia [...].11.2001 r., wysokości odszkodowania nastąpiło po uzyskaniu opinii rzeczoznawcy majątkowego, ustalającej wartość rynkową wywłaszczonej nieruchomości, stanowiącej jej przewidywaną cenę możliwą do uzyskania na rynku na dzień wydania decyzji, zgodnie z przepisami powołanej ustawy.
Z akt niniejszej sprawy wynika, iż umową z dnia 1.12.1982 r. Cementownia "P." w W. zobowiązała się do wypłaty tytułem zaliczki na poczet ustalonego w przyszłości odszkodowania, związanego z wywłaszczeniem opisanej wyżej nieruchomości kwoty 500.000 starych zł., którą to kwotę wypłacono. Zapłata odszkodowania w powyższej formie mimo, iż nie zostało ono określone w decyzji administracyjnej, stanowiła odszkodowanie za wywłaszczoną nieruchomość, zgodnie z wiążącą w sprawie oceną prawną zawartą w wyroku Naczelnego Sądu
Administracyjnego w Warszawie Ośrodek Zamiejscowy w Lublinie z dnia 21.10.1994 r. sygn. akt SA/Lu 74/94, wydanym w postępowaniu o zwrot przedmiotowej nieruchomości.
W związku z powyższym, w zaskarżonej decyzji Starosta R. ustalając należne odszkodowanie na rzecz małż. W. za podstawę przyjął wartość nieruchomości wywłaszczonej, stanowiącą jej wartość rynkową, pomniejszoną o kwotę wypłaconej wcześniej zaliczki na poczet odszkodowania, dokonując przy tym jej waloryzacji na dzień wydania decyzji o odszkodowaniu.
Organ odwoławczy uznał, iż zastosowana w niniejszej sprawie, analogicznie do przepisów obowiązujących przy zwrocie nieruchomości wywłaszczonej, waloryzacja wypłaconej kwoty odszkodowania wynikającej z umowy z dnia 1.12.1982 r. spełnia powszechnie obowiązującą normę prawa zawartą w art. 128 ust. 1 i
I SA 208/02 następnych ustawy z 21.08.1997 r. o gospodarce nieruchomościami, co czyni niezasadnymi zarzuty dotyczące zmiany wysokości przyznanego odszkodowania oraz naruszenia prawa materialnego ustawy o gospodarce nieruchomościami.
W odpowiedzi na zarzut dotyczący nieustosunkowania się w decyzji Starosty R. z dnia [...].11.2001 r. do wpłaty przez skarżących na rzecz Cementowni w 1990 r. kwoty 500.000. zł. stwierdzić należy, iż z akt sprawy nie wynika, aby strona uchyliła się od skutków prawnych zawartej w 1982 r. umowy, dlatego też wypłata powyższej kwoty na rzecz Cementowni nie może stanowić podstawy do uznania jej za skuteczny zwrot kwoty wypłaconej tytułem zaliczki na poczet odszkodowania.
F. i M. małżonkowie W. w skardze wniesionej do Naczelnego Sądu Administracyjnego na decyzję Wojewody [...] z dnia [...] grudnia 2001 r., o podanym numerze, wnosili o jej uchylenie jako niezgodnej z prawem. Zaskarżonej decyzji zarzucili rażące naruszenie prawa materialnego, a w szczególności art. 405 i następnych kodeksu cywilnego poprzez ich nie zastosowanie przy rozliczaniu odszkodowania, art. 129 ust. 1 i następnych ustawy z 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami przez niewłaściwe zastosowanie i art. 358 kodeksu cywilnego przez niezastosowanie przy wydawaniu decyzji obowiązującej zasady nominalizmu.
Skarżący podnieśli, że wypłacona tytułem zaliczki na poczet ustalonego w przyszłości odszkodowania przez Cementownię "P." w W. kwota 500.000. złotych została przez nich w tej samej wysokości zwrócona w 1993 r., wobec braku zgody na wysokość odszkodowania i z uwagi na decyzję o zwrocie nieruchomości. Wprawdzie Naczelny Sąd Administracyjny wyrokiem z dnia 21 października 1994 r., sygn. akt SA/Lu 74/94 uchylił tę decyzję, lecz kwota zapłacona przez skarżących Cementowni nie została im do dnia dzisiejszego zwrócona, zaliczenie tej kwoty na rzecz odszkodowania należącego skarżącym stanowi bezpodstawne wzbogacenie po stronie Skarbu Państwa. Zdaniem skarżących niedopuszczalna była waloryzacja kwoty 500.000 złotych otrzymanej przez skarżących w 1983 r. Stanowisko organu odwoławczego, który uznał, że w tej kwestii mają zastosowanie w drodze analogii przepisy obowiązujące przy zwrocie wywłaszczonej nieruchomości (art. 128 ust. 1 i następne ustawy o gospodarce
I SA 208/02 nieruchomościami) jest nieprawidłowe. Waloryzacja świadczenia pieniężnego ze względu na siłę nabywczą pieniądza jest wyjątkiem od zasady nominalizmu i musi wynikać z konkretnego przepisu prawa, co w sprawie nie miało miejsca.
Wojewoda [...] w odpowiedzi na skargę wnosił o jej oddalenie, podtrzymując dotychczasowe stanowisko w sprawie.
Z dniem 1 stycznia 2004 r. weszły w życie przepisy ustaw normujących dwuinstancyjne sądownictwo administracyjne. Zgodnie z art. 97 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Przepisy wprowadzające ustawę – Prawo o ustroju sądów administracyjnych i ustawę – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153. poz. 1271 ze zm.) sprawy, w których skargi zostały wniesione do Naczelnego Sądu Administracyjnego przed dniem 1 stycznia 2004 r. i postępowanie nie zostało zakończone, podlegają rozpoznaniu przez właściwe wojewódzkie sądy administracyjne na podstawie przepisów ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje:
Decyzją Naczelnika Gminy w W. z dnia [...] grudnia 1981 r., znak [...], na podstawie art. 3, 21 i 23 art. 2 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości (Dz. U. z 1974 r. Nr 10, poz.64) wywłaszczono na rzecz Państwa, na potrzeby Cementowni "P." w W. nieruchomości położone we wsi R.: działki nr [...] i [...] o o powierzchni [...] m2 – stanowiące własność F. W. i działkę nr [...] o powierzchni [...] m2 będącą własnością M. W. W pkt III decyzji odroczono ustalenie odszkodowania na czas do trzech miesięcy od dnia wydania decyzji o wywłaszczeniu. Wojewoda R. decyzją z dnia [...] lutego 1982 r., nr [...] utrzymał powyższą decyzję pierwszoinstancyjną w mocy. Do czasu wszczęcia postępowania w sprawie zakończonej zaskarżoną decyzją nie została wydana decyzja ustalająca odszkodowanie za wywłaszczone nieruchomości. Natomiast w dniu 1 grudnia 1982 r. zawarta została pomiędzy F. W. a Cementownią "P." w W. umowa, w której Cementownia zobowiązała się do wypłaty tytułem zaliczki na poczet ustalonego w przyszłości odszkodowania związanego z wywłaszczeniem kwoty 500.000 zł., która miała być między stronami rozliczona z chwilą ustalenia przez organ administracji ostatecznej
I SA 208/02 wysokości przysługującego odszkodowania. Kwotę określoną w umowie skarżący otrzymał od Cementowni. Umową notarialną z dnia [...] lipca 1996 r., zawartą między F. i M. W. a Cementownią "P." S.A. w W., Cementownia zobowiązała się w zamian za obiekty wchodzące w skład dotychczasowego siedliska gospodarczego znajdującego się na wywłaszczonej działce nr [...] wybudować małżonkom W. własnym kosztem nowe siedlisko na działce stanowiącej ich własność, oznaczonej numerem ewidencyjnym [...]. Z dniem podpisania tej umowy małżonkowie W. zrzekli się praw do odszkodowania za obiekty budowlane i urządzenia dotychczasowego siedliska. Prawidłowo więc okoliczność tę uwzględniono w postępowaniu odszkodowawczym i w części dotyczącej odszkodowania za obiekty budowlane i urządzenia znajdujące się na działce nr [...] postępowanie umorzono. Nie można natomiast podzielić stanowiska organów odnośnie do sposobu zaliczenia na poczet odszkodowania zaliczki wypłaconej F. W. przez Cementownię "P." w kwocie 500.000 zł. na podstawie umowy z dnia 1 grudnia 1982 r.
Naczelny Sąd Administracyjny w Warszawie - Ośrodek Zamiejscowy w Lublinie w wyroku z dnia 21 października 1994 r., sygn. akt SA/Lu 74/94 wydanym w postępowaniu o zwrot nieruchomości wyraził pogląd, że kwota 500.000. zł. została zapłacona wywłaszczonemu jako zaliczka na poczet odszkodowania za wywłaszczoną nieruchomość, które zostanie ustalone decyzją administracyjną. Podstawą tej czynności prawnej było wywłaszczenie, a jej celem zaspokojenie roszczeń odszkodowawczych, w związku z wywłaszczeniem i spełnienie obowiązku ciążącego na ubiegającym się o wywłaszczenie (art. 7 ust. 1 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości). Organy administracji orzekające w sprawie niniejszej przyjęły, iż powyższa ocena prawna jest wiążąca na mocy art. 30 ustawy z dnia 11 maja 1995 r. o Naczelnym Sądzie Administracyjnym (Dz. U. Nr 74, poz. 368 ze zm.) w niniejszym postępowaniu. Przyjmując, że wypłacona tytułem zaliczki kwota 500.000 zł. stanowi część należnego odszkodowania za wywłaszczoną nieruchomość dokonano waloryzacji tej kwoty i stosownego pomniejszenia należnego odszkodowania.
Od dnia 1 stycznia 2004 r. analogiczną regulację jak powołany art. 30 ustawy o NSA zawiera art. 99 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Przepisy wprowadzające
I SA 208/02 ustawę – Prawo o ustroju sądów administracyjnych i ustawę – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, który stanowi: "ocena prawna wyrażona w orzeczeniu Naczelnego Sądu Administracyjnego, wydanym przed dniem 1 stycznia 2004 r. wiążę w sprawie wojewódzki sąd administracyjny oraz organ, którego działanie lub bezczynność były przedmiotem zaskarżenia". Użyty zwrot "w sprawie" (w obu tych przepisach) dotyczy szeroko rozumianej sprawy administracyjnej, pozostającej w zakresie właściwości organów administracji publicznej i określenie to odnosi się do konkretnej sytuacji faktycznej, w której wzajemne uprawnienia i obowiązki indywidualnie określonego podmiotu oraz administracji publicznej podlegają prawnej kwalifikacji na podstawie obowiązujących przepisów materialnego prawa administracyjnego (takie stanowisko w odniesieniu do art. 30 ustawy o NSA wyraził Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 25 lutego 1998 r., sygn. akt III RN 130/97, OSNAP 1999/1/2 i skład orzekający je podziela). Co do zasady więc nie ma przeszkód, by ocena prawna wyrażona w sprawie o zwrot danej nieruchomości wiązała w sprawie dotyczącej odszkodowania za tę nieruchomość. Zauważyć należy, że wyrok z dnia 21 października 1994 r. wydany został pod rządami ustawy z dnia 29 kwietnia 1985 r. o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości. Ustawa ta utraciła moc, z dniem 1 stycznia 1998 r. weszła w życie ustawa z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami (t.j. Dz. U. z 2000 r. Nr 46. poz. 543), która uchyliła w całości ustawę o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości. Zgodnie z utrwalonym w orzecznictwie sądowym poglądem ocena wyrażona w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego jest wiążąca, jeżeli nie zostanie ona w przewidziany przepisami sposób uchylona i nie ulegnie zmianie stan faktyczny lub prawny sprawy. Wskazana zmiana przepisów spowodowała, że nie można było przyjąć, że w dacie wydania zaskarżonej decyzji istnieje nadal związanie wyrokiem z dnia 21 października1994 r. Przepisy ustawy o gospodarce nieruchomościami nie regulują kwestii w jaki sposób organ orzekający o odszkodowaniu winien uwzględnić fakt, że w toku postępowania wypłacona została określona kwota tytułem odszkodowania. Stosownie do art. 128 i art. 130 tej ustawy wysokość odszkodowania ma odpowiadać wartości nieruchomości. Kwota wypłacona wcześniej tytułem odszkodowania winna więc być uwzględniona przy ustaleniu jego ostatecznej
I SA 208/02 wysokości. Podzielić należy pogląd wyrażony w tym względzie przez Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 5 października 1995 r., III ARN 30/95 (OSN I AP i US 1996 r., Nr 9, poz.125), który stwierdził, że ustalone ponownie odszkodowanie może dotyczyć tylko tej części szkody która nie została jeszcze wyrównana. Skoro wolą stron, które zawarły umowę z dnia 1 grudnia 1982 r. było zaliczenie wypłaconej F. W. kwoty 500.000 zł. na rzecz odszkodowania, jakie zostanie ustalone w postępowaniu administracyjnym, to pomniejszenie tego odszkodowania w związku z wypłaconą "zaliczką" uznać należy za uzasadnione.
Brak jest natomiast podstawy prawnej do dokonania waloryzacji wypłaconej w 1983 r. kwoty 500.000. zł. tytułem zaliczki na poczet odszkodowania. Waloryzacja, której sposób określają art. 5 i art. 227 ustawy o gospodarce nieruchomościami może mieć zastosowanie jedynie w ściśle określonych w ustawie przypadkach. Waloryzacja świadczenia pieniężnego z uwagi na zmianę siły nabywczej pieniądza jest wyjątkiem od zasady nominalizmu i musi wynikać jednoznacznie z przepisu prawa. Skoro brak jest przepisu stanowiącego podstawę do waloryzacji w odniesieniu do zapłaconego w części odszkodowania – przy ustalaniu wysokości tego odszkodowania, zastosowanie w sprawie waloryzacji wypłaconej zaliczkowo kwoty nastąpiło z naruszeniem przepisów ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami, a naruszenie to miało wpływ na wynik sprawy.
Podnieść należy, że jak wynika z decyzji wywłaszczeniowej nieruchomości nią objęte stanowiły składniki majątków odrębnych małżonków W. Jeżeli tak było w istocie, to ustalenie wysokości odszkodowania nastąpić winno osobno dla każdego w wywłaszczonych, gdyż przepisy kodeksu rodzinnego i opiekuńczego dotyczące stosunków majątkowych między małżonkami przewidują m.in., że odrębny majątek każdego z małżonków stanowiący przedmioty majątkowe nabyte ze środków uzyskanych w zamian za przedmioty należące do majątku odrębnego (art. 33 pkt 3 k.r. i op.) i zasadzie tej podlega również odszkodowanie za objętą wywłaszczeniem nieruchomość stanowiącą majątek odrębny.
Z powyższych względów na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit.a, art. 200 i art. 152 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi uwzględniono skargę i orzeczono jak w sentencji.