Uzasadnienie
Prezes Urzędu Mieszkalnictwa i Rozwoju Miast decyzją z 9 grudnia 1999 r., (...) utrzymał w mocy decyzję Wojewody P. z 21 lipca 1999 r., (...) o wywłaszczeniu na rzecz Skarbu Państwa pod pas drogowy autostrady płatnej A-1 nieruchomości położonej w gminie S. G., obrębie K. J, oznaczonej jako działki nr 160/1 i 160/3, a stanowiącej własność Romana O. i o ustaleniu odszkodowania za wywłaszczoną nieruchomość w wysokości 87.485,52 zł. /W drodze postanowienia z 4 sierpnia 1999 r. Wojewoda P. dokonał sprostowania wysokości odszkodowania na kwotę 97.808,82 zł/. W uzasadnieniu obu wyżej wskazanych decyzji organy obu instancji zgodnie stwierdzają, że zgodnie z ostateczną decyzją o ustaleniu lokalizacji autostrady płatnej przedmiotowa nieruchomość została przeznaczona pod pas drogowy autostrady płatnej A-1. Właściciel nieruchomości nie przyjął oferty jej sprzedaży w związku z tym ją wywłaszczono, ustalając jednocześnie odszkodowanie na rzecz jej właściciela. Nieruchomość ta jest obciążona hipoteką m.in. na rzecz Banku Spółdzielczego w S. W tym zakresie organy administracji stwierdzają, że w wyniku wywłaszczenia nieruchomości Skarb Państwa nie może stać się dłużnikiem hipotecznym względem Banku w wyniku stwierdzenia, że hipoteka ustanowiona na nieruchomości obciąża również jej części nabyte w drodze wywłaszczenia przez Skarb Państwa. Uznano, że wartość nieruchomości pozostawionej przy dotychczasowym właścicielu jest wystarczająca dla zaspokojenia roszczeń Banku, co wynika z operatu szacunkowego wykonanego przez rzeczoznawcę majątkowego.
Decyzję Prezesa Urzędu Mieszkalnictwa i Rozwoju Miast zaskarżył do naczelnego Sądu Administracyjnego Bank Spółdzielczy w S., wnosząc o jej uchylenie. Zaskarżonej decyzji zarzucono naruszenie art. 111, art. 119 i art. 128 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami /Dz.U. nr 115 poz. 741 ze zm./ - cyt. dalej jako ustawy o gospodarce nieruchomościami, a także przepisy ustawy o księgach wieczystych i hipotece. W szczególności zauważono, że zgodnie z art. 128 ust. 2 ustawy o gospodarce nieruchomościami, jeżeli na wywłaszczonej nieruchomości są ustanowione inne prawa rzeczowe, odszkodowanie zmniejsza się o kwotę równą wartości tych praw, które zgodnie z przepisami ustawy powinny być również wywłaszczone. Podkreślono, że nie ma podstaw prawnych do twierdzenia, że w następstwie wywłaszczenia wygasają hipoteki ciążące na nieruchomości. Dodano wreszcie, że wartość nieruchomości, której część wywłaszczono została przez biegłego znacznie zawyżona.
W odpowiedzi na skargę Prezes Urzędu Mieszkalnictwa i Rozwoju Miast wniósł o jej oddalenie, podtrzymując argumentację zawartą w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Podkreślono w niej, że zarzuty podniesione w skardze były przedmiotem rozpoznania już w postępowaniu odwoławczym i nie wniosły żadnych nowych okoliczności, które mogłyby mieć wpływ na zajęte stanowisko.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
W myśl art. 51 ustawy z dnia 11 maja 1995 r. o Naczelnym Sądzie Administracyjnym /Dz.U. nr 74 poz. 368 ze zm./ Sąd nie jest związany granicami skargi. Oznacza to, że Sąd ten ma prawo, a nawet obowiązek dokonać oceny zgodności z prawem zaskarżonego aktu administracyjnego, nawet, gdy dany zarzut nie został podniesiony w skardze.
Jak wynika z akt sprawy organ pierwszej instancji ustalił wysokość odszkodowania według jej wartości, uzyskanej drogą waloryzacji na czerwiec 1999 r., a powinien to uczynić na dzień 15 stycznia 1998 r., tj. na dzień wydania decyzji o ustaleniu lokalizacji autostrady. Już tylko z tego powodu skarga zasługuje na uwzględnienie w części dotyczącej ustalenia odszkodowania za wywłaszczoną nieruchomość. Decyzja Wojewody P. z 21 lipca 1999 r. została, zatem podjęta z rażącym naruszeniem art. 32 ust. 1 ustawy o autostradach płatnych /Dz.U. nr 127 poz. 627 ze zm./. Przepis ten stanowi wyraźnie, że odszkodowanie za wywłaszczoną nieruchomość powinno odpowiadać jej wartości rynkowej, ustalonej na dzień wydania decyzji o ustaleniu lokalizacji autostrady. Tak, więc w rozpoznawanej sprawie, jak to już wcześniej podniesiono, organ winien ustalić wysokość odszkodowania na dzień 15 stycznia 1998 r. Tymczasem Wojewoda P. ustalił odszkodowanie na czerwiec 1999 r., do czego powołany wyżej przepis nie daje mu żadnej podstawy.
Omawiany przepis nie upoważnia organu do dokonywania waloryzacji odszkodowania w decyzji o jego ustaleniu. Waloryzacji odszkodowania ustalonego na podstawie art. 32 ust. 1 dokonuje się na zasadach określonych w art. 32 ust. 3 ustawy o autostradach płatnych i jest to sprawa odrębna od sprawy ustalenia odszkodowania za wywłaszczenie nieruchomości pod pas drogowy autostrady.
Zgodnie z art. 37 ustawy o autostradach płatnych w sprawach nie uregulowanych w rozdziale 5 tej ustawy stosuje się odpowiednio przepisy ustawy o gospodarce nieruchomościami. Jeżeli, zatem wywłaszczana nieruchomość obciążona jest hipoteką, to orzekając o odszkodowaniu za nią organy administracji winny uwzględnić normę zawartą w art. 128 ust. 2 ustawy o gospodarce nieruchomościami, ponieważ hipoteka jest ograniczonym prawem rzeczowym w rozumieniu art. 244 par. 1 Kc.
Omawiany przepis ustawy o gospodarce nieruchomościami stanowi, że jeżeli na wywłaszczanej nieruchomości są ustanowione inne prawa rzeczowe, /a więc i hipoteka/, to odszkodowanie zmniejsza się o kwotę równą wartości tych praw. Oznacza to tyle, że odszkodowanie za prawo własności i za inne prawa rzeczowe należy ustalić odrębnie dla każdego z uprawnionych podmiotów. Przy czym, suma kwot ustalonego odszkodowania musi być równa wartości nieruchomości. W konsekwencji odszkodowanie należne właścicielowi ulegnie zmniejszeniu o kwoty należne uprawnionym z tytułu innych praw rzeczowych - por. M. Wolanin, Ustawa o gospodarce nieruchomościami. Komentarz, Warszawa 1998, s. 288.
W wyroku z dnia 21 października 1992 r., V SA 86/92 i V SA 436-466/92 /ONSA 1993 Nr 1 poz. 23/ NSA stwierdził, że dla uznania naruszenia prawa za "rażące" niezbędne jest łączne spełnienie dwóch przesłanek. Po pierwsze, treść decyzji musi pozostawać w oczywistej sprzeczności z treścią przepisu prawa. Po drugie natomiast, charakter tego naruszenia jest tego rodzaju, iż prowadzi do niemożności zaakceptowania owej decyzji jako aktu wydanego przez organ praworządnego państwa. Skład orzekający w niniejszej sprawie podziela ten pogląd. Oba wskazane wyżej naruszenia przepisów prawa materialnego są przypadkami rażącego naruszenia prawa w rozumieniu art. 156 par. 1 Kpa, ponieważ naruszono przepisy, w oparciu, o które można ustalić niewątpliwy stan prawny, a w konsekwencji naruszenia te wywołują skutki nie do przyjęcia w demokratycznym państwie prawnym.
W tej sytuacji należało uznać, iż decyzja Wojewody P. w części dotyczącej odszkodowania za wywłaszczoną nieruchomość dotknięta jest wadą wskazaną w art. 156 par. 1 pkt 2 Kpa i wyeliminować ją z obrotu prawnego.
Natomiast decyzja Prezesa Urzędu Mieszkalnictwa i Rozwoju Miast utrzymująca w mocy decyzję dotkniętą w części wadą nieważności również rażąco narusza prawo, co uzasadnia stwierdzenie jej nieważności w tej części. Dodatkowo można uznać, że organ ten rażąco naruszył prawo w uzasadnieniu swej decyzji, kiedy to stwierdził, że pozostająca przy właścicielu część nieruchomości jest wystarczająca do zaspokojenia roszczeń Banku. Kwestia ta jest sprawą cywilną, należącą do właściwości sądów powszechnych i organy administracji publicznej nie są właściwe do wypowiadania się w tej kwestii.
W związku z powyższym, działając na podstawie art. 22 ust. 1 pkt 2 i ust. 3 ustawy z dnia 11 maja 1995 r. o Naczelnym Sądzie Administracyjnym /Dz.U. nr 74 poz. 368 ze zm./ należało orzec jak w sentencji wyroku.
O kosztach postępowania orzeczono według art. 55 ust. 1 i 3 ustawy o Naczelnym Sądzie Administracyjnym.