Uzasadnienie
Skarżący zwrócił się o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowego zwolnienia od kosztów sądowych twierdząc, że znajduje się w trudnej sytuacji finansowej. Podał, że prowadzi działalność gospodarczą, a miesięczny dochód gospodarstwa domowego, w którym wraz z żoną pozostaje, wynosi 2000 zł. Jako majątek ujawnił mieszkanie oraz oszczędności w kwocie 1.500 zł.
Skierowane do wnioskującego wezwanie do nadesłania dokumentów źródłowych zostało doręczone w dniu 14 maja 2010 r. na adres wskazany w skardze. Termin do uzupełnienia braków upłynął bezskutecznie 28 maja 2010 r.
W sprawie zważono, co następuje:
Postępowanie przed sądem administracyjnym toczy się według przepisów ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. nr 153, poz. 1270 ze zm.), dalej p.p.s.a.
W orzecznictwie sądów administracyjnych ugruntowany jest już pogląd, że to strona ubiegająca się o przyznanie prawa pomocy na podstawie art.246 p.p.s.a. obowiązana jest wykazać swoją trudną sytuację materialną (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 25 sierpnia 2008 r. sygn. akt II FZ 345/08). Dokonując zaś oceny zasadności wniosku referendarz musi rozważyć z jednej strony interes państwa w pobieraniu opłat za rozstrzyganie sprawy, a z drugiej interes strony w dochodzeniu swych praw przed sądem i zachować odpowiednią proporcję między nimi. Na konieczność zachowania proporcji miedzy interesem państwa a prawem strony do rozpoznania jej sprawy przez sąd zwracał uwagę Europejski Trybunał praw Człowieka np. w wyroku z dnia 19 grudnia 1997 r. w sprawie Brualla Gomez de la Torre przeciwko Hiszpanii (por. postanowienie NSA jak wyżej).
Stosownie do regulacji art. 245 ustawy p.p.s.a. prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Skarżący ubiega się o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym, które to obejmuje zwolnienie od opłat sądowych w całości lub w części. Z treści pisma z dnia 6 maja 2010 r. wynika, że intencją wnioskującego jest zwolnienie z opłaty kancelaryjnej wynoszącej 100 zł. Zgodnie przepisem art. 246 § 1 pkt 2 ustawy p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie częściowym następuje wtedy, gdy wykaże ona, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny.
Przesłanką zwolnienia od kosztów sądowych nie jest brak jakichkolwiek wolnych środków finansowych (oszczędności) na ich opłacenie, ale niemożność ich wygospodarowania z uzyskanych przychodów i posiadanego majątku z uwagi na to, że całość zużywana jest na niezbędne utrzymanie strony postępowania i jej bliskich, z których nie można zrezygnować lub czasowo ograniczyć, bowiem są one nieodzowne. Świadczy o tym określenie " konieczne" użyte przez ustawodawcę w odniesieniu do słowa "utrzymanie".
Zwrócić także należy uwagę, że wykazanie okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy należy do obowiązku podmiotu ubiegającego się o przyznanie tego prawa, co oznacza, że przedstawione informacje muszą pozwalać na przyjęcie takiego ustalenia w sposób niebudzący wątpliwości. Wnioskodawca powinien zatem rzetelnie i wiarygodnie przedstawić swoją sytuację majątkową oraz rodzinną. Zgodnie z utrwalonym w orzecznictwie poglądem (por. postanowienia NSA z dnia 25 kwietnia 2008 r., sygn. akt: II OZ 322/08, z dnia 14 września 2009 r. sygn. akt: II FZ 337/09) wykładnia ustawowego określenia " gdy osoba ta wykaże" sprowadza się do przyjęcia, że na ubiegającym się o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar dowodu, że znajduje się on w sytuacji uprawniającej do przyznania pomocy prawnej w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. Do referendarza rozpatrującego wniosek w przedmiocie prawa pomocy należy zaś ocena, czy przedstawione powyżej okoliczności zachodzą. Należy jednocześnie zaznaczyć, że przyznanie bądź odmowa przyznania prawa pomocy winna zawsze wynikać z wzajemnej oceny dwóch elementów:
- 1) kosztów, jakie musi ponieść strona na poczet prowadzonego postępowania,
- 2) aktualnej kondycji finansowej strony.
Warto w tym miejscu przypomnieć, że prawo pomocy, przewidziane w przepisach dotyczących kosztów sądowych, wywodzi swą genezę z tzw. prawa ubogich, określanego też prawem ubóstwa lub nawet prawem wspierania ubogich. Jak trafnie podkreślił Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z 18 grudnia 2008 r. sygn. akt nr I FZ 497/08, prawo pomocy, którego istota polega na zwolnieniu strony postępowania sądowego z ponoszenia kosztów sądowych, nie sprowadza się do likwidacji tych ciężarów w ogóle, bo jest to niemożliwe, lecz jedynie do przeniesienia ich na ogół podatników, a ściślej, na budżet państwa, składający się z podatków i innego rodzaju wpływów. Koszty procesu przerzucane są zatem na innych i z tego też względu instytucja prawa pomocy winna być traktowana jako wyjątek od ogólnej zasady ustanowionej w art.199 p.p.s.a., zgodnie z którą, strony ponoszą koszty postępowania związane ze swoim udziałem w sprawie i być przyznawana tym osobom, które jej rzeczywiście potrzebują.
Ustawa p.p.s.a nie przewiduje działania referendarza z urzędu. Stąd prawo pomocy może być przyznane stronie wyłącznie na jej wniosek złożony na urzędowym formularzu PPF (art.252 § 2 p.p.s.a.), mającym na celu ogólne zobrazowanie sytuacji majątkowej wnoszącego.
Należy zwrócić uwagę na to, że wnioskujący jest zobowiązany do składania oświadczeń zgodnych z prawdą i wewnętrznie spójnych. W razie pojawienia się wątpliwości co do przedstawionych w formularzu danych, referendarz dysponuje instrumentami prawnymi służącymi ich wyjaśnieniu.
Kwestię badania oświadczenia strony szczegółowo reguluje art.255 p.p.s.a., stanowiący, że to rozstrzygający o przyznaniu prawa pomocy, w ramach postępowania wyjaśniającego, może wezwać stronę, w ustalonym dowolnie terminie, do złożenia dodatkowych oświadczeń lub dokumentów źródłowych, jeżeli dane zawarte we wniosku okażą się niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzą wątpliwości. Wyjaśnić należy, że konstrukcja tego przepisu ma wzmacniać wyjątkowość instytucji, jaką jest pomoc prawna. Przede wszystkim zakłada obowiązek współpracy z referendarzem celem przeprowadzenia postępowania uzupełniającego, zmierzającego do wydania orzeczenia w oparciu o zasadę prawdy materialnej. Stanowi ponadto rodzaj dodatkowego postępowania dowodowego, dającego możliwość uzupełnienia wniosku oraz określenia w sposób klarowny i pełny stanu majątkowego strony oraz członków gospodarstwa domowego, w którym ona pozostaje.
Oczywiste w takiej sytuacji pozostaje, ze niedopełnienie obowiązku, o którym mowa w art. 255 p.p.s.a. może w konsekwencji skutkować niewykazaniem, że strona wnioskująca nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania w rozumieniu powyżej cytowanego art.246 § 1 pkt 2 p.p.s.a.
Przenosząc powyższe rozważania na grunt niniejszej sprawy stwierdzić trzeba, że zawarte w przedłożonym przez skarżącego urzędowym formularzu PPF informacje, w zestawieniu z wysokością wymaganej opłaty -100 zł, nasunęły wątpliwości co do zasadności przyznania pomocy prawnej. Zainteresowany na etapie składania formularza PPF podał, że miesięczny dochód dwuosobowego gospodarstwa domowego wynosi 2.000 zł brutto, przy czym był w stanie zgromadzić oszczędności w wysokości 1.500 zł.
W świetle przestawionych powyżej okoliczności, referendarz działając na mocy art.255 p.p.s.a, skierował do strony wezwanie mające na celu wyjaśnienie pojawiających się wątpliwości, bowiem zwrócił się o przedłożenie dodatkowych dokumentów potwierdzających prawdziwość złożonych oświadczeń. Skarżący jednakże pozostawił je bez odpowiedzi. Tym samym do dnia rozpoznania wniosku uchylił się od udokumentowania wysokości dochodów i wydatków gospodarstwa domowego, w którym pozostaje.
Konkludując, powyższe okoliczności, a w szczególności brak aktywności ze strony skarżącego M.A., uzasadniają w konsekwencji negatywną ocenę w postępowaniu o przyznanie jemu prawa pomocy. Tym bardziej, że wnioskujący był w stanie wygospodarować środki na uiszczenie wymaganej opłaty w dniu 26 maja 2010 r.
Podkreślenia wymaga, że zarówno w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego, jak i w doktrynie akcentuje się, że to na wnioskującym ciąży obowiązek udowodnienia, że znajduje się on w sytuacji uprawniającej do skorzystania z prawa pomocy. W warunkach niniejszej sprawy zaistniała zatem zawiniona przez skarżącego przeszkoda w wyeliminowaniu rodzących się wątpliwości na tle przedstawionych przez niego informacji.
Z tych względów, na podstawie art. 246 § 1 pkt 2, oraz art.258 § 2 pkt 7 ustawy p.p.s.a. postanowiono, jak w sentencji.