Uzasadnienie
W dniu 30 lipca 2015r. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego wpłynął na urzędowym formularzu wniosek skarżącego o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie radcy prawnego.
W oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątku i dochodach, sporządzonym na urzędowym formularzu PPF wnioskodawca podał, że prowadzi wspólne gospodarstwo domowe wraz z żoną. Oświadczył, że z tytułu renty rodzinnej oraz umowy o prace uzyskuje łączny dochód w kwocie 2.179,53 zł netto. Skarżący wskazał, że jest po zabiegu operacyjnym kręgosłupa i nie może podjąć żadnej dodatkowej pracy która pozwoliłby mu na uzyskanie dodatkowego dochodu. Ponadto skarżący oświadczył, że nie posiada nieruchomości, ruchomości, przedmiotów wartościowych oraz oszczędności. Wskazał również, że posiada z żoną ustrój rozdzielności majątkowej.
W odpowiedzi na zarządzenie Referendarza sądowego skarżący przedłożył: PIT-37 za lata 2013-2014 z których wynika, że za powyższe okresy uzyskał dochód w kwotach 55.371,66 zł oraz 55.284,05 zł; umowę rozdzielności majątkowej zawartą w formie aktu notarialnego; wyciąg z rachunku bankowego; decyzje o waloryzacji wojskowej renty rodzinnej; umowę najmu lokalu wraz z aneksem; rachunek za energię, gaz i telefon oraz wykaz miesięcznych opłat. Jednocześnie wnioskodawca oświadczył, że nie posiada oszczędności. Miesięczne koszty utrzymania wnioskodawca określił na łączną kwotę 2.411 zł (leki, czynsz, najem mieszkania, prąd, gaz, telefon, TV, środki czystości i higieny, odzież i obuwie oraz wyżywienie).
Postanowieniem z dnia 26 sierpnia 2015r. referendarz sądowy odmówił przyznania prawa pomocy.
W piśmie przesłanym do Sądu w dniu 07 września 2015r. (w terminie do wniesienia sprzeciwu od postanowienia referendarza) skarżący wniósł o rozłożenie na raty należności z tytułu wpisu sądowego w kwocie 500 zł. Skarżący podał, że we wniosku o przyznanie prawa pomocy udokumentował, że nie posiada żadnego majątku ruchomego oraz nieruchomego, oszczędności i żadnych wolnych środków pieniężnych. Dodał, że przedstawił akt notarialny potwierdzający, że pozostaje z żoną w ustroju rozdzielności małżeńskiej majątkowej, w związku z czym nie może interesować się jej dochodem oraz przekazywać informacji na ten temat. Skarżący podał, że utrzymuje się z renty po zmarłym synu, obecnie brakuje ma na opłaty i może liczyć na pomoc żony czy syna.
W piśmie z dnia 09 września 2015r. Sąd poinformował skarżącego, że na tym etapie postępowania ww. wniosek jest niedopuszczalny, zaś złożone pismo zostanie potraktowane jako sprzeciw od postanowienia referendarza, co spowoduje ponowne rozpoznanie wniosku o zwolnienie z kosztów.
Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Jak wskazano wyżej pismo strony przesłane do Sądu w niu 7 września 2015r. Sad potraktował jako sprzeciw od postanowienia referendarza z dnia 26 sierpnia 2015r.
Stosownie do treści art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tj. DZ.U. z 2012 r., poz. 270 ze zmian.), dalej p.p.s.a., w przypadku skutecznego wniesienia sprzeciwu postanowienie przeciwko któremu został on wniesiony, traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym.
Generalną zasadą postępowania przed sądami administracyjnymi jest konieczność ponoszenia przez strony kosztów postępowania związanych z udziałem w sprawie (art. 199 p.p.s.a.).
Wyjątek od powyższej zasady wprowadza instytucja prawa pomocy.
Zgodnie z art. 245 § 1 p.p.s.a. prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 2 p.p.s.a.). Prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 3 p.p.s.a.).
Zgodnie z art. 246 § 1 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje: 1) w zakresie całkowitym – gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania;
- 2) w zakresie częściowym – gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny.
Wskazać należy, że prawo pomocy wywodzi swoją genezę z tzw. prawa ubogich, określanego też prawem ubóstwa lub nawet prawem o wspieraniu ubogich. Udzielenie stronie prawa pomocy jest formą dofinansowania jej z budżetu państwa i powinno mieć miejsce tylko w sytuacjach, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. Burzy bowiem konstytucyjny obowiązek wynikający z art. 84 Konstytucji RP świadczenia ciężarów i świadczeń publicznych, do których zalicza się daniny publiczne w postaci kosztów sądowych na zasadzie równości i powszechności. Koszty procesu przerzucane są bowiem na innych i z tego tytułu instytucja prawa pomocy winna być traktowana jako wyjątek od ogólnej zasady ustanowionej w art. 199 p.p.s.a. (vide: postanowienie NSA z dnia 13 listopada 2013r., sygn. akt I FZ 385/13, dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych na stronie www.orzeczenia.nsa.gov.pl)
Celem instytucji prawa pomocy jest zagwarantowanie prawa do sądu osobom najuboższym (w tym również osobom prawnym oraz innym jednostkom organizacyjnym), znajdującym się w wyjątkowo złej sytuacji materialnej, które całkowicie nie są w stanie wygospodarować środków na pokrycie kosztów związanych z dochodzeniem swych praw przed sądem. Stosując prawo pomocy nie można chronić czy też wzbogacać majątku osób prywatnych, gdyż celem instytucji prawa pomocy jest zapewnienie dostępu do sądu osobom, którym brak środków finansowych ten dostęp uniemożliwia. Zapobiegliwości i przezorności w tym zakresie należy szczególnie wymagać od osób toczących spory sądowe w związku z prowadzoną działalnością gospodarczą (vide postanowienia: NSA z dnia 29 listopada 2013r., sygn. akt II FZ 773/13; WSA w Poznaniu z dnia 16 października 2008r., sygn. akt I SA/Po 1433/07, NSA z dnia 1 kwietnia 2008r., sygn. akt I OZ 208/08).
Dodatkowo podkreślenia wymaga fakt, że zgodnie z art. 246 § 1 i 2 p.p.s.a. ciężar dowodu spoczywa na stronie, która ubiega się o przyznanie prawa pomocy.
Z użycia w tych przepisach określenia "gdy wykaże" wynika niezbicie, że to na stronie wnioskującej spoczywa obowiązek przekonania sądu, iż w jej przypadku zachodzą ustawowe przesłanki warunkujące przyznanie jej prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Naczelny Sąd Administracyjny wskazuje, że to strona powinna należycie uzasadnić i uprawdopodobnić okoliczności, które podaje we wniosku o przyznanie prawa pomocy. Jeżeli fakty, które podaje we wniosku, nie znajdują pokrycia w aktach sprawy lub pozostają w sprzeczności z zawartymi tam informacjami o stanie majątkowym strony, istnieją podstawy do odmowy przyznania prawa pomocy (vide: postanowienia NSA z dnia 9 września 2004r., sygn. akt FZ 360/04, niepubl., z dnia 7 marca 2006r., sygn. akt OZ 211/06, niebubl.).
To zatem strona ma przekonać rozpoznającego wniosek o przyznanie prawa pomocy, że nie jest w stanie ponieść określonych kosztów postępowania. Składając formularz wniosku, powinna tym samym skrupulatnie go wypełnić, a w sytuacji, gdy zawarte w nim oświadczenie o stanie rodzinnym, majątku i dochodach okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości (art. 255 p.p.s.a.), ma przedłożyć dodatkowe oświadczenia i dokumenty źródłowe pozwalające na zweryfikowanie złożonego przez nią oświadczenia i dokonanie oceny jej rzeczywistej sytuacji materialnej. Wybór żądanych dokumentów źródłowych uzależniony jest od indywidualnych okoliczności rozpoznawanej sprawy i pozostawiony został uznaniu rozpoznającego wniosek o przyznanie prawa pomocy. Podkreślić również należy, że art. 255 p.p.s.a. stanowi podstawę do wezwania strony, a nie organów państwowych, czy też jakichkolwiek instytucji, do złożenia w zakreślonym terminie dodatkowych oświadczeń, czy też dokumentów źródłowych.
Zwrócić należy także uwagę, że przepis art. 255 p.p.s.a. jest nie tylko podstawą prawną dla działań Sądu umożliwiających prawidłową ocenę sytuacji materialnej wnioskodawcy, ale regulacja ta pozwala także ubiegającemu się o przyznanie prawa pomocy na uzupełnienie wniosku w przypadku, kiedy okoliczności wskazane we wniosku nie okażą się wystarczające do stwierdzenia przesłanek z art. 246 § 1 p.p.s.a. O ile zatem nieprzeprowadzenie postępowania uzupełniającego co do rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych strony, w przypadku, gdy okoliczności przedstawione we wniosku budzą jakiekolwiek wątpliwości, jest istotną wadą postanowienia skutkującą jego uchyleniem, o tyle uchylenie się strony od obowiązków nałożonych w toku takiego postępowania należy uznać za przeszkodę wykluczającą uprawdopodobnienie wskazanych we wniosku informacji o przyznanie prawa pomocy w żądanym zakresie (vide: postanowienie NSA z 10 stycznia 2008 r., sygn. II FZ 540/07, niepubl.).
Mając na uwadze powyższe regulacje należy stwierdzić, iż wniosek skarżącego nie zasługuje na uwzględnienie. Oceniając przedstawione przez stronę informacje w kontekście przesłanki warunkującej przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym, tj. sytuacji gdy strona wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania uznać należy, że składający wniosek o przyznanie prawa pomocy, z naruszeniem spoczywającego na stronie obowiązku nie wykazał i nie udokumentował podnoszonych we wniosku okoliczności. W ocenie Sądu nie uprawdopodobnił, że jego sytuacja materialna uzasadnia uwzględnienie wniosku.
Przede wszystkim wskazać należy, że wnioskodawca wystąpił o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym, zaś przepis ten wyraźnie wskazuje, że w takiej sytuacji wnioskodawca powinien wykazać, że nie posiada jakichkolwiek środków pieniężnych. W tym kontekście wskazać należy, że we wniosku o udzielenie prawa pomocy skarżący podał, że jego dochód netto wynosi 2.179,53 zł netto. Natomiast z przedłożonych zeznań podatkowych skarżącego za lata 2013 – 2014 wynika, że za powyższe okresy uzyskał dochód w kwotach 55.371,66 zł oraz 55.284,05 zł. Tym samym stwierdzić należy, że wnioskodawca posiada stałe i regularne dochody.
Ponadto strona przedstawia swoją sytuację w sposób wybiórczy. Jednocześnie składane przez nią w trakcie postępowania oświadczenia pozostają ze sobą w sprzeczności i jako niewiarygodne nie pozwalają ocenić sytuacji majątkowej i rodzinnej wnioskodawcy.
W pierwotnie złożonym urzędowym formularzu PPF skarżący oświadczył z jednej strony, że w gospodarstwie domowym pozostaje z żoną. Nie podał jednak źródła utrzymania żony i wysokości jej dochodów, ograniczając się do informacji o pozostawaniu małżonków w rozdzielności majątkowej. Argumentację tę powtórzył w piśmie z dnia 07 września 2015r. Jednocześnie w piśmie tym stwierdził, że mimo trudnej sytuacji nie musi żebrać ani kraść ponieważ może liczyć na pomoc żony i syna.
Podkreślić należy, że wezwanie przewidziane w ww. art. 255 p.p.s.a. może odnosić się do osób trzecich pozostających z wnioskodawcą we wspólnym gospodarstwie domowym, i to nie tylko dlatego, że informacje o tych osobach muszą być zamieszczone w odpowiednich rubrykach formularza wniosku o przyznanie prawa pomocy, ale przede wszystkim z uwagi na fakt, iż treść tych oświadczeń, co oczywiste, może w istotnym stopniu wpłynąć na rozstrzygnięcie wniosku (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 17 maja 2006 r., sygn. akt I OZ 657/06, LEX nr 181557).
Skoro bowiem wnioskodawca pozostaje we wspólnocie rodzinnej i majątkowej z innymi osobami (w przedmiotowej sprawie mieszka z żoną), to dochody i wydatki tych osób bezsprzecznie kształtują jego status majątkowy, czasami wręcz przesądzając o tym, czy może on ponieść koszty postępowania, czy też nie.
Zauważyć należy, że skarżący, co prawda oświadczył, że ponosi koszty utrzymania mieszkania, które zajmuje z żoną, z otrzymywanej renty - jednak dodał, że może liczyć na pomoc rodziny (żony i syna). W związku z tym, należało wyjaśnić nie tylko sytuację majątkową skarżącego, lecz również zbadać, czy nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania ze wsparciem żony czy syna. Tym bardziej, że skarżący nie podał wysokości uzyskiwanej od rodziny pomocy oraz dochodów swoje żony.
Odnosząc się do podnoszonej przez stronę argumentacji dotyczącej rozdzielności majątkowej małżonków w kontekście możliwości partycypowania członków rodziny strony w pozyskaniu przez nią środków na opłacenie kosztów sądowych przywołać wypada postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 15 maja 2008r., sygn. akt II FZ 146/08, w którym podkreślono, iż zgodnie z art. 23, art. 27 oraz art. 128 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. Nr 9, poz. 59 ze zm.), małżonkowie zobowiązani są do wzajemnej pomocy i alimentacji również w zakresie ponoszenia kosztów sądowych postępowania, a na istnienie takiego obowiązku nie ma wpływu rozdzielność majątkowa małżonków. Obowiązek wzajemnego wspierania się i alimentacji dotyczy również rodziców i dzieci (art. 87 w związku z art. 128 wskazanej ustawy).
Tym samym konieczność zapewnienia środków utrzymania członkom rodziny (małżonkowi, dzieciom czy rodzicom) przez stronę ubiegającą się o prawo pomocy, jak i możliwość pomocy rodziny przy pozyskaniu przez nią środków na ich opłacenie ma znaczenie przy ocenie możliwości poniesienia kosztów sądowych. Na stan majątkowy strony niewątpliwie ma wpływ stan majątkowy i dochody jej rodziny (członków, którzy mają obowiązek wspierania strony). Konieczność oceny stanu majątkowego strony ubiegającej się o prawo pomocy w oparciu wiedzę na temat stanu majątkowego jej rodziny potwierdza również art. 252 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, zgodnie z którym oświadczenie strony, będącej osobą fizyczną powinno zawierać dokładne dane o jej stanie majątkowym, dochodach i stanie rodzinnym. Powołać również można tezę postawioną w postanowieniu Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 06 października 2004 r., sygn. akt GZ 71/04, w którym Sąd stwierdził, że przy badaniu przesłanek z art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., należy wziąć pod uwagę, iż zgodnie z art. 23 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego małżonkowie są zobowiązani do wzajemnej pomocy i z tego obowiązku nie zwalnia pozostawanie w rozdzielności majątkowej.
Co istotne jak wskazano wyżej, to sam skarżący twierdzi, że otrzymuje pomoc od żony i syna.
Reasumując stwierdzić należy, że wnioskodawca posiada stałe dochody, jednocześnie w sposób wybiórczy przedstawił swoją sytuacje materialną i rodzinną, co uniemożliwia ocenę jego możliwości finansowych w zakresie ponoszenia kosztów sądowych. To strona powinna podejmować takie czynności, które przekonałyby orzekającego, co do zasadności przyznania prawa pomocy.
W świetle powyższego, Sąd na podstawie art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. orzekł, jak w sentencji.