Uzasadnienie
W. U. wnioskiem z dnia 26 maja 2009 r. (data stempla pocztowego) zwrócił się o zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie doradcy podatkowego.
Zgodnie z brzmieniem art. 245 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), zwanej dalej p.p.s.a., prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Natomiast prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego.
W myśl art. 246 § 1 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje:
- 1) w zakresie całkowitym – gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania;
- 2) w zakresie częściowym – gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny.
Stosownie do przepisu art. 246 § 3 p.p.s.a., adwokata, radcę prawnego, doradcę podatkowego lub rzecznika patentowego można ustanowić dla strony, która nie zatrudnia lub nie pozostaje w innym stosunku prawnym z adwokatem, radcą prawnym, doradcą podatkowym lub rzecznikiem patentowym. Nie dotyczy to adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego ustanowionego na podstawie przepisów o prawie pomocy.
Przywołane regulacje stanowią odstępstwo od generalnej zasady ponoszenia kosztów postępowania sądowoadministracyjnego zawartej w art. 199 p.p.s.a. Zatem to rzeczą wnioskodawcy jako zainteresowanego jest wykazanie, iż jego sytuacja materialna jest na tyle trudna, że uzasadnia wyjątkowe traktowanie, o którym mowa w przytoczonych przepisach. Tym samym to na nim spoczywa ciężar dowodu, że znajduje się w sytuacji uprawniającej go do skorzystania z prawa pomocy, zaś rozstrzygnięcie w tej kwestii zależy od tego, co zostanie przez stronę udowodnione.
Ze złożonego przez wnioskodawcę oświadczenia o stanie rodzinnym, majątku i dochodach wynika, że wprawdzie zamieszkuje on z małżonką, jednak nie prowadzi z nią wspólnego gospodarstwa domowego, gdyż pomiędzy małżonkami istnieje ustrój rozdzielności majątkowej, źródłem jego utrzymania są dochody ze stosunku pracy w wysokości 2 300 brutto miesięcznie, przy czym wynagrodzenie podlega zajęciu komorniczemu w 50%, nie posiada jakiegokolwiek majątku, w tym nieruchomości, przedmiotów o wartości powyżej 3 000 euro, oszczędności. Wskazał, że zajmuje lokal, którego głównym najemcą jest teściowa i partycypuje w kosztach jego utrzymania.
Na podstawie art. 255 p.p.s.a., jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona ma obowiązek złożyć na wezwanie dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczących jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego.
W związku z powyższym zarządzeniem referendarza sądowego z dnia 3 czerwca 2009 r. (doręczonym stronie w dniu 23 czerwca 2009 r.) skarżący zobowiązany został do przedłożenia w terminie 7 dni następujących dokumentów: (1) odpisów zeznań podatkowych małżonków złożonych za rok 2008, bądź też stosownego zaświadczenia o dochodach uzyskanych za ten rok z właściwego urzędu skarbowego, (2) wyciągów ze wszystkich posiadanych przez małżonków rachunków bankowych i lokat, na których gromadzone są środki pieniężne, w tym kont i lokat dewizowych, z ostatnich trzech miesięcy wraz z historią dokonanych na rachunkach operacji, a w przypadku ich nieposiadania złożenia przez każdego z małżonków stosownego oświadczenia w tym przedmiocie, (3) zaświadczenia od pracodawcy o wysokości osiąganego przez niego miesięcznego dochodu w kwotach brutto i netto, z uwzględnieniem dokonywanych w ramach egzekucji potrąceń, (4) oświadczenia w przedmiocie małżonki, w szczególności posiadanych przez nią nieruchomości, przedmiotów o wartości powyżej 3 000 euro, wysokości zasobów pieniężnych (oszczędności i papierów wartościowych), a także dokumentów w przedmiocie źródeł i wysokości miesięcznych dochodów uzyskiwanych przez małżonkę, (5) dokumentów obrazujących wysokość ponoszonych przez małżonków miesięcznych wydatków związanych z kosztami utrzymania (opłaty za mieszkanie, gaz, energię elektryczną, wodę, inne), (6) oświadczenia w przedmiocie zarejestrowanych na niego, jego żonę pojazdów mechanicznych (podania ich marki, modelu, roku produkcji oraz aktualnej wartości).
Jednocześnie skarżący został poinformowany, że nie jest zobowiązany do przedstawienia danych i dokumentów odnoszących się do sytuacji majątkowej małżonki w sytuacji, gdy został orzeczony rozwód lub separacja, a wnioskodawca przedłoży stosowne orzeczenie sądu w tym zakresie.
W odpowiedzi na powyższe zarządzenie wnioskodawca nadesłał wyciąg z posiadanego rachunku bankowego sporządzony za okres od 29 marca do 29 czerwca 2009 r., zaświadczenie od pracodawcy z dnia 29 czerwca 2009 r. o wysokości wynagrodzenia za maj 2009 r., kopie: zeznań podatkowych każdego z małżonków za rok 2008 (PIT-37), dowodów wpłat na fundusz remontowy za okres od kwietnia do czerwca 2009 r., za mieszkanie za czerwiec 2009 r., gaz za okres od 7 stycznia do 20 kwietnia 2009 r. oraz energię elektryczną płatną do 20 maja 2009 r., a także odpis umowy majątkowej małżeńskiej zawartej w dniu 16 stycznia 2006 r., na mocy której pomiędzy małżonkami ustanowiona została rozdzielność majątkowa. W dodatkowo złożonym oświadczeniu wyjaśnił, że nie posiada rachunków i lokat dewizowych oraz zarejestrowanych na siebie pojazdów mechanicznych.
Przedłożył również dodatkowe oświadczenie żony w przedmiocie nieposiadania kont i lokat dewizowych, nieruchomości, przedmiotów o wartości powyżej 3 000 euro oraz pojazdów mechanicznych. Małżonka wskazała przy tym, że w związku z istniejącym ustrojem rozdzielności majątkowej odmawia przedstawienia wyciągu z posiadanego rachunku bankowego. Nadmieniła, że małżonkowie wspólnie zamieszkują w lokalu, którego najemcą jest jej matka, jednak prowadzą odrębne gospodarstwa domowe, a wnioskodawca ponosi ⅓ utrzymania lokalu, tj. 180 zł miesięcznie.
Analiza materiału dowodowego wskazuje, że skarżący – pomimo nałożonego na niego zobowiązania – nie przedłożył wszystkich wymaganych dokumentów, które pozwoliłyby na dokonanie pełnej i rzetelnej oceny jego sytuacji finansowej. Wnioskodawca nie przedstawił bowiem wyciągów z posiadanych przez małżonkę rachunków bankowych, jak również dokumentów w przedmiocie źródeł i wysokości miesięcznych dochodów przez nią uzyskiwanych. Natomiast zachowanie małżonki, która oświadczyła, że w związku z umową majątkową małżeńską odmawia wnioskodawcy wglądu w swój rachunek bankowy jest niezrozumiałe. Z jednej bowiem strony – powołując się na istniejącą pomiędzy małżonkami rozdzielność majątkową – odmawia przedłożenia wyciągu z posiadanego rachunku bankowego, na który przekazywana jest przez ZUS emerytura (dowód: kopia decyzji ZUS z dnia 18 marca 2008 r. o przyznaniu emerytury przedłożona przy wniosku z dnia 5 marca 2008 r., k. 27 akt sądowych), z zaś drugiej zaś przedstawia złożone przez siebie zeznanie podatkowe, z którego wynika źródło oraz wysokość dochodu osiągniętego w 2008 r. oraz składa oświadczenie o nieposiadaniu majątku. Przyjąć zatem należy, że przedstawia ona swoją sytuację finansową w sposób selektywny
Podkreślić należy, że o zwolnieniu strony od kosztów sądowych nie decyduje bowiem tylko jej własny stan majątkowy z pominięciem majątku współmałżonka. Małżonkowie mają bowiem względem siebie obowiązek pomocy, obejmujący swym zakresem także prowadzenie procesów sądowych i pokrywanie związanych z nimi kosztów, którego to obowiązku nie niweczy zniesienie między małżonkami wspólności ustawowej (por. postanowienie NSA z dnia 6 października 2004 r., sygn. akt GZ 71/04, ONSAiWSA 2005 r. nr 1 poz. 8). Tym samym okoliczność istniejącego w małżeństwie wnioskodawcy ustroju rozdzielności majątkowej nie zwalnia go z obowiązku przedstawienia sytuacji majątkowej współmałżonka i pozostaje bez wpływu na dokonaną ocenę jego możliwości finansowych.
Mając na uwadze ustalony stan faktyczny, uznano, że skarżący nie wyjaśnił istotnych wątpliwości dotyczących sytuacji finansowej swojej i rodziny, a w konsekwencji nie wykazał, że spełnia ustawowe przesłanki przyznania prawa pomocy.
Niezależnie od powyższego wskazać trzeba, że instytucja prawa pomocy ma charakter wyjątkowy, co oznacza, że może być stosowana tylko w przypadku osób charakteryzujących się trudną sytuacją materialną, do których zalicza się bezrobotnych bez prawa do zasiłku lub osoby, które pozbawione są środków do życia bądź których środki są bardzo ograniczone i zaspokajają tylko potrzeby egzystencjalnie niezbędne (postanowienie NSA z dnia 19 października 2005 r., I GZ 107/05, niepubl.). Przepis art. 246 § 1 p.p.s.a. co do zasady nie ma więc zastosowania do osób osiągających dochody z własnej pracy, czy też mają inne stałe źródła dochodów, nawet jeśli koszty sądowe stanowią poważną kwotę w miesięcznym budżecie rodziny.
Tymczasem małżonkowie osiągają stałe i regularne dochody: skarżący – ze stosunku pracy w kwocie 954,96 zł netto, zaś jego małżonka – z emerytury, której wysokość w roku 2008 wynosiła 1 171,90 zł (dowód: k. 27 akt sądowych). Konieczne stałe wydatki związane z miesięcznymi kosztami utrzymania lokalu kształtują się na poziomie około 702 zł, przy czym kwota ta ponoszona jest przez trzy osoby (zgodnie z oświadczeniem skarżący pokrywa wydatki w ⅓).
W tym miejscu wskazać należy, że kwota wpisu od skargi kasacyjnej, od którego zwolnienia między innymi domaga się wnioskodawca, wynosi połowę wpisu od skargi, który w niniejszej sprawie wynosił 277 zł (§ 3 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 16 grudnia 2003 r. w sprawie wysokości oraz szczegółowych zasad pobierania wpisu w postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Dz. U. Nr 221, poz. 2193 ze zm.).
Z tych wszystkich względów na podstawie przepisu art. 246 § 1 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi orzeczono jak w sentencji postanowienia.