Uzasadnienie
Wnioskiem, uzupełnionym na formularzu PPF w dniu 7 stycznia 2011 r., J. G. zwrócił się o przyznanie w niniejszej sprawie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych.
Zgodnie z oświadczeniem o stanie rodzinnym, majątku i dochodach złożonym przez wnioskodawcę ani on ani jego niepracująca małżonka, z którą pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym, nie uzyskują żadnych dochodów. Prowadzona przez wnioskodawcę działalność gospodarcza w okresie ostatnich trzech lat przyniosła mu straty, których wysokość kształtuje się odpowiednio: za 2008 r. – 169.400 zł, za 2009 r. – 550.642, za 2010 r. – 493.134 zł. Małżonka wnioskodawcy jest współwłaścicielką mieszkania o powierzchni 49 m2, zaś wnioskodawca posiada zakład, w skład którego wchodzi nieruchomość o powierzchni 1,75 ha, budynki warsztatowe, socjalne i administracyjny, waga najazdowa oraz samochody ciężarowe, wartość zakładu wg zapisów księgowych wynosi 1.160.000 zł, małżonkowie nie posiadają oszczędności ani papierów wartościowych. W uzasadnieniu wniosku wnioskodawca wskazał, że na modernizację swojego zakładu i przystosowanie go do wymagań unijnych zaciągnął kredyty i leasing, które od kilku lat regularnie spłaca. Z tych względów posiada środki finansowe jedynie na bieżące wydatki oraz opłaty związane z zatrudnieniem pracowników.
W myśl art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) – zwanej dalej p.p.s.a. – przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie częściowym następuje, gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny.
Zgodnie z brzmieniem art. 245 § 3 p.p.s.a., prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego.
Przywołane przepisy regulujące instytucję prawa pomocy stanowią odstępstwo od generalnej zasady ponoszenia kosztów postępowania sądowoadministracyjnego zawartej w art. 199 p.p.s.a. Zatem – co wymaga podkreślenia – to rzeczą wnioskodawcy jako zainteresowanego jest wykazanie, iż jego sytuacja materialna jest na tyle trudna, że uzasadnia wyjątkowe traktowanie, o którym mowa w przytoczonych przepisach. Tym samym to na nim spoczywa ciężar dowodu, że znajduje się w sytuacji uprawniającej go do skorzystania z prawa pomocy, zaś rozstrzygnięcie w tej kwestii zależy od tego, co zostanie przez stronę udowodnione.
Stosownie do art. 255 p.p.s.a., jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego.
Na podstawie wskazanego przepisu referendarz sądowy zarządzeniem z dnia 20 stycznia 2011 r. (doręczonym profesjonalnemu pełnomocnikowi wnioskodawcy w dniu 28 stycznia 2011 r.) wezwał wnioskodawcę do przedłożenia w terminie 7 dni następujących dokumentów źródłowych: oświadczenia w przedmiocie wszystkich źródeł i wysokości łącznego dochodu uzyskanego przez niego i jego małżonkę w 2010 r. oraz stosownych dokumentów w tym zakresie (odpisów dokumentów księgowych, zeznań podatkowych – jeżeli zostały już złożone – umów o dzieło, zlecenia, rachunków), dokumentu (decyzji, zaświadczenia odpowiedniego organu) potwierdzającego, że jego małżonka posiada obecnie status osoby bezrobotnej bez prawa do zasiłku, odpisów dokumentów księgowych potwierdzających wysokość dochodu (poniesionej straty) za okres ostatnich trzech miesięcy z tytułu prowadzonej przez niego działalności gospodarczej, wyciągów i wykazów ze wszystkich posiadanych przez niego i jego małżonkę rachunków bankowych (w tym kont i lokat dewizowych), obrazujących historię i salda tych rachunków w okresie ostatnich trzech miesięcy, a w przypadku ich nieposiadania złożenia przez każdą z wymienionych osób stosownych oświadczeń w tym przedmiocie, oświadczeń w przedmiocie zarejestrowanych na wnioskodawcę lub jego małżonkę pojazdów mechanicznych (podania ich marki, modelu, roku produkcji oraz aktualnej wartości), zaświadczeń wystawionych przez banki o wysokości aktualnego zadłużenia i wysokości spłacanych przez niego miesięcznych rat kredytowych oraz dokumentów obrazujących wysokość innych jego zobowiązań (wobec ZUS, urzędu skarbowego, kontrahentów, dostawców mediów i innych podmiotów), dokumentów obrazujących wysokość ponoszonych w okresie ostatnich trzech miesięcy przez wnioskodawcę i jego małżonkę kosztów utrzymania (opłaty za czynsz, energię elektryczną, gaz, ogrzewanie, innych).
W odpowiedzi na powyższe wezwanie wnioskodawca nadesłał oświadczenie z dnia 31 stycznia 2011 r., w którym podał, iż posiada rozdzielność majątkową z małżonką, która jak wskazał, od kilku lat pozostaje bez pracy i nie osiąga z tego tytułu dochodów. Nadto wnioskodawca oświadczył, że od października 2009 r. wydzierżawił cały zakład wraz ze sprzętem. Na dowód dołączył kopie umowy o wyłączenie ustawowej wspólności majątkowej z dnia 23 czerwca 2003 r. oraz umowy dzierżawy zakładu z dnia 1 października 2009 r. wraz z aneksem oraz wystawionymi na jej podstawie fakturami za okres od października do grudnia 2010 r. Nadto przedłożył szereg dokumentów (zaświadczenia bankowe, terminarze i harmonogramy spłat, umowy pożyczek wraz z aneksami, umowę o ustanowieniu hipoteki zwykłej na zabezpieczenie pożyczki oraz umowę leasingu operacyjnego) obrazujących stan aktualnego zadłużenia oraz wysokość miesięcznych rat z tytułu zaciągniętych przez niego w związku z prowadzoną działalnością gospodarczą kredytów, pożyczek oraz umowy leasingu operacyjnego, wyciągi z dwóch prowadzonych dla niego rachunków bankowych, dokumenty księgowe, tj. podsumowanie księgi przychodów i rozchodów za okres od 1 października do 31 grudnia 2010 r., dokumenty obrotu z wybranymi kontrahentami oraz zestawienie pojazdów będących na stanie firmy, wystawione na jego małżonkę faktury za media (gaz i prąd) oraz potwierdzenie wpłaty na rzecz wspólnoty mieszkaniowej.
Po analizie zgromadzonego materiału dowodowego ustalono, że jest on niepełny i nie usunął wszelkich wątpliwości co do rzeczywistej sytuacji majątkowej wnioskodawcy i jego możliwości płatniczych.
W pierwszej kolejności wskazać należy, iż wnioskodawca nie przedłożył pomimo wezwania wskazanych dokumentów odnoszących się do sytuacji finansowej jego małżonki, tj. wyciągów z prowadzonych dla niej rachunków bankowych albo złożonego przez nią oświadczenia o nieposiadaniu takich rachunków, dokumentu potwierdzającego, że posiada ona obecnie status osoby bezrobotnej bez prawa do zasiłku, oświadczenia w przedmiocie zarejestrowanych na nią pojazdów mechanicznych oraz oświadczenia w przedmiocie wszystkich źródeł przychodu oraz wysokości uzyskanego z nich dochodu za 2010 r. wraz ze stosownymi dokumentami na tę okoliczność.
Wskazać przy tym należy, że oświadczenie wnioskodawcy w przedmiocie dochodów osiągniętych przez jego małżonkę w 2010 r. dotyczyło jedynie nieuzyskiwania dochodów z wynagrodzenia za pracę. W miejsce żądanych dokumentów wnioskodawca przedłożył odpis zawartej przez małżonków umowy o wyłączenie ustawowej wspólności majątkowej.
Mając na uwadze powyższe, stwierdzić należy, że zawarcie umowy majątkowej małżeńskiej przez wnioskodawcę nie skutkuje brakiem obowiązku przedstawienia informacji oraz dokumentów dotyczących jego małżonki, gdyż o zwolnieniu strony od kosztów sądowych nie decyduje tylko jej własny stan majątkowy z pominięciem majątku współmałżonka. Małżonkowie mają bowiem względem siebie obowiązek pomocy, obejmujący swym zakresem także prowadzenie procesów sądowych i pokrywanie związanych z nimi kosztów, którego to obowiązku nie niweczy zniesienie między małżonkami wspólności ustawowej (por. postanowienie NSA z dnia 6 października 2004 r., sygn. akt GZ 71/04, ONSAiWSA 2005 r. nr 1 poz. 8). Z istoty obowiązku wzajemnej pomocy małżonków wynika, że prawo pomocy nie może być przyznane jednemu z małżonków, jeżeli dochody drugiego małżonka pozwalają na pokrycie kosztów sądowych bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny.
Nadto należy podkreślić, iż wnioskodawca uchylił się nie tylko od przedstawienia dokumentów odnoszących się do sytuacji majątkowej jego małżonki. Pomimo wezwania nie przedłożył bowiem dodatkowego oświadczenia w przedmiocie wskazania wszystkich swoich źródeł przychodu i wysokości uzyskanego z nich w 2010 r. łącznego dochodu oraz potwierdzających to dokumentów, w tym dokumentów księgowych obrazujących wysokość łącznego dochodu (poniesionej straty) za 2010 r. z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej.
Postępowanie wnioskodawcy polegające na selektywnym podawaniu informacji i przedkładaniu dokumentów skutkuje niewyjaśnieniem istotnych wątpliwości dotyczących jego rzeczywistych możliwości płatniczych. Podkreślenia wymaga, że to sam wnioskodawca uniemożliwił dokonanie pełnej oceny jego sytuacji finansowej. Brak zatem podstaw by uznać, że sytuacja finansowa wnioskodawcy jest na tyle trudna, że nie ma on środków pieniężnych na opłacenie kosztów sądowych w niniejszej sprawie, zwłaszcza w sytuacji gdy jest on właścicielem zakładu o wartości księgowej 1.160.000 zł, który wydzierżawił za kwotę 30.000 netto miesięcznie (zgodnie z przedłożoną umową dzierżawy zakładu wraz z taborem samochodowym, urządzeniami dźwigowymi, pomieszczeniami socjalnymi, biurowymi i warsztatowymi z dnia 1 października 2009 r.).
W orzecznictwie sądowoadministracyjnym przyjmuje się, iż koszty postępowania winny być ponoszone na równi z innymi niezbędnymi wydatkami. W tym kontekście należy wskazać, że wnioskodawca przeznacza na spłatę zaciągniętych kredytów i pożyczek oraz regulowanie zobowiązań z tytułu umowy leasingu operacyjnego kwoty znacznie przekraczające wysokość kosztów sądowych w niniejszej sprawie. Z przedłożonych przez wnioskodawcę na tę okoliczność dokumentów wynika, że miesięcznie uiszcza on raty w wysokości około 30.889 zł. Fakt zaciągnięcia tak znacznych zobowiązań po pierwsze sugeruje, że wnioskodawca czuł się osobą zdolną do ich spłaty, po drugie oznacza, że udzielające mu ich instytucje finansowe także oceniły, że zdolność taką posiada.
Instytucja prawa pomocy ma charakter wyjątkowy, co oznacza, że może być stosowana tylko w przypadku osób charakteryzujących się trudną sytuacją materialną, do których zalicza się bezrobotnych bez prawa do zasiłku lub osoby, które pozbawione są środków do życia bądź których środki są bardzo ograniczone i zaspokajają tylko potrzeby egzystencjalnie niezbędne (postanowienie NSA z dnia 19 października 2005 r., I GZ 107/05). Przepis art. 246 § 1 p.p.s.a. co do zasady nie ma więc zastosowania do osób osiągających dochody z własnej pracy i posiadających jakikolwiek majątek, nawet jeśli koszty sądowe stanowią poważną kwotę w miesięcznym budżecie rodziny (por. postanowienie NSA z dnia 18 stycznia 2005 r., sygn. akt OZ 1099/04).
Z tych względów uznano, że wnioskodawca nie wykazał, iż spełnia ustawowe przesłanki przyznania prawa pomocy.
W konsekwencji na podstawie przepisu art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., orzeczono jak w sentencji postanowienia.