Uzasadnienie
Wnioskiem, złożonym na formularzu PPF w dniu 27 lipca 2017 r., K.A. zwrócił się o przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym częściowe zwolnienie od kosztów sądowych (ponad uiszczony przez skarżącego wpis od skargi).
Na podstawie oświadczenia wnioskodawcy o jego stanie rodzinnym, majątku i dochodach ustalono, że wnioskodawca pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym z małżonką, z którą prowadzą gospodarstwo rolne.
Z przedłożonych deklaracji dla podatku od towarów i usług (VAT-7K) za 2017 r. wynika, iż roczna sprzedaż produktów rolnych (dostawa towarów i świadczenie usług) wyniosła 841.776 zł, zaś wartość dokonanych na potrzeby prowadzonego gospodarstwa zakupów (nabytych towarów i usług) stanowiła kwotę 561.120 zł. W dodatkowym oświadczeniu z dnia 22 stycznia 2018 r. wnioskodawca wskazał, że poza kosztami uwzględnionymi w zakupach VAT (do których zaliczył także koszty utrzymania budynków gospodarstwa rolnego, w tym domu, w którym zamieszkuje, tj. opłaty za media) ponosi inne wydatki związane z prowadzeniem gospodarstwa rolnego jak: wynagrodzenie 2 zatrudnionych pracowników w kwocie 4.000 zł miesięcznie, składki na ubezpieczenie społeczne za siebie i małżonkę w kwocie 1.206 zł kwartalnie, podatek rolny, leśny i od nieruchomości w kwocie 4.822 zł rocznie oraz składki na ubezpieczenie rolne (budynków, upraw oraz odpowiedzialności cywilnej) w kwocie 11.922,38 zł rocznie. Powyższe oznacza, że po uwzględnieniu ww. kosztów roczny dochód małżonków z prowadzonego gospodarstwa rolnego kształtuje się na poziomie 211.087 zł (średnio 17.590 zł miesięcznie).
Poza wymienionym dochodem wnioskodawca otrzymuje rentę w wysokości 988,26 zł miesięcznie (zgodnie z wyciągami z rachunku bankowego) oraz płatności unijne. Z tego tytułu za 2016 r. została mu przyznana łączna kwota 121.572,83 zł (zgodnie z decyzjami z dnia 14 czerwca 2017 r.). Wpływy z tytułu otrzymanych płatności zaksięgowanych w 2017 r. na rachunku bankowym prowadzonym dla małżonków (zgodnie z przedłożonymi wyciągami) wyniosły łącznie 115.320,79 zł (przelewy z dnia: 27, 28 i 29 czerwca 2017 r. w kwotach 33.168,35 zł, 4.895,42 zł i 4.045,31 zł oraz z dnia 21 listopada 2017 r. w kwocie 73.211,71 zł).
Małżonkowie posiadają zadłużenie względem banku z tytułu udzielonego im kredytu w rachunku z limitem 1.000.000 zł. Saldo zadłużenia na dzień 11 stycznia 2018 r. wynosiło -973.429,39 zł. Małżonkowie nie zalegają ze zobowiązaniami wobec banku (zgodnie z opinią bankową z dnia 12 stycznia 2018 r.).
Wnioskodawca oświadczył, że wraz z małżonką są właścicielami dwóch domów o powierzchni 260 m2 i wartości ok. 580.000 zł (w którym zamieszkują) oraz o powierzchni 150 m2 i wartości 200.000 zł (w którym zamieszkują jego teściowie), nieruchomości rolnych o obszarze 97,037 ha i wartości ok. 3.000.000 zł, budynków gospodarczych (obory, wiaty), sprzętu rolniczego (sieczkarni, 3 ciągników, kombajnu, prasy do słomy, przyczepy) oraz inwentarza żywego (45 krów i 75 sztuk młodego bydła), posiadają oszczędności w kwocie 5.000 zł oraz samochody o wartości powyżej 5.000 zł każdy: osobowy (rok produkcji 2003) i ciężarowy (rok produkcji 2007), nie posiadają papierów wartościowych i innych praw majątkowych oraz wierzytelności. Nieruchomości małżonków obciążone są hipoteką umowną do łącznej kwoty 1.500.000 zł ustanowionej celem zabezpieczenia udzielonego kredytu (zgodnie ze zmianą nr 2 do umowy kredytu).
Postanowieniem z dnia 13 lutego 2018 r. referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy.
W uzasadnieniu wskazane zostało, że miesięczna kwota dochodu wnioskodawcy kilkakrotnie przewyższa wysokość powstałych na obecnym etapie postępowania kosztów sądowych, od których zwolnienia ubiega się wnioskodawca. Ponadto wnioskodawca posiada oszczędności w kwocie 5.000 zł oraz majątek w postaci nieruchomości o wartości 3.780.000 zł, a także maszyny rolnicze, samochody i inwentarz żywy. Zdaniem referendarza, mając na uwadze wysokość osiąganych dochodów oraz rozmiar wykazanego majątku – byłoby rzeczą zupełnie niezrozumiałą, gdyby koszty postępowania w niniejszej sprawie za wnioskodawcę musieli ponieść inni podatnicy, których wpłaty podatkowe współtworzą budżet Państwa. Jak wskazał referendarz, oceny tej nie zmienia okoliczność znacznego zadłużenia wnioskodawcy i jego małżonki względem banku, gdyż nie jest ono wymagalne, jego spłata przebiega terminowo i została rozłożona na lata.
Od powyższego postanowienia skarżący w ustawowym terminie wniósł sprzeciw.
Uzasadniając swoje stanowisko skarżący wskazał, że ustalając wysokość dochodów nie wzięto pod uwagę, że są to także dochody małżonki wnioskodawcy, która nie jest stroną postępowania. Zwrócono także uwagę, że przy ocenie sytuacji majątkowej należało również uwzględnić obciążenia kredytowe, czego jednak referendarz nie uczynił. Zdaniem wnoszącego sprzeciw, bezzasadnie w zaskarżonym postanowieniu zarzucono stronie, że nie podała wartości maszyn rolniczych, samochodów i inwentarza żywego pomimo tego, że wnioskodawca nie jest zobowiązany do prowadzenia szczegółowej ewidencji obejmującej wartość tego majątku. Strona podkreśliła także, iż referendarz nie dokonał oceny tego, czy wnioskodawca ma możliwości pokrycia kosztów postępowania z udzielonego kredytu.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku zważył, co następuje
Sprzeciw skarżącego nie zasługuje na uwzględnienie, a zaskarżone postanowienie wydane przez referendarza sądowego jest prawidłowe.
Zgodnie z art. 260 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2017 r. poz. 1369) – dalej w skrócie zwanej p.p.s.a., rozpoznając sprzeciw od zarządzenia i postanowień, o których mowa w art. 258 § 2 pkt 6-8, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy (§ 1). W sprawach, o których mowa w § 1, wniesienie sprzeciwu od zarządzenia lub postanowienia referendarza sądowego wstrzymuje jego wykonalność. Sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu (§ 2). Sąd rozpoznaje sprawę na posiedzeniu niejawnym (§ 3).
Dodania wymaga, że konsekwencją wynikającą z przepisu art. 260 p.p.s.a. jest to, iż orzeczenie Sądu wydane w następstwie rozpoznania sprzeciwu od orzeczenia wydanego przez referendarza sądowego, jest prawomocne z chwilą jego wydania i nie przysługuje od niego środek zaskarżenia.
Zgodnie z art. 199 p.p.s.a., strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Instytucja prawa pomocy w postępowaniu sądowoadministracyjnym, która ma gwarantować możliwość realizacji konstytucyjnego prawa do sądu, wyrażonego w art. 45 ust. 1 Konstytucji RP, stanowi odstępstwo od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony. W związku z tym, że w przypadku przyznania prawa pomocy koszty postępowania sądowego pokrywane są z budżetu państwa, korzystanie z tej instytucji powinno mieć miejsce jedynie w wypadkach uzasadnionych szczególnymi okolicznościami, gdy wnioskodawca rzeczywiście nie posiada żadnych lub wystarczających możliwości sfinansowania kosztów postępowania, a przez to nie może zrealizować przysługującego mu prawa do sądu.
Zgodnie z art. 245 p.p.s.a. prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym (§ 1). Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (§ 2). Prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (§ 3).
W myśl art. 246 § 1 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje:
- 1) w zakresie całkowitym - gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania;
- 2) w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny.
Z powyższego wynika, że przesłanką zwolnienia od kosztów sądowych jest okoliczność, że strona postępowania z uzyskiwanych przychodów i posiadanego majątku nie jest w stanie wygospodarować wolnych środków finansowych na pokrycie tych kosztów, albowiem całość środków zużywana jest na niezbędne (tj. niedające się wyeliminować albo czasowo ograniczyć) wydatki związane z utrzymaniem strony i jej rodziny.
Przyznanie stronie prawa pomocy stanowiące swoistą formę dofinansowania jej z budżetu państwa poprzez zapewnienie bezpłatnego udziału w postępowaniu, powinno mieć miejsce tylko w sytuacjach wyjątkowych, w których zdobycie środków na pokrycie kosztów tego postępowania jest rzeczywiście niemożliwe. Powinno mieć ono charakter wyjątkowy i winno być stosowane w stosunku do osób charakteryzujących się ubóstwem (przykładowo do takich osób można zaliczyć bezrobotnych bez prawa do zasiłku lub osoby ze względu na okoliczności życiowe pozbawione całkowicie środków do życia).
Z kolei przez uszczerbek dla siebie, bądź rodziny należy rozumieć zachwianie sytuacji materialnej i bytowej strony w taki sposób, iż nie jest ona w stanie zapewnić sobie minimum warunków socjalnych (vide postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 22 marca 2005 r. sygn. akt FZ 794/04, niepubl.). Strona będąca osobą fizyczną powinna partycypować w kosztach postępowania, jeżeli ma jakiekolwiek środki majątkowe, w szczególności posiada stały miesięczny dochód przewyższający ustalone minimalne wynagrodzenie za pracę (por. post. NSA z dnia 22 grudnia 2002 r., OZ 862/04, niepubl.). Naczelny Sąd Administracyjny w uzasadnieniu postanowienia z dnia 10 stycznia 2005 r. (sygn. akt FZ 478/04, niepubl.) stwierdził, iż opłaty sądowe stanowią rodzaj danin publicznych. Zwolnienia od ponoszenia tego rodzaju danin stanowią odstępstwo od konstytucyjnego obowiązku ich powszechnego i równego ponoszenia, wynikającego z art. 84 ustawy zasadniczej.
Dlatego też muszą być stosowane w sytuacjach wyjątkowych, gdy istnieją uzasadnione powody do przerzucenia ciężaru dotyczącego danej osoby, czy osób, na współobywateli. Z ich bowiem środków pochodzą dochody budżetu państwa, z których pokrywa się koszty postępowania sądowego w razie zwolnienia strony skarżącej z obowiązku ich ponoszenia. Strona musi zatem wykazać, iż jej sytuacja materialna jest na tyle trudna, iż uzasadnia poczynienie odstępstwa od tej generalnej reguły.
W ocenie Sądu, referendarz prawidłowo ocenił sytuację materialną strony i mając na uwadze wysokość ustalonego w sprawie średniego miesięcznego dochodu uzyskiwanego przez wnioskodawcę doszedł do właściwego wniosku, że jest ona na tyle dobra, iż możliwe jest uiszczenie kosztów postępowania przez skarżącego. Co więcej, wysokość uzyskiwanego przychodu, jak zauważono to w zaskarżonym postanowieniu, kilkukrotnie przewyższa należy w sprawie wpis, a zatem należy przyjąć, że konieczność poniesienia kosztów postępowania nie doprowadzi do zachwiania sytuacji bytowej samego wnioskodawcy jak i jego rodziny. Wbrew podnoszonym zarzutom, referendarz dokonał właściwej analizy sytuacji majątkowej wnioskodawcy i ocena ta nie nosi cech dowolności.
Zdaniem Sądu o wadliwości zaskarżonego rozstrzygnięcia nie przesądza brak szczegółowej analizy możliwości ponoszenia kosztów sądowych z udzielonego kredytu bankowego. Sąd zwraca uwagę, że ocena możliwości płatniczych wnioskodawcy opierała się na stwierdzeniu przez referendarza, iż wnioskodawca dysponuje znacznymi środkami pieniężnymi z prowadzonej działalności rolniczej, z renty oraz z uzyskiwanych dopłat. Już tylko analiza tych dochodów pozwoliła dojść do prawidłowego wniosku, że są one na tyle wysokie, zarówno w stosunku rocznym jak i miesięcznym, że wystarczają na pokrycie należnych na obecnym etapie kosztów postępowania. W związku z tym za zbędne należało uznać badanie, czy wnioskodawca miał możliwość pokrycia kosztów postępowania ze środków pozyskanych z kredytu.
Wbrew podnoszonemu przez stronę zarzutowi, referendarz uwzględnił przy ocenie możliwości płatniczych wnioskodawcy jego sytuację kredytową. Niemniej jednak uznał, że zważywszy na wysokość uzyskiwanych dochodów, nawet konieczność spłaty kredytu nie sprzeciwia się możliwości poniesienia kosztów sądowych. Spłata zadłużenia przebiega bowiem terminowo i została rozłożona na szereg lat.
Sąd zauważa również, że zgodnie z art. 27 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy (tj. Dz. U. z 2017r. poz. 682) oboje małżonkowie obowiązani są, każdy według swoich sił oraz swych możliwości zarobkowych i majątkowych, przyczyniać się do zaspokajania potrzeb rodziny, którą przez swój związek założyli; zadośćuczynienie temu obowiązkowi może polegać także, w całości lub w części, na osobistych staraniach o wychowanie dzieci i na pracy we wspólnym gospodarstwie domowym. Obowiązek wzajemnej pomocy małżonków wygasa dopiero w momencie rozwiązania związku małżeńskiego przez rozwód (poza wyjątkiem przewidzianym w art. 60 K.r.o.) i sądowego orzeczenia separacji (art. 61 ze znaczkiem 4 § 1 K.r.o.), a zatem okoliczność pozostawania w związku małżeńskim, stosownie do art. 27 K.r.o. skutkuje, tym, że oboje małżonkowie obowiązani są, każdy według swych sił oraz swych możliwości zarobkowych i majątkowych, przyczyniać się do zaspokajania potrzeb rodziny, którą przez swój związek założyli. Potrzeby rodziny mogą w konkretnych okolicznościach obejmować również zobowiązania względem Skarbu Państwa z tytułu kosztów sądowych w sprawach jednego z małżonków.
W związku z tym fakt, że na ustaloną przez referendarza wysokość dochodów składają się także dochody konieczne do utrzymania współmałżonka niebędącego stroną postepowania nie oznacza, iż ich pełna wysokość nie może zostać uwzględniona przy ocenie możliwości poniesienia kosztów postępowania przez samego wnioskodawcę. Małżonek wnioskodawcy, nawet jeśli nie jest stroną postępowania, z racji uregulowania zawartego w art. 27 k.r.o. ma obowiązek przyczyniać się do ponoszenia kosztów postępowań sądowych, prowadzonych przez drugiego współmałżonka. Dostrzec przy tym należy, że sytuacji taka ma miejsce nawet wówczas, gdy pomiędzy małżonkami istnieje rozdzielność majątkowa lub gdy pozostają oni w separacji faktycznej; potwierdza to ugruntowane orzecznictwo sądów administracyjnych (por. postanowienie NSA z dnia 2 grudnia 2011 r. sygn. akt I FZ 395/11, postanowienie NSA z dnia 3 listopada 2011 r., sygn. akt I OZ 817/11, postanowienie NSA z dnia 28 września 2011 r., sygn. akt I FZ 196/11, publ. www.orzeczenia.nsa.gov.pl, postanowienia NSA z dnia 22 stycznia 2013 r. sygn. akt II FZ 5/13, Lex 1274294, z dnia 28 stycznia 2014 r. sygn. akt I FZ 11/14, Lex 1419368l). Tym bardziej obowiązek współuczestniczenia w ponoszeniu kosztów sądowych istnieje wówczas, gdy małżonkowie prowadzą wspólne gospodarstwo domowe.
Mając na uwadze przedstawione wyżej okoliczności Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku na podstawie art. art. 260 § 1 p.p.s.a. utrzymał w mocy zaskarżone postanowienie referendarza sądowego.