Uzasadnienie
Dyrektor Izby Skarbowej w K. (dalej - organ odwoławczy) postanowieniem z dnia [...] r. nr [...], [...], działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 w związku z art. 144 Kodeksu postępowania administracyjnego (t.j. Dz.U. z 2016 r. poz. 23 z późn. zm. – dalej k.p.a.) oraz art. 17, art. 18 i art. 64c § 4 i § 7 ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (t.j. Dz.U. z 2016 r. poz. 599 z późn. zm. – dalej u.p.e.a.), po rozpoznaniu zażalenia wniesionego przez A. w C. (dalej – Centrum, wierzyciel), utrzymał w mocy postanowienie Naczelnika [...] Urzędu Skarbowego w C. (dalej – organ I instancji, organ egzekucyjny) z dnia [...] r. nr [...] o obciążeniu wierzyciela kosztami egzekucyjnymi w kwocie [...] zł, powstałymi w postępowaniu egzekucyjnym prowadzonym na podstawie tytułów wykonawczych A. o numerach: [...], [...], [...], [...]obejmujących zwroty w ramach płatności z budżetu państwa oraz zwroty w ramach płatności ze środków europejskich należne od B. Sp. z o.o. w C. Przedmiotowe postanowienie zapadło w następującym stanie faktycznym i prawnym.
Naczelnik [...] Urzędu Skarbowego w C. prowadził postępowanie egzekucyjne wobec B. Sp. z o.o. na podstawie tytułów A. w C. o nr: [...], [...], [...], [...], obejmujących zwroty w ramach płatności z budżetu państwa oraz ze środków europejskich.
W jego toku dokonał czynności egzekucyjnych w postaci zajęcia rachunków bankowych, w tym m.in.:
- – zawiadomieniami: z dnia [...] r. nr [...] oraz z dnia [...] r. nr [...] w C. S.A.,
- – zawiadomieniami: z dnia [...] r. nr [...] oraz z dnia [...] r. nr [...] w D. S.A.,
- – zawiadomieniem z dnia [...] r. nr [...] w E. S.A., za które naliczył opłaty według stawek określonych w art. 64 u.p.e.a., które w myśl art. 64c § 1 u.p.e.a. stanowią koszty egzekucyjne.
Banki nie przekazały jednak organowi egzekucyjnemu żadnych kwot, informując jedynie o braku środków podlegających potrąceniom oraz o zbiegu egzekucji administracyjnej z sądową.
W związku z tym, że nie ujawniono żadnego wartościowego majątku rokującego odzyskanie choćby kosztów egzekucyjnych korzystających z pierwszeństwa zaspokojenia przed innymi wierzytelnościami, Naczelnik [...] Urzędu Skarbowego w C. postanowieniem z dnia [...] r. nr [...], wydanym na podstawie art. 59 § 2 u.p.e.a., umorzył postępowanie egzekucyjne.
Zawiadomieniem z dnia [...] r. organ egzekucyjny powiadomił skarżącą o wysokości kosztów postępowania egzekucyjnego wynoszących łącznie [...] zł.
Działając w oparciu o art. 64c § 7 u.p.e.a., wierzyciel pismem z dnia 4 sierpnia 2016 r. wystąpił do organu egzekucyjnego o wydanie postanowienia w sprawie kosztów egzekucyjnych. Wobec tego organ egzekucyjny wydał postanowienie z dnia [...] r., którym obciążył wierzyciela kosztami egzekucyjnymi w sumarycznej wysokości [...] zł.
W zażaleniu z dnia [...] r. pełnomocnik Centrum zarzucił postanowieniu organu I instancji naruszenie prawa materialnego:
- 1. art. 64 § 1 pkt 4 u.p.e.a. poprzez jego zastosowanie pomimo faktu, że przepis ten zgodnie z wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 28 czerwca 2016 r. o sygn. akt SK 31/14 (Dz.U. z 2016 r. poz. 1244) w zakresie, w jakim nie określa maksymalnej wysokości opłaty za dokonane czynności egzekucyjne, jest niezgodny z wynikającą z art. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej zasadą zakazu nadmiernej ingerencji w związku z art. 64 ust. 1 i art. 84 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. W konsekwencji doszło do nieuprawnionego i pozbawionego podstawy prawnej naliczenia opłat za zajęcie rachunków bankowych w łącznej wysokości [...] zł zgodnie z zestawieniem wskazanym w postanowieniu;
- 2. art. 64 § 6 u.p.e.a. poprzez jego zastosowanie pomimo faktu, że przepis ten zgodnie z wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 28 czerwca 2016 r. o sygn. akt SK 31/14 w zakresie, w jakim nie określa maksymalnej wysokości opłaty za dokonane czynności egzekucyjne, jest niezgodny z wynikającą z art. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej zasadą zakazu nadmiernej ingerencji w związku z art. 64 ust. 1 i art. 84 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, a w konsekwencji doszło do nieuprawnionego i pozbawionego podstawy prawnej naliczenia opłat manipulacyjnej w łącznej wysokości [...] zł zgodnie z zestawieniem wskazanym w postanowieniu.
Wskazując na powyższe, pełnomocnik Centrum wniósł o uchylenie zaskarżonego postanowienia w całości oraz o odstąpienie od obciążania wierzyciela opłatami w wysokości określonej w art. 64 § 1 pkt 4 oraz § 6 u.p.e.a.
W uzasadnieniu zażalenia pełnomocnik Centrum podkreślił niekonstytucyjność przepisów art. 64 § 1 pkt 4 i § 6 u.p.e.a., które nie mogą stanowić podstawy naliczenia kosztów egzekucyjnych, w tym opłaty manipulacyjnej (art. 64 § 6 u.p.e.a.) oraz opłaty za zajęcie rachunku bankowego (art. 64 § 1 pkt 4 u.p.e.a.). Zauważono również, że we wspomnianym wyroku Trybunał wskazał na konieczność interwencji ustawodawcy, który powinien, w granicach norm konstytucyjnych i z uwzględnieniem wniosków wynikających z wyroku Trybunału, określić nie tylko maksymalną wysokość opłaty egzekucyjnej, o której mowa w art. 64 § 1 pkt 4 u.p.e.a. ale i opłaty manipulacyjnej, o której mowa w art. 64 § 6 u.p.e.a.
Wobec powyższego organ egzekucyjny, pomijając istniejący stan prawny, dokonał nieuprawnionego i pozbawionego podstawy prawnej naliczenia opłat za zajęcie rachunków bankowych w łącznej wysokości [...] zł oraz opłaty manipulacyjnej w łącznej wysokości [...] zł.
Zaskarżonym postanowieniem z dnia 15 listopada 2016 r. organ odwoławczy utrzymał w mocy rozstrzygnięcie organu I instancji. W uzasadnieniu wskazał, że bezspornym jest dokonanie przez organ I instancji czynności egzekucyjnych, za które należne są opłaty zagwarantowane organowi egzekucyjnemu. Wobec umorzenia postępowania egzekucyjnego opłaty te należne są od wierzyciela, w tym przypadku od A. w C. (art. 64c § 4 u.p.e.a.). Odnosząc się do zarzutu niekonstytucyjności art. 64 § 1 pkt 4 i § 6 u.p.e.a., organ odwoławczy stwierdził, że wyrok Trybunału Konstytucyjnego nie wskazał na jakich zasadach organy egzekucyjne winny dokonywać kalkulacji opłat, a bez takich wskazań nie sposób przyjąć prawidłowego i jednolitego sposobu ich naliczenia. Oznacza to, że przepisy te są nadal obowiązującymi w obrocie prawnym. Z tego względu wyrok ten należy traktować jako wskazówkę dla prawodawcy co do kierunku zmian w u.p.e.a.
Wobec powyższego organ odwoławczy przyjął, że koszty postępowania egzekucyjnego naliczone zostały zgodnie z obowiązującymi uregulowaniami zawartymi w ustawie o postępowaniu egzekucyjnym w administracji.
Pełnomocnik Centrum w skardze z dnia [...] r., wniesionej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach, zaskarżonemu postanowieniu zarzucił naruszenie:
- 1. art. 64 § 1 pkt 4 u.p.e.a. poprzez jego zastosowanie pomimo faktu, że przepis ten zgodnie z wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 28 czerwca 2016 r. o sygn. akt SK 31/14 w zakresie, w jakim nie określa maksymalnej wysokości opłaty za dokonane czynności egzekucyjne, jest niezgodny z wynikającą z art. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej zasadą zakazu nadmiernej ingerencji w związku z art. 64 ust. 1 i art. 84 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. W konsekwencji doszło do nieuprawnionego i pozbawionego podstawy prawnej naliczenia opłat za zajęcie rachunków bankowych w łącznej wysokości [...] zł zgodnie z zestawieniem wskazanym w postanowieniu;
- 2. art. 64 § 6 u.p.e.a. poprzez jego zastosowanie pomimo faktu, że przepis ten zgodnie z wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 28 czerwca 2016 r. o sygn. akt SK 31/14 w zakresie, w jakim nie określa maksymalnej wysokości opłaty za dokonane czynności egzekucyjne, jest niezgodny z wynikającą z art. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej zasadą zakazu nadmiernej ingerencji w związku z art. 64 ust. 1 i art. 84 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. W konsekwencji doszło do nieuprawnionego i pozbawionego podstawy prawnej naliczenia opłat manipulacyjnej w łącznej wysokości [...] zł zgodnie z zestawieniem wskazanym w postanowieniu;
- 3. art. 7, art. 10, art. 77, art. 80, art. 81 k.p.a. w związku z art. 140 k.p.a. oraz w związku z art 18 u.p.e.a. poprzez utrzymanie zaskarżonego postanowienia Naczelnika [...] Urzędu Skarbowego w C. bez przeprowadzenia postępowania w kierunku ustalenia w oparciu o zgromadzony w sprawie materiał dowodowy, czy w niniejszej sprawie nie doszło do ustalenia kosztów egzekucyjnych w oderwaniu od świadczenia organu egzekucyjnego w formie zajęcia rachunków bankowych dłużnika, a w konsekwencji ustaleniu kosztów egzekucyjnych w sprawie w wysokości nieuzasadnionej w żadnej mierze wielkością, czasochłonnością, czy stopniem skomplikowania podejmowanych czynności egzekucyjnych przez organ.
Wobec powyższego pełnomocnik Centrum wniósł o:
- – stwierdzenie nieważności zaskarżonego postanowienia oraz poprzedzającego go postanowienia organu egzekucyjnego,
- – ewentualnie o uchylenie zaskarżonego postanowienia oraz poprzedzającego go postanowienia organu egzekucyjnego,
- – odstąpienie od obciążania wierzyciela opłatami w wysokości określonej art. 64 § 1 pkt 4 oraz § 6 u.p.e.a. niezależnie od dokonania czynności w tych przepisach określonych z uwagi na fakt uznania przepisów stanowiących podstawę materialnoprawną za niezgodne z Konstytucją Rzeczypospolitej Polskiej,
- – zasądzenie od organu na rzecz Centrum zwrotu kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych.
W motywach poczynionych zarzutów pełnomocnik Centrum po przedstawieniu przebiegu sprawy oraz stanowiska organu odwoławczego przywołał argumentację przedstawioną w zażaleniu na postanowienie organu I instancji. Dodatkowo podkreślił znaczenie wydanego wyroku Trybunału Konstytucyjnego dla możliwości stosowania art. 64 § 1 pkt 4 i § 6 u.p.e.a. Jego zdaniem, bezpośrednim skutkiem wyroku i jego opublikowania jest to, że przepisy uznane za niekonstytucyjne od momentu ich publikacji nie mogą stanowić podstawy naliczenia kosztów egzekucyjnych.
W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy, wnosząc o oddalenie skargi, podtrzymał stanowisko zawarte w zaskarżonym postanowieniu.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje
Po rozpoznaniu sprawy w trybie uproszczonym Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach stwierdza, że zaskarżone postanowienie podlegać musi uchyleniu, gdyż wyrokiem z dnia 28 czerwca 2016 r. o sygn. akt SK 31/14 Trybunał Konstytucyjny stwierdził niekonstytucyjność przepisów, na podstawie których zostało wydane kontrolowane postanowienie. Trybunał Konstytucyjny orzekł bowiem, że art. 64 § 1 pkt 4 u.p.e.a. w zakresie, w jakim nie określa maksymalnej wysokości opłaty za dokonane czynności egzekucyjne jest niezgodny z wynikającą z art. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej zasadą zakazu nadmiernej ingerencji w związku z art. 64 ust. 1 i art. 84 Konstytucji oraz nie jest niezgodny z art. 31 ust. 3 Konstytucji, oraz że art. 64 § 6 u.p.e.a. w zakresie, w jakim nie określa maksymalnej wysokości opłaty manipulacyjnej, jest niezgodny z wynikającą z art. 2 Konstytucji zasadą zakazu nadmiernej ingerencji w związku z art. 64 ust. 1 i art. 84 Konstytucji oraz nie jest niezgodny z art. 31 ust. 3 Konstytucji. Wyrok Trybunału został opublikowany w dniu 16 sierpnia 2016 r. w Dzienniku Ustaw z 2016 r. poz. 1244.
W oparciu o dokumenty zawarte w aktach postępowania egzekucyjnego można stwierdzić, że ustalone w zaskarżonym postanowieniu opłaty manipulacyjne, a zwłaszcza – opłaty za zajęcie rachunku bankowego, odpowiadają sytuacji, którą Trybunał Konstytucyjny wskazał jako przejaw oderwania tychże wartości od rzeczywistego nakładu pracy organu egzekucyjnego i podjętych przez niego czynności. Opłaty egzekucyjne za dokonanie czynności zajęcia rachunku bankowego w odniesieniu do poszczególnych tytułów wykonawczych kształtują się w niniejszej sprawie w wysokości od ok. 4 tysięcy złotych do około 35 tysięcy złotych. Trudno więc uznać, że wysłanie zawiadomienia o zajęciu wierzytelności z rachunku bankowego pociąga za sobą nakład pracy odpowiadający takiej wysokości opłaty.
Okoliczność ta wskazuje na ewidentne naruszenie zasady zakazu nadmiernej ingerencji, polegające na naruszeniu proporcji pomiędzy, wynikającym z art. 84 Konstytucji, obowiązkiem ponoszenia ciężarów publicznoprawnych, a prawem jednostki do własności (art. 64 § 1 Konstytucji), co stanowiło zasadniczy powód uznania powołanych przepisów za niekonstytucyjne.
Przy ocenie, czy zachowana została zasada proporcjonalności opłaty do rzeczywistych kosztów, można powołać się na regulację przewidującą maksymalną stawkę opłaty za czynności egzekucyjne, jaką jest kwota 34.200 zł za zajęcie nieruchomości (art. 64 § 1 pkt 6 u.p.e.a.), która to czynność wymaga nieporównywalnie większego nakładu pracy niż zajęcie innych wierzytelności, w tym – z rachunku bankowego. Z kolei art. 64 § 1 pkt 14 powołanej ustawy przewiduje, że za spisanie na miejscu u zobowiązanego protokołu o stanie majątkowym zobowiązanego opłata wynosi 10 % kwoty egzekwowanej, nie więcej jednak niż 3 zł. Z drugiej strony kwoty minimalne za poszczególne czynności egzekucyjne, przewidziane przez ustawodawcę w art. 64 § 1 pkt 1-11, oscylują w kwotach kilku lub najwyżej kilkunastozłotowych.
Jednocześnie nie można tracić z pola widzenia, że wskazując na skutki wyroku Trybunał jednoznacznie stwierdził w końcowej części uzasadnienia, że: "dla właściwej realizacji wyroku Trybunału w rozpatrzonej sprawie konieczna będzie interwencja ustawodawcy, który powinien, w granicach norm konstytucyjnych i z uwzględnieniem wniosków wynikających z wyroku Trybunału, określić nie tylko maksymalną wysokość opłaty egzekucyjnej, o której mowa w art. 64 § 1 pkt 4 u.p.e.a. oraz opłaty manipulacyjnej, o której mowa w art. 64 § 6 u.p.e.a., ale także maksymalną wysokość innych opłat egzekucyjnych, przeciwko którym można wysunąć zarzuty podobne do rozpatrzonych w niniejszej sprawie".
Bezczynność ustawodawcy nie może jednak prowadzić do pozostawienia w obrocie prawnym orzeczeń opartych na niekonstytucyjnej podstawie prawnej. Wyrok Trybunału Konstytucyjnego obowiązuje, został ogłoszony i opublikowany. Zawarte w jego uzasadnieniu wywody nakazują kierować się przy stosowaniu przepisów uznanych za niekonstytucyjne w zakresie, w jakim nie określają maksymalnej wysokości opłaty egzekucyjnej i opłaty manipulacyjnej, tymi przepisami Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, które Trybunał powołał jako wzorzec konstytucyjności. Nakaz bezpośredniego odwołania się do Konstytucji obowiązuje nie tylko Sąd, ale także organy państwa, działające na podstawie przepisów obowiązującego prawa.
Ustalając zatem wysokość kosztów egzekucyjnych, w tym przypadku należnych od wierzyciela, organ musi wziąć pod uwagę rzeczywiste wydatki i koszty związane z dokonaniem w toku postępowania egzekucyjnego poszczególnych czynności egzekucyjnych, przy uwzględnieniu ich praco- i czasochłonności.
Mając powyższe na uwadze, Sąd orzekł o uchyleniu zaskarżonego postanowienia na mocy art. 145 § 1 pkt 1 lit. a ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz.U. z 2016 r. poz.718 z późn. zm.).
O kosztach postępowania w kwocie 480 zł Sąd orzekł na podstawie art. 200 i 205 § 2 p.p.s.a. Na tę kwotę złożyło się wynagrodzenie pełnomocnika będącego radcą prawnym w kwocie 480 zł – wynikające z § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c) rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (Dz.U. z 2015 r., poz. 1804 z późn. zm.) oraz zwrot wpisu sądowego w kwocie 100 zł.