Uzasadnienie
Postanowieniem z dnia 9 grudnia 2015 r. referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Gliwicach odmówił skarżącej W. L. przyznania prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata.
W uzasadnieniu podał, że wniosek ten został złożony na urzędowym formularzu z dnia 27 października 2015 r. w odpowiedzi na wezwanie do uiszczenia wpisu od skargi w kwocie 500 zł. Skarżąca oznajmiła w nim, że jej wynagrodzenie (1.761,42 zł brutto) ulega pomniejszeniu o kwotę zajęcia egzekucyjnego (431,36 zł) i ostatecznie wynosi 1.028,53 zł netto. Natomiast jej córka, z którą mieszka, uzyskuje dochód w wysokości 1.280 zł netto. Skarżąca podkreśliła też, że ani ona, ani jej córka nie mają jakiegokolwiek majątku, a łączne wydatki ich gospodarstwa domowego opiewają na kwotę 1.979 zł, z czego 1.043 zł jest przeznaczone na spłatę kredytów.
W tym miejscu referendarz sądowy podkreślił, że skierował do skarżącej wezwanie do uzupełnienia tych danych poprzez:
- 1) nadesłanie tytułu prawnego do lokalu, w którym skarżąca mieszka, a ponadto aktualnego zaświadczenia wymieniającego wszystkie osoby w nim zameldowane oraz przybliżenie relacji łączących te osoby i wskazanie, w jaki sposób kształtują one sytuację materialną i finansową skarżącej;
- 2) wykazanie, jakie kwoty obecnie obciążają miesięcznie budżet domowy skarżącej, udokumentowanie ich zapłaty lub zaległości w tym zakresie i jednoczesne wyjaśnienie, kto partycypuje w ponoszeniu tych wydatków;
- 3) wykazanie wysokości aktualnych rat z tytułu zobowiązań kredytowych;
- 4) przedłożenie wyciągów z rachunków bankowych za ostatnie cztery miesiące, których posiadaczami są skarżąca lub inne osoby tworzące z nią wspólne gospodarstwo domowe;
- 5) udokumentowanie wysokości wszelkich dochodów tych osób, a w przypadku wynagrodzeń – także sposobu ich wypłaty;
- 6) nadesłanie odpisów ich zeznań podatkowych za 2014 r.;
- 7) wykazanie zastosowania wobec skarżącej zajęcia komorniczego.
W dalszej części uzasadnienia referendarz sądowy odnotował, że w odpowiedzi na to wezwanie skarżąca przedłożyła plik dokumentów, a w piśmie przewodnim oznajmiła, iż lokal, w którym mieszka, jest wynajmowany.
Następnie podkreślił, że z nadesłanych materiałów źródłowych wynika, iż łączny dochód wspólnego gospodarstwa domowego skarżącej i jej córki wynosi 2.314,69 zł netto. Stwierdził, że ze stałych obciążeń budżetu domowego skarżąca udokumentowała w sposób jednoznaczny spłatę rat w wysokości około 148 zł oraz wpłatę należności na rzecz A w kwocie 75,90 zł. Dalej podał, że przedstawione bankowe dowody wpłaty wskazują, iż skarżąca i jej córka dokonują wpłat na rachunek bankowy w B S.A., oznaczając siebie naprzemiennie jako "składający zlecenie" i "odbiorca". Są to transakcje w kwotach około 360 zł, 65 zł, 69 zł, 280 zł. Jednocześnie ustalił, że zaprezentowana dokumentacja potwierdza posiadanie przez skarżącą zadłużenia wobec C, które na dzień 30 kwietnia 2014 r. wyniosło 25.335,21 zł. Bank ten – na co wskazuje jego pismo z dnia 5 maja 2014 r. – sam dokonał potrącenia części należności w kwocie 1.448,26 zł z rachunku osobistego skarżącej nr [...].
Podobnej operacji, przy czym w kwocie 973,53 zł, dokonano w czerwcu 2014 r. Nadto we wspomnianych bankowych dowodach wpłaty córka skarżącej jest identyfikowana z adresem: [...] P., ul. [...], to jest innym aniżeli podany we wniosku adres zamieszkania.
Przystępując w tej sytuacji do przedstawienia motywów swego rozstrzygnięcia, referendarz sądowy przytoczył wpierw brzmienie art. 199 i art. 246 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j. - Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.), następnie powoływanej w skrócie: p.p.s.a. Zaakcentował przy tym, że prawo pomocy stanowi odstępstwo od zasady ponoszenia kosztów postępowania, a jego przyznanie następuje w wyjątkowym przypadku.
Następnie wyjaśnił, że w jego ocenie skarżąca nie wykazała, by w jej sytuacji zostały spełnione przesłanki przyznania prawa pomocy, a decydujące znaczenie w tym względzie ma to, że nie wykonała w wystarczającym stopniu wezwania do uzupełnienia danych wniosku, czym uniemożliwiła wolną od wątpliwości ocenę swej sytuacji.
W tych ramach zwrócił uwagę, że przedstawiony przez skarżącą plik dokumentów w żadnej mierze nie uwidacznia tytułu prawnego skarżącej i jej córki do zajmowanego lokalu, a tym samym nie ujawnia skali oraz konieczności ponoszenia wydatków związanych z jego utrzymaniem. Jak dodał, kwestia ta wymaga szczególnego wyjaśnienia, gdyż na dokumentach znajdujących się w aktach sprawy widnieją adresy skarżącej i jej córki inne niż wskazany w rozpoznawanym wniosku. Dalej podniósł, że skarżąca nie udokumentowała wydatków związanych z utrzymaniem gospodarstwa domowego, lecz poprzestała na oświadczeniu, że czynsz najmu i opłaty za media są przekazywane właścicielowi mieszkania. Miesięcznych obciążeń budżetu domowego skarżącej nie mogą również zobrazować przedstawione bankowe dowody wpłaty, gdyż większość z nich dokumentuje wyłącznie transakcje, w których skarżąca i jej córka są naprzemiennie oznaczone jako "odbiorca" i "składający zlecenie".
W przekonaniu referendarza sądowego kolejnym mankamentem dowodowym tej sprawy jest brak wyciągu z rachunku bankowego osobistego skarżącej, z którego dokonywano potrąceń z tytułu wierzytelności. Nie dość dokładnie zostało natomiast wykonane wezwanie do udokumentowania dochodów, gdyż w zaświadczeniu z dnia 18 listopada 2015 r. o wysokości wynagrodzenia córki skarżącej brak informacji o sposobie wypłaty tego świadczenia, co nie pozwala wykluczyć, że córka skarżącej posiada rachunek bankowy, który w sprawie nie został ujawniony.
W związku z powyższym referendarz sądowy uznał, że wniosek skarżącej nie zasługuje na uwzględnienie i odmówił skarżącej przyznania prawa pomocy.
Odpis tego orzeczenia doręczono skarżącej w dniu 21 grudnia 2015 r.
We wniesionym w dniu 28 grudnia 2015 r. sprzeciwie skarżąca zaakcentowała, że złożone przez nią oświadczenia są prawdziwe i gdyby posiadała środki, to nie prosiłaby o pomoc. Podkreśliła, że stale mieszka z córką w najmowanym mieszkaniu a wszystkie opłaty z tym związane przekazuje gotówką bezpośrednio właścicielowi i nie może ich udokumentować. Jednocześnie wyjaśniła, że jej córka jest zameldowana pod adresem wskazanym w bankowych dowodach wpłaty, posiada wyłącznie rachunek kredytowy a wynagrodzenie otrzymuje gotówką.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje
Rozpatrywany sprzeciw skarżącej nie jest zasadny.
Wyjaśnienie motywów niniejszego rozstrzygnięcia należy rozpocząć od wskazania, że w analizowanej sytuacji zastosowanie ma art. 260 p.p.s.a. Przepis ten (w brzmieniu obowiązującym dla postępowań wszczętych w dniu 15 sierpnia 2015 r. i następnie) stanowi, że rozpoznając sprzeciw od zarządzenia i postanowień, o których mowa w art. 258 § 2 pkt 6-8, a więc także od postanowienia o odmowie przyznania prawa pomocy, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy (§ 1). W sprawach tych wniesienie sprzeciwu od zarządzenia lub postanowienia referendarza sądowego wstrzymuje jego wykonalność, a sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu (§ 2), jak również rozpoznaje sprawę na posiedzeniu niejawnym (§ 3).
Jednocześnie zaakcentować trzeba, że domaganie się równocześnie zwolnienia od kosztów sądowych i ustanowienia adwokata, czyli prawa pomocy w zakresie całkowitym, podlega uwzględnieniu wtedy, gdy wnioskodawca wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (art. 246 § 1 pkt 1 w związku z art. 245 § 2 p.p.s.a.). Prawo pomocy stanowi więc odstępstwo od zasady wyrażonej w art. 199 p.p.s.a., zgodnie z którym strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Nie ulega zatem wątpliwości, że przyznanie tego prawa następuje tylko w wyjątkowej sytuacji, a mianowicie wtedy, gdy ograniczone możliwości płatnicze lub ich brak pozbawiają stronę możliwości skorzystania z prawa do sądu. Przeszkoda ta oczywiście musi być realna, co oznacza, że do stwierdzenia jej istnienia niezbędne jest poznanie sytuacji wnioskodawcy, w tym jego zdolności płatniczej. Przy tym wymaga podkreślenia, że to na nim spoczywa ciężar przekonania oceniającego do zasadności żądania.
Jest zatem oczywiste, że wnioskodawca powinien podjąć wszelkie starania, by zebrany materiał dowodowy był zupełny, spójny i aktualny. Tymczasem argumentacja, jaką skarżąca przedstawiła w niniejszej sprawie jest w tym względzie niewystarczająca, w szczególności nie stanowi ona wyczerpującego ustosunkowania się do pytań, jakie postawiono w wezwaniu do uzupełnienia danych wniosku.
W uzasadnieniu prawnym swego rozstrzygnięcia referendarz sądowy zwrócił uwagę na tę okoliczność, trafnie odnotowując, że zwłaszcza w kwestii udokumentowania stanu posiadania i wydatków skarżąca zachowała daleko idącą powściągliwość. To stanowisko w pełni zasługuje na aprobatę, tym bardziej że także w sprzeciwie większość zasygnalizowanych mankamentów wniosku nie została usunięta.
Za niezrozumiały uznać należy bowiem powód, dla którego skarżąca konsekwentnie uchyla się od wykazania tytułu prawnego do lokalu, w którym mieszka. Jej wyjaśnienia w tym zakresie są nieprzekonujące, gdyż brak statusu właściciela nieruchomości nie oznacza braku możliwości wykazania innego tytułu prawnego do niej, w szczególności – najmu. Tymczasem w kwestii umowy w tym przedmiocie zawartej skarżąca milczy, nie oświadczając nawet, jakie obowiązki najemcy, w szczególności dotyczące czynszu najmu i opłat eksploatacyjnych, ją obciążają. Zasady korzystania z tej nieruchomości pozostają zatem nieznane. Dodatkowe wątpliwości w tym względzie potęguje fakt, że – jak wynika z akt sprawy – nie jest to jedyny adres, którym skarżąca i jej córka się posługują. W kwestii zaś lokalu ujawnionego w przedłożonych bankowych dowodach wpłaty skarżąca ogranicza się jedynie do wskazania w sprzeciwie, że jest to miejsce zameldowania jej córki.
Jak słusznie podniósł referendarz sądowy za niewyjaśnioną uznać również należy wysokość miesięcznych wydatków obciążających budżet domowy skarżącej, albowiem nie zostały one udokumentowane. Przy tym próbę usprawiedliwienia przez skarżącą takiego stanu rzeczy ocenić trzeba jako niewystarczającą, gdyż przekazywanie gotówką właścicielowi lokalu kwot należnych tym tytułem nie przesądza o braku dokumentów wskazujących na wysokość tych wydatków, w szczególności mogą one wynikać z umowy najmu, w kwestii której – jak już wspomniano – skarżąca nie wypowiedziała się.
Swą aktualność zachowuje też uwaga referendarza sądowego odnosząca się do nienależytego wykonania przez skarżącą punktu 4 wezwania do uzupełnienia wniosku. Bez wątpienia bowiem na korzyść skarżącej nie może przemawiać fakt, że po zaznajomieniu się z treścią postanowienia i poczynionym w jego uzasadnieniu wskazanym wytykiem nadal uważa za zbędne przedstawienie wymaganej dokumentacji i ogranicza się do złożenia oświadczenia, że jej córka posiada jedynie rachunek kredytowy. Zarazem w tym kontekście tym bardziej zasadną wydawałaby się też konieczność udokumentowania faktu wypłacania córce wynagrodzenia gotówką, a nie jedynie zadeklarowanie istnienia tej okoliczności.
Podsumowując, zaprezentowany przez skarżącą materiał źródłowy pozostawia stan niepewności co do rzeczywistej sytuacji, w jakiej skarżąca się znajduje, i w związku z tym uniemożliwia wolną od wątpliwości rekonstrukcję jej zdolności płatniczej. Trzeba zaznaczyć, że do realizacji tego celu niezbędne byłoby poznanie budżetu domowego skarżącej, a więc zestawienie wpływów, kosztów i posiadanych zasobów. Dopiero wówczas można byłoby stwierdzić, jakimi środkami skarżąca dysponuje i ocenić, czy pozwalają one na poniesienie kosztów postępowania. W braku tych ustaleń nie jest natomiast możliwe uznanie, że skarżąca zasługuje na przyznanie prawa pomocy.
Z tego względu postanowienie referendarza sądowego należało utrzymać w mocy, a uczyniono to na podstawie powołanego wyżej art. 260 p.p.s.a.