Uzasadnienie
Zarządzeniem Zastępcy Przewodniczącego Wydziału I tut. Sądu z dnia 25 listopada 2010 r. wezwano K.M. do uiszczenia wpisu sądowego od skargi w kwocie 200 zł.
W odpowiedzi na ww. wezwanie skarżąca oświadczyła (patrz druk PPF z dnia 6 grudnia 2010 r.), że "dochody uzyskiwane z pracy i działalności gospodarczej wystarczają jedynie na pokrycie bieżących wydatków". Z kolei majątek uzyskany przez nią w drodze dziedziczenia w całości został sprzedany na pokrycie długów spadkowych. W oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątku i dochodach, zawartym w ww. druku PPF, skarżąca zeznała, że we wspólnym gospodarstwie domowym pozostaje wraz z mężem, synem i córką. W ramach posiadanego majątku odnotowała "działkę męża", która jest jego wyłączną własnością. W rubryce "dochody" M.K. wskazała na jej wynagrodzenie z tytułu umowy o pracę w kwocie około 1200 zł. Zadeklarowała nadto, że dochód jej męża, w tym z tytułu umowy o pracę oraz prowadzonej działalności gospodarczej, stanowi łącznie kwotę około 3500 zł. Skarżąca odnotowała dalej, że na ponoszone przez nią miesięczne koszty składają się: media, wyżywienie, utrzymanie dzieci i spłata kredytu.
Pismem z dnia 14 grudnia 2010 r. referendarz sądowy wezwał skarżącą do uzupełnienia – w terminie 7 dni - wniosku o przyznanie prawa pomocy poprzez: "1) wykazanie za pomocą kserokopii stosownych dokumentów (np. rachunki, faktury za media, w tym: gaz, woda, energia elektryczna, telefon; koszty ubezpieczenia, podatku od nieruchomości, inne) jakiego rzędu kwoty aktualnie obciążają miesięcznie budżet domowy z tytułu stałych opłat związanych z prowadzeniem gospodarstwa domowego: w tych ramach należało nadto wskazać kto i w jakiej wysokości partycypuje w ponoszeniu tych kosztów;
- 2) nadesłanie wyciągów lub wykazów z posiadanych przez skarżącą i pozostałych osób będących w gospodarstwie domowym rachunków bankowych, w tym oszczędnościowo-rozliczeniowych oraz firmowych z okresu ostatnich czterech miesięcy. W przypadku, gdyby rachunki te były zajęte, należało przedstawić aktualne potwierdzające ten fakt zaświadczenie wystawione przez bank, informujące o wysokości zajęć oraz sposobie ich spłaty;
- 3) nadesłanie kopii dokumentów księgowych obrazujących wynik finansowy działalności gospodarczej prowadzonej przez męża skarżącej w okresie ostatnich czterech miesięcy (np. za pomocą księgi przychodów i rozchodów, deklaracji VAT, raportów kasowych, inne);
- 4) nadesłanie kserokopii zeznania podatkowego na potrzebę podatku dochodowego od osób fizycznych za rok 2009 (ten punkt wezwania dotyczył wnioskującej i pozostałych osób będących w gospodarstwie domowym);
- 5) wykazanie tytułu prawnego do nieruchomości położonej w K. przy ul. [...];
- 6) udokumentowanie wysokości wszelkich dochodów – należało w tym celu nadesłać zaświadczenia o wysokości wynagrodzeń, honorariów i innych należności oraz świadczeń z okresu ostatnich czterech miesięcy; zaświadczenia winny zawierać adnotację o sposobie wypłaty środków (np. przelew bankowy, wypłata gotówką, inne) – ten punkt wezwania dotyczy skarżącej i jej męża;
- 7) udokumentowanie okoliczności bieżącej spłaty kredytu np. za pomocą kopii układu ratalnego bądź zaświadczenia kredytodawcy."
W cytowanym wyżej wezwaniu zawarto pouczenie, zgodnie z którym niezastosowanie się do jego treści w zakreślonym terminie może zostać potraktowane jako brak należytego wykazania przez stronę przesłanki przyznania prawa pomocy określonej w art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) – zwanej dalej w skrócie: P.p.s.a.
W dniu 28 grudnia 2010 r. (data nadania w urzędzie pocztowym) do Sądu wpłynął urzędowy formularz wniosku o przyznanie prawa pomocy z dnia 27 grudnia 2010 r., w którym wskazano, iż dotyczy on "decyzji z dnia [...] o nr [...]". Jednocześnie nadesłano dokumentację źródłową nawiązującą do wezwania referendarza sądowego z dnia 14 grudnia 2010 r. W tych ramach oświadczyła, że we wspólnym gospodarstwie domowym przebywa w dwójką dzieci, ciotką, wujkiem i kuzynem. Łączny dochód tego gospodarstwa oznaczyła w kwocie 8.057,00 zł brutto, przy czym dochód skarżącej wynosi 1.317,00 zł brutto. Z dokumentów przedstawionych przy druku z dnia 27 grudnia 2010 r. wynika, że M.K. począwszy z dniem 8 lipca 2010 r. pozostaje zameldowana na pobyt stały w lokalu mieszkalnym, który należy do jej wujka. Skarżąca jest zatrudniona od 27 września 2010 r. w firmie A za wynagrodzeniem 1.317,00 zł brutto. W okresie do 6 października 2009 r. do 27 września 2010 r. była zarejestrowaną osobą bezrobotną z prawem do zasiłku.
Z dniem 10 czerwca 2008 r. w małżeństwie skarżącej wyłączono ustrój wspólności majątkowej małżeńskiej. M.K. w 2009 r. osiągnęła dochód brutto w kwocie 12.369,34 zł. Pozostałe dokumenty źródłowe dotyczyły wydatków ponoszonych w lokalu mieszkalnym należącym do wujka skarżącej.
Należy w tym miejscu odnotować, że druk PPF z dnia 27 grudnia 2010 r. skierowany zostanie do Wydziału III tut. Sądu w związku z określonym tam przedmiotem zaskarżenia. Z kolei jego odpis dołączono do akt tej sprawy celem wykorzystania jako okoliczności znane z urzędu.
Mając powyższe na uwadze zważono, co następuje:
Przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym uzależnione jest od wykazania, że osoba fizyczna (wnioskodawca) nie będzie w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Weryfikacja zasadności takiego wniosku oparta jest na analizie, czy stan faktyczny, na który składają się okoliczności ustalone w sprawie, odpowiada hipotezie normy prawnej wynikającej z art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. Ocena ta zaś musi być odnoszona do poziomu życia i statusu majątkowego innych obywateli Państwa, na których - w razie przyznania prawa pomocy - ciężar zwolnienia strony od kosztów postępowania sądowego zostałby przeniesiony. Orzekanie w zakresie przyznania prawa pomocy wymaga zatem wyważenia interesu Państwa, tj. wszystkich obywateli, jak i interesu strony skarżącej.
Z regulacji prawnych dotyczących kosztów sądowych można wysnuć wniosek, że są one zasadą (patrz art. 199 i art. 214 § 1 P.p.s.a.), a zwolnienie z ich uiszczenia winno nastąpić w sytuacjach wyjątkowych.
Zgodnie z utrwalonym w orzecznictwie poglądem, wykładnia ustawowego określenia "gdy osoba ta wykaże" sprowadza się do przyjęcia, że to na ubiegającym się o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar dowodu, że znajduje się w sytuacji uprawniającej go do przyznania mu prawa pomocy w zakresie całkowitym (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 25 kwietnia 2008 r., sygn. II OZ 322/08). Podobny pogląd został wyrażony w postanowieniu Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 24 czerwca 2008 r. (sygn. I GZ 147/08), gdzie stwierdzono: "Ciężar dowodu, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania spoczywa na stronie, która ubiega się o przyznanie prawa pomocy". Uwagi te odnoszą się także do kwestii pomocy prawnej w zakresie częściowym.
Wyrażony w orzecznictwie pogląd co do ciężaru dowodu w kwestii przyznania pomocy prawnej jest także ugruntowany w doktrynie: "Zgodnie z art. 246 § 1 i 2 P.p.s.a. ciężar dowodu spoczywa na stronie, która ubiega się o przyznanie prawa pomocy. Z użycia w tych przepisach określenia - gdy wykaże - wynika, że strona ma przekonać sąd, że znajduje się w sytuacji opisanej w tych przepisach, która uniemożliwia poniesienie jej jakichkolwiek kosztów postępowania lub poniesienie pełnych kosztów postępowania" (M. Niezgódka-Medek [w:] B. Dauter, B. Gruszczyński, A. Kabat, M. Niezgódka-Medek, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Warszawa 2009 r., s. 694 i n.).
Odnosząc te uwagi do niniejszej sprawy, stwierdzić trzeba, że M.K. nie wykazała, iż zachodzą podstawy do uwzględnienia jej żądania. W tych ramach uznano, iż podejmując działania zmierzające do zainicjowania postępowania z niniejszego wniosku, realizowane przecież świadomie, skarżąca kierowała się założeniem, aby wskazać tylko te okoliczności, które przemawiają na rzecz jej wniosku, ukrywając te mniej korzystne z omawianego punktu widzenia.
Przyjęta wyżej konkluzja stanowi w pierwszej kolejności skutek złożenia w tej sprawie dwóch formularzy wniosku o przyznanie prawa pomocy, w których M.K. deklaruje dwa zgoła odmienne gospodarstwa domowe. W pierwszym z druków, wyprzedzającym kolejny zaledwie o trzy tygodnie, skarżąca oświadcza, że we wspólnym gospodarstwie domowym przebywa wraz z mężem i dziećmi, a już w kolejnym druku deklaruje, że do członków jej gospodarstwa zalicza wujka wraz z rodziną. Rozbieżność tych oświadczeń nie pozwala ocenić wniosku w sposób wolny od wątpliwości.
Wypada tutaj zwrócić uwagę skarżącej, że podpisując pierwotne oświadczenie o stanie majątkowym, rodzinnym i dochodach zeznała w rubryce nr 2.2 (patrz druk PPF z dnia 6 grudnia 2010 r.), że jej aktualnym adresem zamieszkania jest nieruchomość położona w K. przy ul. [...]. W dalszej kolejności, przedstawiając dokumenty sprzed daty, w której sygnowała ww. druk, utrzymuje, że przebywa w gospodarstwie domowym położonym w C., gdzie z kręgu współdomowników wykluczyła jej męża.
Warto tutaj zauważyć, że dane dotyczące męża skarżącej mają doniosłe znaczenie dla rozstrzygnięcia jej wniosku. Skarżąca przecież nie tylko w stosownej rubryce pierwotnie nadesłanego urzędowego formularza wskazuje swojego męża jako osobę pozostającą z nią we wspólnym gospodarstwie domowym, ale dodatkowo jego dochody wlicza do wspólnego budżetu, z którego ponoszone są wydatki tego gospodarstwa (patrz uzasadnienie wniosku z dnia 6 grudnia 2010 r.; rubryka nr 5 druku). Co więcej – jak to wynika z nadesłanego zaświadczenia o jej zarobkach – pozostaje zatrudniona w firmie należącej w części do jej męża. Może to dowodzić, że małżonkowie "współpracują" ze sobą w sprawach gospodarczych czy życiowych i pozostają w ekonomicznym związku, znajdującym zresztą uzasadnienie normatywne w art. 23 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. Nr 9, poz. 59 ze zm.), zobowiązującym małżonków do wzajemnej pomocy, niezależnie od tego, czy pozostają oni w rozdzielności majątkowej (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 6 października 2004 r., sygn. GZ 71/04, ONSAiWSA 2005, nr 1, poz. 8).
W innym ze swoich orzeczeń Naczelny Sąd Administracyjny stanął na stanowisku, że rozdzielność majątkowa małżeńska w świetle przepisów prawa rodzinnego odnosi się, jak sama nazwa wskazuje, do majątków małżonków, a nie do ich wzajemnych obowiązków (z uzasadnienia postanowienia z dnia 29 czerwca 2009 r. sygn. akt I FZ 229/09, niepubl.). Z tych względów akcentowana przez skarżącą okoliczność wyłączenia w jej małżeństwie wspólności majątkowej nie sprawia bowiem, że status majątkowy jej męża nie ma znaczenia dla rozpoznania wniosku o przyznanie prawa pomocy i że nie powinien być badany w toku postępowania, wszak jego dochody mogą wpływać na stan materialny tego gospodarstwa. Postawa procesowa skarżącej nie pozwala natomiast na uzyskanie jakiejkolwiek pewności w omawianej materii, w szczególności na wyeliminowanie takiej możliwości (hipotezy), iż jej mąż osiąga dochody w wysokości, wobec której wydatek rzędu 200 zł (wysokość wpisu sądowego od skargi) nie stanowi żadnego obciążenia.
Trzeba w tym miejscu podnieść nadto, że skarżąca nie nadesłała, pomimo wezwania w tym zakresie, jakichkolwiek wyciągów z rachunków bankowych ani żadnego oświadczenia w tym zakresie. Co więcej w zaświadczeniu o zarobkach M.K., wbrew pouczeniu zawartemu w wezwaniu referendarza, nie odnotowano w jaki sposób jej dochody są wypłacane. Rzeczone wyciągi mogły stanowić cenną informację w kontekście rzeczywistych obciążeń i przysporzeń po stronie wnioskującej.
W konkluzji należy wskazać, że M.K. nie wykazała, iż w jej przypadku może mieć zastosowanie dobrodziejstwo procesowe jakim niewątpliwie jest prawo pomocy w zakresie częściowym. Uznano jednocześnie, że dalsze postępowanie wyjaśniające w jej przypadku jest bezcelowe, a to z uwagi na rozbieżność składanych przez skarżącą deklaracji. Trzeba tutaj zwrócić uwagę, że oświadczenia te składane są przecież świadomie i ich własnoręczne sygnowanie przez M.K. świadczy nadto o wiedzy w zakresie odpowiedzialności karnej za podanie nieprawdziwych danych lub zatajenie prawdy.
W związku z powyższym na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 w związku z art. 258 § 1 i § 2 pkt 7 P.p.s.a. orzeczono jak w sentencji.