Uzasadnienie
W dniu 30 marca 2009 r. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach wpłynęły urzędowe formularze wniosków o przyznanie prawa pomocy, w których K. i P. A. zwrócili się o zwolnienie od kosztów sądowych.
Z oświadczeń o stanie rodzinnym, majątku i dochodach wynika, że skarżący we wspólnym gospodarstwie domowym pozostają jeszcze z trójką dzieci. Zeznano również, iż wspólny majątek skarżących stanowi dom o pow. 224 m² oraz nieruchomość rolna o pow. 5480 m². W rubryce "dochód" K. A. wskazała kwotę [...] zł, zaś jej mąż – [...] zł. Obie wielkości pochodzą z tytułu prowadzonych przez skarżących działalności gospodarczych.
Przy drukach PPF nadesłano do Sądu zawiadomienia o wszczęciu egzekucji skierowane do skarżącej oraz do spółki jawnej, w której P. A. posiada udziały. W obu przypadkach należność główna wierzytelności stanowi kwotę [...] zł.
W wyniku analizy przywołanych wyżej oświadczeń w zestawieniu z zawartością akt administracyjnych sprawy, pismami z dnia 2 kwietnia 2009 r., wezwano skarżących do uzupełnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy poprzez złożenie dodatkowych oświadczeń i nadesłanie dokumentów źródłowych, w szczególności przez: 1) udokumentowanie wysokości wszelkich dochodów uzyskiwanych przez skarżących i ewentualnie inne osoby przebywające w gospodarstwie domowym (np. C. A.) – należało w tym celu nadesłać zaświadczenia o wysokości wynagrodzeń, honorariów i innych należności oraz świadczeń z okresu ostatnich sześciu miesięcy, 2) przedłożenie wyciągów i wykazów z wszystkich rachunków bankowych posiadanych przez skarżących i osoby ewentualnie pozostające z nimi w gospodarstwie domowym (C. A.), obrazujących operacje dokonane w ich ramach w ciągu ostatnich trzech miesięcy oraz dokumentów dotyczących lokat i kont.
W przypadku, gdyby rachunki te były zajęte, należało przedstawić potwierdzające ten fakt zaświadczenie wystawione przez bank, informujące o wysokości zajęć oraz sposobie ich spłaty, 3) nadesłanie kopii zeznania podatkowego złożonego przez skarżącą/skarżącego i osoby pozostające z nią/nim w gospodarstwie domowym za rok 2008 (jeśli zostały sporządzone), 4) złożenie wyjaśnień dotyczących działalności gospodarczej prowadzonej przez skarżącego, w tym przede wszystkim aktualnych dochodów z niej pochodzących. Wyjaśnienia te powinny być wsparte stosowną dokumentacją, tj. odpisami: deklaracji na podatek od towarów i usług składanych w okresie ostatnich sześciu miesięcy, aktualnej ewidencji środków trwałych posiadanych w ramach działalności gospodarczej oraz prowadzonych w związku z nią ksiąg rachunkowych lub podatkowej księgi przychodów i rozchodów za okres ostatnich sześciu miesięcy (w przypadku K. A. zobowiązano ją w tym punkcie wezwania do: "złożenia wyjaśnień dotyczących działalności gospodarczej prowadzonej przez skarżącą w ramach F.H., w tym przede wszystkim aktualnych dochodów z niej pochodzących.
Wyjaśnienia te powinny być wsparte stosowną dokumentacją, tj. odpisami: deklaracji na podatek od towarów i usług składanych w okresie ostatnich sześciu miesięcy, aktualnej ewidencji środków trwałych posiadanych w ramach działalności gospodarczej oraz prowadzonej w związku z nią podatkowej księgi przychodów i rozchodów za okres ostatnich sześciu miesięcy"), 5) udowodnienie okoliczności związanych z postępowaniem egzekucyjnym prowadzonym przeciwko skarżącej/skarżącemu – należało w tym celu nadesłać w szczególności kopie dokonanych na majątku skarżących zajęć, pokwitowania wpłat itp.;
6) udokumentowanie za pomocą kopii faktur lub rachunków wysokości wydatków z tytułu stałych opłat związanych z utrzymaniem gospodarstwa domowego; w tych ramach należało nadto wyjaśnić kto i w jakim zakresie partycypuje w ponoszeniu tych opłat, 7) nadesłanie zaświadczenia wymieniającego wszystkie osoby zamieszkałe w budynku mieszkalnym położonym w C. przy ul. [...].
W omówionych wyżej wezwaniach zawarto pouczenie, zgodnie z którym niezastosowanie do ich treści w terminie siedmiu dni może zostać potraktowane jako brak należytego wykazania przez stronę spełnienia przesłanki przyznania prawa pomocy określonej w art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) – zwanej dalej także w skrócie: P.p.s.a.
Omówione wyżej wezwania doręczono skarżącym w dniu 8 kwietnia 2009 r., co znajduje potwierdzenie w zwrotnych pokwitowaniach odbioru, zamieszczonych w aktach tej sprawy.
W dniu 15 kwietnia 2009 r. (data nadania w urzędzie pocztowym) wpłynęło do Sądu pismo procesowe z dnia 14 kwietnia 2009 r. (sygnowane przez P. A.), przy którym nadesłano dokumenty źródłowe. Forma zawartego tam oświadczenia pozwoliła stwierdzić, że uzupełnienia wniosku dokonali oboje skarżący. W ramach rzeczonego oświadczenia skarżący wskazali, że wysokość dochodów oznaczyli w drukach PPF. Zaakcentowano nadto, że P. A. posiada rachunek bankowy w Banku B S.A., który został zajęty przez Urząd Skarbowy w C.. Przy piśmie z dnia 14 kwietnia 2009 r. nadesłano: deklaracje dla podatku od towarów i usług VAT-7K za trzeci i czwarty kwartał 2008 r. składane przez FHUP "C" S. i P. A. Sp. J. (łączna kwota podstawy opodatkowania wykazanych dostaw towarów wyniosła w tym okresie [...] zł), protokoły zajęcia ruchomości od dłużnika, którym jest wspomniana ostatnio Spółka (zajęte ruchomości oddano pod dozór dłużnika), deklaracje dla podatku od towarów i usług VAT-7 za okres od października 2008 r. do marca 2009 r. składane przez K. A. w ramach prowadzonej działalności gospodarczej pod firmą Z.H-P-U "A" A. K. (łączna podstawa opodatkowania dostawy towarów stanowi kwotę [...] zł).
W ramach dokumentacji źródłowej nadesłano nadto: wyciąg z rachunku bankowego C. A. z okresu od 31 stycznia 2009 r. do dnia 28 lutego 2009 r. (z wyciągu wynika, że skarżąca otrzymuje świadczenie ZUS w kwocie [...] zł; saldo końcowe na tym rachunku wyniosło [...] zł), pismo Towarzystwa Ubezpieczeniowego ‘F’ S.A. z dnia 15 maja 2008 r., z którego wynika, że organ egzekucyjny dokonał zajęcia praw majątkowych zgromadzonych przez K. A. w ramach umowy ubezpieczenia na życie, opinię bankową z dnia 30 kwietnia 2008 r., z której wynika, że P. A. na dzień sporządzenia tego pisma posiadał rachunek bankowy w Banku B S.A., na którym dokonywano czterocyfrowych obrotów w skali miesiąca (rachunek był wówczas obciążony tytułem egzekucyjnym w wysokości [...] zł), zawiadomienie Sądu Rejonowego w C. IX Wydziału Ksiąg Wieczystych z dnia 12 listopada 2008 r. o wpisaniu hipoteki przymusowej zwykłej w kwocie [...] zł na nieruchomości posiadającej nr Kw [...], tytuł wykonawczy nr [...], w którym zobowiązanym jest P. A., protokół zajęcia ruchomości (samochód osobowy marki Ford Fiesta) zobowiązanych, tj. K. i P. A. (ruchomość pozostawiono pod dozorem zobowiązanych), zestawienie rozliczeń uzyskanych kwot w okresie do 1 stycznia 2008 r., z którego wynika, że wierzyciel w ramach postępowania egzekucyjnego prowadzonego w stosunku do P. A. uzyskał łączną kwotę [...] zł, zarachowaną na należność główną, odsetki i koszty egzekucyjne.
Przy piśmie z dnia 14 kwietnia 2009 r. nadesłano również dokumentację źródłową obrazującą wydatki ponoszone w gospodarstwie domowym skarżących. Wynika z nich, że stałe miesięczne udokumentowane rzeczone wydatki stanowią kwotę [...] zł. Dodatkowo dołączono fakturę VAT dokumentująca zakup gazu propan-butan w kwocie [...] zł (FV z dnia 12 lutego 2009 r.).
Mając powyższe na uwadze zważono, co następuje:
Inicjując niniejsze wpadkowe postępowanie intencją skarżących jest uzyskanie prawa pomocy poprzez zwolnienie ich od kosztów sądowych. Tak oznaczony zakres wniosku skutkuje rozpoznaniem go w oparciu o przesłanki określone w art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. Zgodnie z treścią tego przepisu, przyznanie osobie fizycznej prawa pomocy w zakresie częściowym – czyli w myśl art. 245 § 3 P.p.s.a. w zw. z art. 211 tej ustawy w części dotyczącej zwolnienia od kosztów sądowych – następuje, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania bez uszczerbku koniecznego utrzymania dla siebie i rodziny.
Z treści przywołanego przepisu wynika, że ustawodawca przez użycie sformułowania "wykaże" przesunął ciężar udowodnienia okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy na stronę. Zatem to na skutek wskazanych przez wnioskującego dowodów musi zostać osiągnięty stan pewności co do tego, iż nie jest on w stanie pokryć jakichkolwiek kosztów postępowania. Rola Sądu (referendarza sądowego) sprowadza się zaś do oceny informacji dostarczonych przez stronę w kontekście przesłanki określonej w art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a., która – co trzeba podkreślić – ma charakter ekonomiczny. Przepis ten nakłada na Sąd (referendarza sądowego) obowiązek zbadania zasadności wniosku strony w dwóch aspektach: przy uwzględnieniu wysokości obciążeń finansowych spoczywających na stronie w ramach jej udziału w postępowaniu oraz jej (rzeczywistych) możliwości finansowych.
Art. 255 P.p.s.a., który dodatkowo miał w tej sprawie zastosowanie, nakłada na stronę obowiązek współdziałania z Sądem w zakresie gromadzenia dowodów źródłowych i wyjaśnienia wszystkich okoliczności w celu ustalenia jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych. Brak tej współpracy przez niedostarczanie dokumentów bądź nieskładnie wyczerpujących oświadczeń musi mieć niewątpliwie wpływ na dokonywaną przez Sąd ocenę wniosku o prawo pomocy (tak M. Niezgódka – Medek, Koszty postępowania w sprawach administracyjnych i sądowoadministracyjnych, Warszawa 2007, wyd. 1, s. 244). W orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego akcentuje się, iż to na stronie ciąży obowiązek udowodnienia, że znajduje się w sytuacji uprawniającej do skorzystania z prawa pomocy (por. postanowienia NSA: z dnia 5 września 2005 r., sygn. akt II FZ 414/05, z dnia 18 lutego 2005 r., sygn. akt OZ 1510/04, z dnia 14 lutego 2005 r., sygn. akt FZ 760/04, z dnia 31 grudnia 2004 r., sygn. akt GZ 146/04 [za:] postanowienie NSA z dnia 28 października 2008 r., sygn. akt II FZ 344/08, niepubl.).
Mając na uwadze przytoczony wyżej stan prawny i faktyczny uznano, że skarżący nie wykazali, iż w ich przypadku może być zastosowane prawo pomocy we wnioskowanym zakresie. Analiza oświadczeń skarżących oraz nadesłanych przez nich dokumentów skutkowały przyjęciem, że stan rodzinny, majątkowy i dochody skarżących oraz ich rodziny, ujawnione na potrzebę rozpoznania wniosku o przyznanie prawa pomocy, mogą odbiegać od rzeczywistości.
W pierwszej kolejności należy zauważyć, że nadesłane przez skarżących dokumenty źródłowe nie potwierdzają ich dochodów zdeklarowanych w drukach PPF.W tych ramach należy podkreślić, że pomimo wezwania referendarza sądowego w tym zakresie, nie złożono do akt zaświadczenia o wysokości dochodów skarżącego z tytułu udziału w spółce jawnej. Stwierdzono przy tym brak możliwości oszacowania tychże dochodów na podstawie szczątkowej dokumentacji księgowej spółki. Należy w tych ramach stwierdzić, że przesłane do Sądu deklaracje dla podatku od towarów i usług mogą jedynie świadczyć o relatywnie wysokich przychodach tego podmiotu gospodarczego.
Okoliczność prowadzenia postępowania egzekucyjnego w stosunku do skarżącej, jak również wobec spółki, w której skarżący posiada udział, nie może również przemawiać za przyznaniem prawa pomocy, bo przecież zajęte ruchomości zostały oddane pod dozór dłużnikom, co pozwala na dalsze ich wykorzystywanie w celach zarobkowych.
Wytknąć trzeba nadto skarżącym, że już na etapie inicjowania niniejszego wpadkowego postępowania nie wyjawili, iż w gospodarstwie domowym pozostaje jeszcze inna osoba osiągająca stały dochód.
Dodatkowo wypada zauważyć, że części z nadesłanych przez skarżących dokumentów źródłowych nie można przypisać istotnych walorów dowodowych skoro pochodzą one sprzed roku (patrz opinia bankowa z dnia 30 kwietnia 2008 r.).
Reasumując, w toku rozpoznania przedmiotowego wniosku nie uzyskano stanu pewności co do tego, że w stosunku do skarżących może być zastosowany wyjątek od powszechnej zasady odpłatności wymiaru sprawiedliwości, jakim niewątpliwie jest instytucja prawa pomocy.
W związku z powyższym na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 i art. 258 § 1 i § 2 pkt 7 P.p.s.a., orzeczono jak w sentencji.