Uzasadnienie
Przedmiotem skargi A. M., skierowanej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach, jest decyzja Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, mocą której odmówiono skarżącemu umorzenia należności z tytułu zaległych składek na ubezpieczenie społeczne, ubezpieczenie zdrowotne i Fundusz Pracy.
W ramach urzędowego formularza PPF z dnia 17 maja 2012 r. skarżący zwrócił się o zwolnienie od kosztów sądowych i o ustanowienie adwokata bądź radcy prawnego. W motywach wniosku, akcentując niski dochód na członka rodziny (600 zł), oświadczył, że jest osobą bezrobotną i utrzymuje się z dochodów żony. Z oświadczenia o stanie rodzinnym, majątku i dochodach wynika, że skarżący pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym wraz żoną i córką. Nie posiadają jakichkolwiek wartościowych składników majątkowych. Źródłem dochodu jest wynagrodzenie żony skarżącego w kwocie 2.850,00 zł oraz stypendium córki w kwocie 913,70 zł.
W wyniku analizy wniosku co do treści, mając nadto na uwadze zawartość akt administracyjnych tej sprawy, pismem z dnia 22 maja 2012 r. referendarz sądowy zobowiązał skarżącego do nadesłania tytułu prawnego, na podstawie którego odwołano pełnomocnictwo z dnia 11 stycznia 2012 r. udzielone radcy prawnemu B. S. W tych ramach zobowiązano nadto skarżącego do uzupełnienia ww. wniosku poprzez: 1) wykazanie za pomocą kserokopii stosownych dokumentów (np. rachunków, faktur za media, w tym: gaz, woda, energia elektr., telefon; dowodów wpłat z tytułu ubezpieczenia; dowodów uiszczenia opłaty czynszowej) jakiego rzędu kwoty obciążają aktualnie budżet domowy z tytułu stałych opłat związanych z prowadzeniem gospodarstwa domowego; wykonując ten punkt wezwania należało wykazać w jaki sposób dokonuje się zapłaty ww. opłat (przelew bankowy, wpłaty w urzędzie pocztowym, inne);
- 2) oszacowanie wydatków związanych z utrzymaniem samochodu marki Suzuki Vitara;
- 3) nadesłanie kopii zeznań podatkowych na potrzebę podatku dochodowego za rok 2011 (ten punkt wezwania dotyczy wszystkich osób wymienionych w pkt 6 druku PPF z dnia 17 maja 2012 r.);
- 4) udokumentowanie wysokości wszelkich dochodów uzyskiwanych przez osoby pozostające ze skarżącym w gospodarstwie domowym – należało w tym celu nadesłać zaświadczenia o wysokości wynagrodzeń, honorariów i innych należności oraz świadczeń z okresu ostatnich trzech miesięcy; zaświadczenia winny zawierać adnotację o sposobie wypłaty środków (np. przelew bankowy, wypłata gotówką, inne);
- 5) nadesłanie aktualnego zaświadczenia właściwego urzędu pracy potwierdzającego status skarżącego jako osoby bezrobotnej;
- 6) przedłożenie wyciągów i wykazów ze wszystkich rachunków bankowych, w tym rozliczeniowo-oszczędnościowych, obrazujących operacje dokonane w ich ramach w ciągu ostatnich trzech miesięcy oraz dokumentów dotyczących lokat i kont. W przypadku, gdyby rachunki te były zajęte, należy przedstawić potwierdzające ten fakt zaświadczenie wystawione przez bank, informujące o wysokości zajęć oraz sposobie ich spłaty, a w razie likwidacji któregokolwiek z nich – stosowne zaświadczenie wystawione przez bank lub kopię umowy z bankiem o zamknięciu rachunku (ten punkt wezwania dotyczy wszystkich osób wymienionych w pkt 6 druku PPF z dnia 17 maja 2012 r.).
W przywołanym wyżej wezwaniu do uzupełnienia wniosku zawarto nadto pouczenie, zgodnie z którym niezastosowanie się do jego zakresu w terminie 7 dni może zostać potraktowane jako brak należytego wykazania przez stronę przesłanek przyznania prawa pomocy określonych w art. 246 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. z 2012 r., poz. 270 ze zm.) – dalej w skrócie: P.p.s.a.
Dodatkowo zobowiązano skarżącego do sprecyzowania zakresu wniosku w części dotyczącej ustanowienia pełnomocnika z urzędu. W tych ramach należało – w terminie 7 dni – złożyć jednoznaczne oświadczenie, czy skarżący wnosi o ustanowienie adwokata, czy ustanowienie radcy prawnego, pod rygorem przyjęcia, że wnosi o ustanowienie adwokata.
W odpowiedzi na przywołane wyżej wezwanie skarżący poinformował (patrz pismo z dnia 12 czerwca 2012 r.), że z dniem 31 marca 2012 r. odwołał pełnomocnictwo udzielone radcy prawnemu B. S. Odnośnie zakresu wniosku doprecyzował, że ubiega się o przyznanie dla niego radcy prawnego. W tych ramach skarżący nadesłał nadto plik dokumentów źródłowych, w tym: decyzję o przyznaniu jego córce stypendium na czas odbywania stażu w kwocie 913,70 zł miesięcznie; zaświadczenie o zarobkach żony skarżącego (dochód w kwietniu 2012 r. wyniósł 2.051,93 zł netto); potwierdzenia wpłat gotówkowych z tytułu: zużycia energii elektrycznej (miesięcznie około 134 zł) oraz zużycia gazu (miesięcznie 140 zł); informację w sprawie wysokości opłaty czynszowej za mieszkanie (659 zł); potwierdzenie zawarcia umowy ubezpieczenia komunikacyjnego (opłata roczna – 494 zł). A. M. oświadczył nadto, że miesięcznie na utrzymanie samochodu przeznacza kwotę około 300 zł. Wydatki na życie stanowią około 500-600 zł.
Po rozpoznaniu wniosku zważono, co następuje:
W punkcie wyjścia należało odnotować, że zakres wniosku o przyznanie skarżącemu prawa pomocy został przez niego oznaczony w pkt 4 druku urzędowego formularza, a następnie doprecyzowany pismem z dnia 12 czerwca 2012 r. Intencją wnioskującego jest więc uzyskanie prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie radcy prawnego.
Stosownie do treści art. 243 § 1 P.p.s.a., stronie na jej wniosek może zostać przyznane prawo pomocy. Prawo to może być przyznane w zakresie częściowym lub całkowitym (art. 245 § 1 P.p.s.a.).
Przyszło w tym miejscu podkreślić, iż skarga w niniejszej sprawie, złożona została na decyzję dotyczącą spraw z zakresu ubezpieczeń społecznych. Zgodnie zaś z treścią art. 239 pkt 1 lit. e) P.p.s.a., nie ma obowiązku uiszczenia kosztów sądowych strona, której przedmiotem skargi jest działanie lub bezczynność organu w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych. Należało zatem stwierdzić, że takim zwolnieniem z mocy samej ustawy objęty jest w tej sprawie A. M. Oznacza to – mając na uwadze treść art. 241 P.p.s.a. – że skarżący zwolniony jest od obowiązku ponoszenia zarówno opłat sądowych, w tym wpisów sądowych, jak i ponoszenia wydatków. Z tych względów wniosek, w części dotyczącej zwolnienia od kosztów sądowych, stał się bezprzedmiotowy, a postępowanie z tego wniosku podlega umorzeniu, o czym orzeczono w pkt 1 sentencji, działając na podstawie art. 161 § 1 pkt 3 i § 2 P.p.s.a.
W tym stanie rzeczy merytoryczne rozstrzygnięcie wniosku o przyznanie prawa pomocy sprowadziło się do zbadania przesłanki przyznania prawa pomocy w kontekście ustanowienia pełnomocnika. Stosownie więc do treści art. 245 § 3 P.p.s.a., prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w tym zakresie, gdy osoba ta wykaże, iż nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a.).
Przystępując do rozpoznania tej części wniosku, niezbędnym jest ustalenie wysokości kosztów pomocy prawnej udzielanej przez radcę prawnego w sprawach takich jak ta, a tym samym oznaczenie wielkości środków budżetowych, które Sąd musiałby na ten cel przeznaczyć w zastępstwie skarżącego. Otóż stawka minimalna za czynności pełnomocnika będącego radcą prawnym w postępowaniu przed sądem administracyjnym I instancji wynosi 240 zł (patrz § 14 ust. 2 pkt 1c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego ustanowionego z urzędu – Dz. U. Nr 163, poz. 1349 ze zm.). Przyjmując nawet stawkę maksymalną, wynikającą z § 15 tego rozporządzenia, wynagrodzenie radcy prawnego wyniosłoby 360 zł.
Dokonując zatem zestawienia możliwości finansowych gospodarstwa domowego skarżącego z wyżej wskazaną kwotą wynagrodzenia pełnomocnika, rozpoznający wniosek uznał, że nie została w tej sprawie spełniona przesłanka przyznania prawa pomocy, o której mowa w art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. Wypada w tym miejscu zaznaczyć, że rodzina skarżącego, będąc w trudniejszej sytuacji finansowej (stan na 15 października 2011 r.; wówczas to córka skarżącego nie otrzymywała jeszcze stypendium), deklarowała możliwość spłacania zobowiązań A. M. w kwocie 400 zł miesięcznie (patrz wniosek T. M. o rozłożenie na raty zaległych składek jej męża; wniosek znajduje się w aktach administracyjnych sprawy).
Należy zatem przyjąć, że w sytuacji, w której budżet domowy wnioskodawcy uległ zwiększeniu o kwotę 913,70 zł (stypendium córki skarżącego), A. M., przy wsparciu rodziny, ma większą możliwość partycypacji w kosztach sądowych. Przyjmuje się bowiem w orzecznictwie, że "skoro strona twierdzi, że nie może samodzielnie ponieść kosztów postępowania, to konieczne jest zbadanie, czy również przy pomocy bliskich nie jest w stanie tego uczynić" (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 28 lipca 2009 r. sygn. akt I FZ 262/09, LEX nr 552223).
Symptomatycznie, dalszego zwiększenia możliwości finansowych skarżącego należy upatrywać we wznowieniu prowadzenia działalności gospodarczej, która to okoliczność winna nastąpić w jego przypadku – na gruncie art. 14a ust. 1 ustawy z dnia 2 lipca 2004 r. o swobodzie działalności gospodarczej (t.j. Dz. U. z 2010 r., Nr 220, poz. 1447 ze zm.) – w kwietniu 2012 r. Należy przy tym zwrócić uwagę, że wnosząc o zawieszenie prowadzenia tejże działalności, skarżący deklarował, iż miesięcznie z tego tytułu osiąga dochód w kwocie 530 zł (patrz "oświadczenie do oceny ulgi jako pomocy publicznej" zawarte w aktach administracyjnych tej sprawy).
Należy w tym miejscu przywołać pogląd zawarty w postanowieniu Sądu Najwyższego z dnia 31 marca 1987 r., sygn. akt I CZ 26/87 (publ.: OSNC 1988/7-8/103; LEX nr 3372). Otóż Sąd badając zdolności finansowe skarżącego zobligowany był przyjąć, że stan majątkowy i dochody skarżącego są takie, jakie miałby, gdyby w pełni wykorzystał swoje możliwości uzyskania dodatkowego dochodu. Stanowisko to zostało przejęte na grunt sądownictwa administracyjnego (przykładowo postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego: z dnia 24 sierpnia 2011 r. sygn. akt I OZ 589/11; z dnia 21 czerwca 2010 r. sygn. akt II FZ 70/10; z dnia 19 maja 2010 r. sygn. akt II FZ 158/10 – wszystkie dostępne na stronie internetowej: www.orzeczenia.nsa.gov.pl).
Nie bez znaczenia dla podjętego tutaj rozstrzygnięcia pozostaje okoliczność wypowiedzenia przez skarżącego pełnomocnictwa radcy prawnemu, ustanowionemu przez niego z wyboru. Co znamienne, czynność ta zbiegła się z czasokresem, w którym wniesiono skargę do sądu administracyjnego. W tych ramach należy nadto zauważyć, że pomimo wyraźnego wezwania w tym zakresie (patrz pkt I wezwania referendarza sądowego z dnia 22 maja 2012 r.), skarżący do dnia dzisiejszego nie nadesłał tytułu prawnego, na podstawie którego pełnomocnictwo to odwołano.
W tym stanie rzeczy, działając na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a., art. 254 § 1 oraz art. 258 § 2 pkt 7 tej ustawy, o pozostałym zakresie wniosku orzeczono w pkt 2 sentencji.