Uzasadnienie
Skarżąca A. G. wniosła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach skargę na oznaczoną w sentencji niniejszego postanowienia decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w K. z dnia [...], utrzymującą w mocy decyzję Naczelnika [...] Urzędu Skarbowego w B. z dnia [...], nr [...], na podstawie której odmówiono umorzenia zaległości w podatku dochodowym od osób fizycznych za 2008 i 2009 r. w łącznej wysokości [...]zł wraz z odsetkami za zwłokę w kwocie [...]zł.
Zarządzeniem Przewodniczącego Wydziału I z dnia 21 maja 2014 r. wezwano skarżącą do uiszczenia wpisu sądowego od skargi w kwocie 500 zł, w terminie siedmiu dni, pod rygorem odrzucenia skargi.
Odpowiadając w terminie na powyższe wezwanie skarżąca wniosła o przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata. Jednocześnie nadesłała wypełniony formularz wniosku o przyznanie prawa pomocy (PPF) z dnia 10 czerwca 2014 r. Uzasadniając swój wniosek strona podkreśliła, że nie uzyskuje żadnych dochodów i pozostaje na całkowitym utrzymaniu męża, który pokrywa wszelkie jej wydatki, w tym koszty leczenia, dojazdów oraz korespondencji. Nie zgadza się on jednak na opłacenie kosztów sądowych w sprawie. Wnioskodawczyni podała, że w jej małżeństwie obowiązuje rozdzielność majątkowa od 2005 r. Zwróciła również uwagę na prowadzone przeciwko niej postępowanie egzekucyjne. Uzasadniając z kolei wniosek o ustanowienie adwokata skarżąca nadmieniła, iż jest on zasadny z uwagi na skomplikowany charakter sprawy.
Według wniosku strona nie posiada żadnego majątku i poza małżonkiem nie pozostaje z nikim we wspólnym gospodarstwie domowym.
Pismem z dnia 25 czerwca 2014 r. referendarz sądowy wezwał skarżącą do uzupełnienia, w terminie siedmiu dni, danych zawartych we wniosku o przyznanie prawa pomocy poprzez nadesłanie: 1/ dokumentów wskazujących wysokość wszelkich dochodów uzyskiwanych przez skarżącą i przez osoby pozostające z nią w gospodarstwie domowym, w szczególności zaświadczeń o wysokości wynagrodzeń, honorariów i innych należności oraz świadczeń z okresu ostatnich sześciu miesięcy; 2/ wyciągów z wszelkich rachunków bankowych posiadanych przez skarżącą i przez osoby pozostające z nią w gospodarstwie domowym, obrazujących ich stan oraz wszystkie operacje dokonane w ich ramach w ciągu ostatnich trzech miesięcy, a także dokumentów dotyczących lokat (w przypadku, gdyby rachunki te były zajęte, należało przedstawić potwierdzające ten fakt zaświadczenie wystawione przez bank, informujące o wysokości zajęć oraz o sposobie ich spłaty w okresie ostatnich trzech miesięcy); 3/ kopii zeznań podatkowych w podatku dochodowym od osób fizycznych za rok 2013 złożonych przez skarżącą oraz przez inne osoby pozostające z nią w gospodarstwie domowym; 4/ dokumentów wskazujących, że działalność gospodarcza skarżącej nadal jest zawieszona; 5/ kopii faktur lub rachunków obrazujących aktualną wysokość wydatków związanych z utrzymaniem gospodarstwa domowego oraz dokumentów potwierdzających zapłatę tych należności lub wysokość ewentualnych zaległości w tym zakresie.
Wezwanie to zawierało zastrzeżenie, że przez osobę pozostającą z wnioskującą we wspólnym gospodarstwie domowym należy rozumieć także jej małżonka, niezależnie od obowiązującego w małżeństwie ustroju rozdzielności majątkowej.
W odpowiedzi z dnia 10 lipca 2014 r. skarżąca zakwestionowała prawidłowość wezwania w części odnoszącej się do jej małżonka. Podkreśliła, że należności podatkowych, których dotyczy niniejsze postępowanie, nie rozliczała wspólnie z mężem. Jej zdaniem na gruncie całego systemu prawa należy respektować następstwa prawne ustroju małżeńskiej rozdzielności majątkowej, a także uwzględnić prawo jej współmałżonka do ochrony dóbr osobistych i brak obowiązku ujawniania danych majątkowych. Skarżąca uznała także, że wezwanie nie znajduje podstawy prawnej w zakresie obejmującym jej koszty utrzymania, które pokrywane są przez jej małżonka.
Jednocześnie strona przedłożyła między innymi kopię swojego zeznania podatkowego za 2013 rok, wydruki wskazujące, że jej rachunek bankowy jest zajęty oraz kopię wniosku strony z dnia 4 lipca 2014 r. o wpis do centralnej ewidencji i informacji o działalności gospodarczej, z którego wynika informacja o zaprzestaniu wykonywania działalności gospodarczej z dniem 30 czerwca 2014 r.
Swoją odpowiedź nadesłał również małżonek skarżącej. Wyraził on pogląd, że wezwanie powinno się koncentrować na osobie wnioskodawcy, albowiem w przeciwnym razie odmowa udostępnienia danych przez jego współmałżonka w praktyce spowodowałaby pozbawienie prawa do sądu gwarantowanego przez art. 45 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz. U. nr 78, poz. 483 ze zm.). Zaznaczył, że współmałżonek nie ma obowiązku ponoszenia kosztów sądowych drugiego małżonka, ponieważ wykracza to poza zakres pomocy wynikający z art. 23 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy (t. j. Dz. U. z 2012 r., poz. 788 ze zm., zwanej dalej w skrócie "k.r.o.").
Jednocześnie mąż skarżącej, w tymże piśmie, podał swoje średnie miesięczne wynagrodzenie z okresu trzech miesięcy (od kwietnia do czerwca 2014 r.), które wyniosło 5.040 zł netto, powiększone okresowo o nagrodę, a także kwotę średnich miesięcznych kosztów utrzymania w wysokości 4.771 zł. Reasumując podkreślił, że pozostała po opłaceniu tych kosztów kwota nie przekracza minimum socjalnego i wyklucza pokrycie kosztów sądowych, zwłaszcza w toczących się równolegle w Wydziale I tut. Sądu dwóch sprawach.
Postanowieniem z dnia 24 lipca 2014 r. referendarz Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach odmówił skarżącej przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym. W uzasadnieniu tego rozstrzygnięcia podkreślono, że skarżąca nie wykazała ani dochodów, ani wydatków swojego gospodarstwa domowego, których ustalenie i zestawienie ze sobą ma zasadnicze znaczenie dla stwierdzenia, czy zachodzą przesłanki przyznania prawa pomocy. Zauważono także, że wezwanie do uzupełnienia danych zawartych we wniosku o przyznanie prawa pomocy miało swoją podstawę prawną w części odnoszącej się do małżonka skarżącej.
W dniu 27 sierpnia 2014 r. (data nadania) strona wniosła sprzeciw na postanowienie referendarza sądowego z dnia 24 lipca 2014 r., domagając się uchylenia zaskarżonego postanowienia i ponownego rozpoznania wniosku skarżącej o przyznanie prawa pomocy, a także "uznania dostarczonych na wezwanie Sądu danych odnośnie sytuacji rodzinnej i finansowej jako dowód w sprawie na korzyść skarżącej" oraz "podania podstawy prawnej ujawnienia przez Sąd danych dostarczonych przez męża przy istniejącej rozdzielności małżeńskiej". Uzasadniając swój sprzeciw strona podniosła między innymi, że kwota jaka pozostaje do dyspozycji jej małżonkowi nie pozwala na pokrycie kosztów sądowych i kosztów ustanowienia adwokata z wyboru. Wraz ze sprzeciwem skarżąca nie nadesłała żadnych dokumentów źródłowych.
Postanowieniem z dnia 6 października 2014 r. Sąd odrzucił sprzeciw strony jako wniesiony po upływie terminu, a następnie prawomocnym postanowieniem z dnia 15 grudnia 2014 r. przywrócił skarżącej termin do złożenia sprzeciwu od postanowienia referendarza sądowego z dnia 24 lipca 2014 r.
Ponadto należy odnotować, że obecnie przed Wydziałem I Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach równolegle toczy się sprawa o sygn. akt I SA/Gl 542/14, w której wnioskodawczyni występuje w charakterze strony skarżącej. Wysokość wpisu sądowego od skargi w tej sprawie również wynosi 500 zł.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje
Zgodnie z art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j. Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm., zwanej dalej w skrócie "P.p.s.a.") w razie wniesienia sprzeciwu, który nie został odrzucony, zarządzenie lub postanowienie, przeciwko któremu został on wniesiony, traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym.
Z kolei w myśl art. 245 § 1 P.p.s.a. prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Stosownie do art. 245 § 2 P.p.s.a. prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie całkowitym, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (art. 246 § 1 pkt 1 P.p.s.a.)
Godzi się podkreślić, że instytucja przyznania prawa pomocy stanowi wyjątek od zasady przewidzianej w art. 199 P.p.s.a., według której strony samodzielnie ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie.
Instytucja prawa pomocy w postępowaniu sądowoadministracyjnym, która ma gwarantować możliwość realizacji konstytucyjnego prawa do sądu, wyrażonego w art. 45 ust. 1 Konstytucji RP stanowi odstępstwo od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony. W związku z tym, że w przypadku przyznania prawa pomocy koszty postępowania sądowego pokrywane są z budżetu państwa, korzystanie z tej instytucji powinno mieć miejsce jedynie w wypadkach uzasadnionych szczególnymi okolicznościami, gdy wnioskodawca rzeczywiście nie posiada żadnych lub wystarczających możliwości sfinansowania kosztów postępowania, a przez to nie może zrealizować przysługującego mu prawa do sądu (zob. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 17 listopada 2011 r., sygn. akt II GZ 505/11, opubl. w Lex nr 1151770).
Ponadto w orzecznictwie sądowoadministracyjnym prezentowane jest stanowisko, że przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym powinno mieć charakter wyjątkowy i być stosowane w stosunku do osób żyjących w ubóstwie, przykładowo do takich osób można zaliczyć bezrobotnych bez prawa do zasiłku lub osoby ze względu na okoliczności życiowe pozbawione całkowicie środków do życia (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 12 lipca 2013 r., sygn. akt II OZ 604/13, opubl. w Lex nr 1345059). Wskazuje się też, że prawo pomocy powinno być udzielane przede wszystkim osobom bezrobotnym, samotnym, bez źródeł stałego dochodu i bez majątku. Nie można stosując prawo pomocy chronić czy wzbogacać majątku podmiotów prywatnych (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 17 kwietnia 2013 r., sygn. akt I FZ 199/13, opubl. w Lex nr 1310060).
Wyjątkowy charakter omawianej instytucji skutkuje tym, że to strona skarżąca powinna należycie uzasadnić i uprawdopodobnić okoliczności, które wskazuje we wniosku o przyznanie prawa pomocy. Tym niemniej, stosownie do art. 255 P.p.s.a., jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. Niedostarczenie żądanych danych, przedstawienie ich w sposób niekompletny, bądź mało czytelny powoduje, że oświadczenie wnioskodawcy pozostaje niepełne i niewystarczające do wydania pozytywnego dla niego rozstrzygnięcia. W takiej sytuacji sąd uprawniony jest do sformułowania oceny, że wniosek o przyznanie prawa pomocy jest nieuzasadniony (zob. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 14 stycznia 2011 r., sygn. akt II OZ 1361/10, opubl. w Lex nr 743829).
W niniejszej sprawie, pismem z dnia 25 czerwca 2014 r., referendarz sądowy na podstawie art. 255 P.p.s.a. wezwał skarżącą do przedłożenia stosownej dokumentacji źródłowej, ze wskazaniem, że niezastosowanie się do jego wezwania może zostać potraktowane jako brak należytego wykazania przez stronę przesłanek przyznania prawa pomocy. Nie ulega wątpliwości, że wezwanie odnosiło się także do osób pozostających ze stroną we wspólnym gospodarstwie domowym, a więc także małżonka skarżącej. W tym zakresie Sąd podziela stanowisko, że obowiązek poszerzenia ustaleń faktycznych o informacje dotyczące stanu majątkowego małżonka osoby ubiegającej się o zwolnienie od kosztów sądowych odnosi się również do sytuacji, gdy o zwolnienie z kosztów zabiega osoba pozostająca w związku małżeńskim objętym ustrojem rozdzielności majątkowej. W takiej sytuacji wnioskodawcę obciąża obowiązek wykazania, że nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania nawet z pomocą małżonka.
Wynika to z prawnego obowiązku udzielania wzajemnej pomocy przez małżonków i przyczyniania się do zaspokojenia potrzeb stworzonej przez nich rodziny, co znajduje umocowanie w przepisie art. 27 k.r.o. Rozdzielność majątkowa nie zwalnia z obowiązku udzielenia pomocy drugiemu małżonkowi, dotyczy bowiem tylko majątków małżonków, a nie ich wzajemnych obowiązków (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 20 lutego 2014 r., sygn. akt I OZ 95/14, opubl. w Lex nr 1449986).
Niezależnie od powyższego podkreślić trzeba, że skarżąca zaledwie w części ustosunkowała się do wezwania referendarza sądowego z dnia 25 czerwca 2014 r. Nie przedłożyła ona bowiem dokumentów wykazujących wysokość wydatków związanych z utrzymaniem jej gospodarstwa domowego oraz dokumentów wskazujących wysokość wszelkich dochodów uzyskiwanych przez skarżącą i przez osoby pozostaje z nią we wspólnym gospodarstwie domowym. Nadesłane przez stronę dokumenty nie odnoszą się do tych osób, zwłaszcza małżonka skarżącej, a niewątpliwie wysokość dochodów osiąganych przez tę osobę oraz jego sytuacja majątkowa wpływa na ocenę możliwości płatniczych samej skarżącej. Dopiero bowiem zestawienie i analiza faktycznie uzyskiwanych przez małżonków dochodów i ponoszonych przez nich wydatków, czy to oddzielnie czy łącznie, pozwala na pełną i rzetelną ocenę w zakresie spełnienia ustawowej przesłanki przyznania prawa pomocy, na co słusznie zwrócił uwagę referendarz sądowy.
Dla przeprowadzenia tej oceny niewystarczające okazało się także samo oświadczenie męża skarżącej o wysokości średniego miesięcznego wynagrodzenia oraz średnich miesięcznych kosztów utrzymania, zawarte w jego piśmie datowanym na 10 czerwca 2014 r.
Na koniec, odnosząc się do wniosku strony o podanie podstawy prawnej ujawnienia danych dostarczonych przez jej męża, powtórzyć trzeba, że ustawowym uprawnieniem Sądu było domaganie się od skarżącej na podstawie art. 255 P.p.s.a. przedstawienia dokładnych danych o stanie rodzinnym, majątku i dochodach.
W niniejszej sprawie osobiście i dobrowolnie małżonek skarżącej w piśmie z dnia 10 czerwca 2014 r. podał dane dotyczące uzyskiwanych dochodów. Pismo to zostało dołączone do akt sądowych, do których – zgodnie z zasadą jawności postępowania – wgląd przysługuje stronom oraz uczestnikom postępowania. Ponadto dokument ten stał się jednym ze środków dowodowych w postępowaniu w przedmiocie wniosku skarżącej o przyznanie prawa pomocy.
Konkludując w ocenie Sądu skarżąca nie wykazała, aby w jej przypadku zachodziły przesłanki przyznania prawa pomocy w żądanym zakresie. Stąd orzeczono jak w sentencji, na podstawie art. 254 P.p.s.a. i art. 260 P.p.s.a. w zw.
z art. 246 § 1 pkt 1 P.p.s.a.