Wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicachz 18 stycznia 2023 r., sygn. akt I SA/Gl 580/22

Uzasadnienie

Przedmiotem skargi I. spółka z o.o. w K. (dalej "dłużnik zajętej wierzytelności", "spółka" lub "skarżąca") jest postanowienie Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Katowicach wydane w przedmiocie określenia wysokości nieprzekazanej kwoty przez dłużnika zajętej wierzytelności.

Stan sprawy przedstawia się następująco:

1. 1. Zawiadomieniami z 11 grudnia 2018 r. nr [...], 3 października 2019 r. nr [...], 7 października 2019 r. nr [...], 13 listopada 2019 r. nr [...], 12 sierpnia 2021 r. nr [...], 30 sierpnia 2021 r. nr [...] Naczelnik [...] Urzędu Skarbowego w K. (dalej "organ egzekucyjny") zajął spółce wierzytelności pieniężne należne P. Sp. z o.o. z siedzibą w K. (dalej "zobowiązana spółka").

Zajęcia te doręczono spółce odpowiednio 17 grudnia 2018 r., 14 października, 14 października, 19 listopada 2019 r. oraz 18 sierpnia i 6 września 2021 r.

Po otrzymaniu przedmiotowych zawiadomień spółka poinformowała, że posiada wobec zobowiązanej spółki zobowiązania oraz, że uznaje zajęte wierzytelności.

Organ egzekucyjny w dniach: 16 września, 5, 7 i 12 października 2021 r. przeprowadził w spółce kontrolę prawidłowości realizacji ww. zajęć zakończoną 23 listopada 2021 r. protokołem, do którego pismami z 2 i 29 grudnia 2021 r. spółka złożyła zastrzeżenia.

2. Postanowieniem z 13 stycznia 2022 r., wydanym na podstawie m.in. art. 123 i 124 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz. U. z 2021 r., poz. 735, ze m., dalej "k.p.a."), art. 71a ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (t.j. Dz. U. z 2020 r., poz. 1427 ze zm., dalej "u.p.e.a."), organ egzekucyjny określił wysokość nieprzekazanej przez spółkę kwoty w wysokości 603.591,70 zł tytułem realizacji zawiadomień z 11 grudnia 2018 r., 3 października 2019 r., 7 października 2019 r., 13 listopada 2019 r.,12 sierpnia 2021 r., 30 sierpnia 2021 r. o zajęciu wierzytelności należnej zobowiązanej spółce.

Z ustaleń organu egzekucyjnego wynika, że zobowiązana spółka wystawiła faktury na rzecz spółki na łączną kwotę 851.920,02 zł. Do dnia sporządzenia protokołu tytułem realizacji zajęcia z 11 grudnia 2018 r. spółka przekazała do organu egzekucyjnego kwotę o łącznej wartości 158.408,32 zł. W związku z powyższym organ egzekucyjny stwierdził, że nie została przekazana kwota 693.511,70 zł. Kwota ta wynikała z faktur z 2 stycznia 2019 r. nr [...], 1 lutego 2019 r. nr [...], 30 czerwca 2021 r. nr [...], 2 lipca 2021 r. nr [...], [...], [...], [...], 31 lipca 2021 r. nr [...], 31 sierpnia 2021 r. nr [...] i [...].

Organ egzekucyjny zaznaczył, że wszystkie wierzytelności powstały po dokonaniu zajęcia i winny być przekazane organowi egzekucyjnemu. Dodał, że należności wynikające z faktur z 2 stycznia i 1 lutego 2019 r. spółka wpłaciła na konto zobowiązanej spółki 8 lutego 2019 r., natomiast wobec faktur wystawionych 2 lipca 2021 r. dokonała 19 lipca 2021 r. potrąceń wzajemnych wierzytelności na łączną kwotę 544.732,10 zł. Organ egzekucyjny zaznaczył, że od chwili dokonania zajęcia dłużnik zajętej wierzytelności nie może swobodnie dysponować wierzytelnością objętą zajęciami, a dokonane potracenia nie tylko były dokonane po doręczeniu zajęć egzekucyjnych, ale także dotyczyły faktur wymagalnych po tych datach.

Organ egzekucyjny, uwzględniając dokonane przez spółkę wpłaty, określił wysokość nieprzekazanej kwoty w wysokości 603.591,70 zł.

1. 3. W zażaleniu na to postanowienie spółka wniosła o jego uchylenie, zarzucając, iż wydane zostało z pominięciem następujących okoliczności;
2. - nieistnienia kwoty nieprzekazanej organowi egzekucyjnemu wobec dokonanej zapłaty po dokonaniu zajęcia,
3. - nieistnienia kwoty nieprzekazanej organowi egzekucyjnemu w wysokości 544.732 10 zł wobec umorzenia na skutek dokonanego potrącenia,
4. - braku skutecznego zajęcia wierzytelności, które nie istniały na dzień zajęcia oraz nie istniał tytuł prawny, z którego te wierzytelności powstały.

Dodatkowo spółka zarzuciła nieuwzględnienie w wyliczeniach wpłaty kwoty 35.000,00 zł dokonanej 18 stycznia 2022 r.

1. 4. Dyrektor Izby Administracji Skarbowej w Katowicach (dalej "organ nadzoru") postanowieniem z 1 kwietnia 2022 r. utrzymał w mocy postanowienie organu egzekucyjnego.

Zdaniem organu nadzoru, w sprawie spełnione zostały wszystkie warunki do wydania przez organ egzekucyjny postanowienia na podstawie art. 71a § 9 u.p.e.a.

W myśl art. 67a § 1 u.p.e.a. organ egzekucyjny zajmując wierzytelność wstępuje w prawa i obowiązki zobowiązanego. Zatem spółka, jako dłużnik zajętej wierzytelności była zobowiązana przekazać organowi egzekucyjnemu kwoty wynikające z zajętej wierzytelności. Żaden z przepisów nie zwalnia spółki z obowiązku przekazania całości zajętych kwot. Z chwilą dokonania zajęcia wierzytelności pieniężnej spółka straciła wszelkie uprawnienia do dysponowania nią, a rola spółki ogranicza się do przekazania należnej kwoty organowi egzekucyjnemu.

Organ nadzoru nie zgodził się ze spółką, że może ona dokonywać zapłaty za faktury po dokonaniu zajęcia. Wskazał na zastosowanie art. 89 § 2 ustawy egzekucyjnej w sytuacji, w której organ dokonuje zajęcia już istniejących wierzytelności wynikających z jakiegoś stosunku prawnego oraz obejmuje zajęciem również wierzytelności, które powstaną w przyszłości, jednak tylko takie, które są przedmiotowo związane z już istniejącym stosunkiem prawnym. Stanowi on zatem wyjątek polegający na możliwości zajęcia "przyszłych" wierzytelności i odnosi się do przyszłych wierzytelności z tytułu dostaw, robót i usług, jednakże wierzytelność ta musi istnieć w dniu dokonania tego zajęcia.

Mając powyższe na względzie, w ocenie organu nadzoru, spółka, będąc dłużnikiem zajętej wierzytelności była zobligowana do przekazania na rzecz organu egzekucyjnego wszelkich wierzytelności spółki wymagalnych po dacie otrzymania zawiadomień o zajęciu wierzytelności.

Odnosząc się do nieistnienia kwoty nieprzekazanej organowi egzekucyjnemu w wysokości 544.732,10 zł - wobec umorzenia na skutek dokonanego potracenia - organ nadzoru stwierdził, że kompensaty nie odniosły skutku. Nie stanowiły podstawy prawnej pozwalającej spółce uchylić się od spełnienia świadczenia względem organu egzekucyjnego, bowiem nie zostały złożone w czasie istnienia tzw. stanu potrącalności.

Organ nadzoru w tym zakresie argumentował, że zgodnie z art. 498 § 1 Kodeksu cywilnego, gdy dwie osoby są jednocześnie względem siebie dłużnikami i wierzycielami, każda z nich może potrącić swoją wierzytelność z wierzytelności drugiej strony.

Warunki i skutki potrącenia określają natomiast art. 499 i 498 § 2 oraz art. 504 Kodeksu cywilnego, z których wynika, że:

1. 1) potrącenie dokonuje się przez oświadczenie złożone drugiej stronie i ma moc wsteczną od chwili, kiedy potrącenie stało się możliwe - art. 499 Kodeksu cywilnego,
2. 2) wskutek potrącenia obie wierzytelności umarzają się nawzajem do wysokości wierzytelności niższej - art. 498 § 2 Kodeksu cywilnego,
3. 3) zajęcie wierzytelności przez osobę trzecią wyłącza umorzenie tej wierzytelności przez potrącenie tylko wtedy, gdy dłużnik stał się wierzycielem swego wierzyciela dopiero po dokonaniu zajęcia albo gdy wierzytelność stała się wymagalna po tej chwili, a przy tym później, aniżeli wierzytelność zajęta - art. 504 Kodeksu cywilnego.

Zgodnie zaś z art. 89 § 2 ustawy egzekucyjnej zajęcie wierzytelności dotyczy również wierzytelności, które nie istniały w chwili zajęcia, a powstaną po dokonaniu zajęcia.

W ocenie organu nadzoru, brak było podstaw do potrącenia przez spółkę wierzytelności z tytułu przedłożonych faktur, gdyż wierzytelność z nich wynikająca powstała już po dacie dokonania zajęcia przez organ egzekucyjny i stała się wymagalna też po tej dacie. W sprawie miała miejsce sytuacja, o której mowa w art. 504 Kodeksu cywilnego, gdyż spółka stała się wierzycielem dopiero po dokonaniu zajęcia.

Odnosząc się do zarzutu nieuznania w postanowieniu wpłaty 35.000,00 zł dokonanej 18 stycznia 2022 r., organ nadzoru zaznaczył, że zaskarżone postanowienie przyjmuje stan faktyczny na dzień jego wydania, czyli 13 stycznia 2022 r. zatem przed dokonaniem tej wpłaty.

1. 3. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach skarżąca, reprezentowana przez pełnomocnika, wniosła o:
2. 1) uchylenie zaskarżonego postanowienia organu nadzoru w całości oraz poprzedzającego go postanowienia organu egzekucyjnego z 13 stycznia 2022 r.,
3. 2) zasądzenie na jej rzecz kosztów postępowania (w tym kosztów zastępstwa procesowego oraz opłat skarbowych) według norm przepisanych,
4. 3) o wstrzymanie wykonania zaskarżonego postanowienia.

Zarzuciła, że postanowienie wydane zostało z naruszeniem:

1. a) art. 504 Kodeksu cywilnego poprzez jego błędną wykładnię,
2. b) art. 498 i 499 Kodeksu cywilnego poprzez ich niezastosowanie, oraz
3. c) art. 89 § 2 u.p.e.a.

W ocenie skarżącej, organy w sposób rażąco nieprawidłowy interpretują przepis art. 498, art. 499, art. 504 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks Cywilny oraz art. 89 § 2 u.p.e.a., a ponadto organ nadzoru dokonał w tym zakresie ustaleń sprzecznych z zebranym w sprawie materiałem dowodowym.

Skarżąca wskazała, że kwota 544.732,10 zł nie została przekazana organowi egzekucyjnemu z uwagi na fakt, iż została umorzona na skutek dokonanego potrącenia (w tym kwota 466.906,94 zł, wynikająca z wierzytelności skarżącej, które powstały przed dokonaniem zajęcia).

Istota sporu w tym obszarze, sprowadza się do ustalenia, czy skarżąca w świetle brzmienia art. 504 Kodeksu cywilnego oraz zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego upoważniona była dokonać potrącenia z zobowiązaną spółką (w tym kwota 466.906,94 zł, wynikająca z wierzytelności skarżącej, które powstały przed dokonaniem zajęcia).

Skarżąca wskazała, że z art. 504 Kodeksu cywilnego wynikają dwie przesłanki wyłączające skuteczność potrącenia wobec dokonanego zajęcia:

Pierwsza: gdy dłużnik zajętej wierzytelności (I. sp. z o.o.) stał się wierzycielem swego wierzyciela ("P." sp. z o.o.) po dokonaniu zajęcia (a więc tylko wówczas, gdyby skarżąca stała się wierzycielem "P." Sp. z o.o. po dokonaniu zajęcia).

Skarżąca wskazała, że jej wierzytelność wobec zobowiązanej spółki w zakresie dotyczącym kwoty 466.906,94 zł powstała przed dokonaniem zajęcia (pierwsze zajęcie z 11 grudnia 2018 r.), a tym samym potrącenie w tym zakresie było skuteczne. Uzasadniając powyższe stanowisko, wyjaśniła, że skarżąca, jako dłużnik zajętej wierzytelności, do potrącenia przedstawiła następujące wierzytelności wobec Dłużnika egzekwowanego:

1. a) na kwotę 176.000,00 zł powstałą w dniu 29.07.2016 r.,
2. b) na kwotę 10.922,60 zł, powstałą w dniu 09.09.2016 r.,
3. c) na kwotę 42.000,00 zł, powstałą w dniu 28.09.2016 r.,
4. d) na kwotę 48.000,00 zł, powstałą w dniu 10.10.2016 r., e)na kwotę 30.000,00 zł, powstałą w dniu 21.10.2016 r.,
5. f) na kwotę 33.000,00 zł, powstałą w dniu 26.10.2016 r.,
6. g) na kwotę 53.000,00 zł, powstałą w dniu 08.11.2016 r.,
7. h) na kwotę 25.000,00 zł, powstałą w dniu 21.11.2016 r.,
8. i) na kwotę 40.000,00 zł, powstałą w dniu 28.11.2016 r.,
9. j) na kwotę 8,984,34 zł, powstałą w dniu 15.12.2016 r.,
10. k) na kwotę 3.504,06 zł, powstałą w dniu 02.09.2019 r.,
11. l) na kwotę 10.617,30 zł, powstałą w dniu 02.12.2019 r.
12. m) na kwotę 10.617,30 zł, powstałą w dniu 02.03.2020 r.,
13. n) na kwotę 10.617,30 zł, powstałą w dniu 01.06.2020 r.,
14. o) na kwotę 10.617,30 z ł, powstałą w dniu 01.09.2020 r.,
15. p) na kwotę 10.617,30 z ł, powstałą w dniu 01.12.2020 r.,

1. g) na kwotę 10.617,30 zł, powstałą w dniu 01.03.2021 r.,
2. r) na kwotę 10.617,30 zł, powstałą w dniu 01.06.2021 r.

Podała, wierzytelności wskazane w pkt a) do j) na łączną kwotę 466.906,94 zł powstały przed dokonanym zajęciem, a zatem w tym zakresie potrącenie jest w pełni skuteczne.

Skarżąca podniosła jednocześnie, że data dokonania potrącenia jest bez znaczenia wobec treści art. 504 i 499 Kodeksu cywilnego. Całkowicie nieuzasadnione jest zatem twierdzenie organu nadzoru, że wierzytelność skarżącej powstała po dokonaniu zajęcia. To naruszenie jest tym bardziej rażące, że organ nadzoru nawet nie próbował uzasadnić swojego stanowiska w tym zakresie i nie odniósł się w ogóle do szczegółowych zarzutów skarżącej w tym zakresie.

Druga: gdy obie wierzytelności (a więc zarówno wierzytelność zajęta jak i wierzytelność przysługująca skarżącej wobec zobowiązanej spółki) istniały jeszcze przed dokonanym zajęciem, a w takiej sytuacji ponadto gdy wymagalność wierzytelności przysługującej skarżącej wobec zobowiązanej spółki nastąpiła już po dokonanym zajęciu a przy tym później niż wymagalność wierzytelności zajętej.

W tym przypadku podstawą odmowy uznania skuteczności oświadczenia o potrąceniu wobec dokonanego zajęcia jest istnienie obu wierzytelności przed dokonaniem zajęcia (gdyż do sytuacji, gdy przed dokonaniem istnieje tylko jedna wierzytelność zajęcia odnosi się okoliczność opisana jako pierwsza powyżej).

Skarżąca podkreśliła, że obie wierzytelności nie istniały przed dokonaniem zajęcia (przed dokonaniem zajęcia istniała tylko wierzytelność skarżącej wobec zobowiązanej spółki, a zatem nie ma potrzeby oceniać tego, która wierzytelność stała się później wymagalna.

Z ostrożności skarżąca podniosła, że nawet, gdyby oceniać skuteczność potrącenia po dokonaniu zajęcia przez pryzmat wymagalności obu wierzytelności, należy zauważyć, że przepis wyłączałby umorzenie wierzytelności przez potrącenie tylko wówczas, gdy wierzytelność dłużnika zajętej wierzytelności, czyli w tym przypadku skarżącej wobec zobowiązanej spółki stałaby się wymagalna później niż wierzytelność zajęta, a więc wierzytelność zobowiązanej spółki wobec skarżącej. Tak nie było, gdyż wierzytelność skarżącej wobec zobowiązanej spółki stała się wymagalna wcześniej niż wierzytelność zobowiązanej spółki wobec skarżącej.

Konkludując, stwierdziła, że dokonane potrącenie jest w pełni skuteczne - w każdym przypadku w zakresie tych wierzytelności skarżącej wobec zobowiązanej spółki, które zostały przedstawione do potrącenia i które powstały przed dniem zajęcia w dniu 11 grudnia 2018 r.

W jej ocenie, niezrozumiałe jest zatem stanowisko organu nadzoru, w którym przyjął, że "kompensaty nie odniosły skutku". Nie stanowiły one podstawy prawnej, pozwalającej Państwu uchylić się od spełnienia świadczenia względem organu egzekucyjnego, bowiem nie zostały złożone w czasie istnienia tzw. stanu potrącalności"

Skarżąca zauważyła, że kompensata była tylko jedna, a organ nadzoru nie wyjaśnił dlaczego w jego ocenie brak jest stanu potrącalności, w sytuacji, gdy obie strony były względem siebie wierzycielami i nie istniały przesłanki wyłączające potrącenie po dokonaniu zajęcia, określone w art. 504 Kodeksu cywilnego.

W ocenie skarżącej, uzasadnienie organu nadzoru w tym zakresie sprowadzało się w zasadzie do jednej nieprawdziwej konkluzji, że wierzytelność skarżącej wynikająca z przedstawionych przez tę spółkę faktur powstała już po dacie dokonania zajęcia przez organ egzekucyjny, a tak nie było, co zostało szczegółowo wyjaśnione wyżej i co wynika w sposób jednoznaczny z zebranego w sprawie materiału dowodowego.

Przyjęcie konkluzji w sposób oczywisty sprzecznej z zebranym w sprawie materiałem dowodowym wskazuje albo na brak oceny tego materiału dowodowego, albo na rażące niedbalstwo w jego ocenie.

Uzasadniając zarzut dotyczący naruszenia art. 89 § 2 u.p.e.a., skarżąca wyjaśniła, iż zarzut ten odnosi się do całej kwoty, lecz w szczególności do tej części kwoty, która nie była przedmiotem ww. potrącenia i nie została przekazana organowi przez skarżącą, gdyż wierzytelności w tym zakresie nie zostały skutecznie zajęte. Brak skuteczności zajęcia wynika z faktu, iż były to wierzytelności wynikające z innych tytułów/stosunków prawnych niż te istniejące w chwili dokonania zajęcia.

W tym miejscu skarżąca wskazała że:

1. 1) wierzytelność wynikająca z faktury nr [...] z dnia 2 stycznia 2019 r. na kwotę 12.325,00 zł powstała w wyniku sprzedaży dokonanej 2 stycznia 2019 r., a więc już po dokonaniu zajęcia w dniu 11 grudnia 2018 r. i została ona umorzona wskutek zapłaty na rzecz zobowiązanej spółki 8 lutego 2019 r., a więc przed dokonaniem kolejnego zajęcia w dniu 3 października 2019 r.,
2. 2) wierzytelność wynikająca z faktury nr [...] z dnia 1 lutego 2019 r. na kwotę 3.245,00 zł powstała w wyniku sprzedaży dokonanej 1 lutego 2019 r., a więc już po dokonaniu zajęcia w dniu 11 grudnia 2018 r. i została ona umorzona wskutek zapłaty na rzecz zobowiązanej spółki 8 lutego 2019 r., a więc przed dokonaniem kolejnego zajęcia w dniu 3 października 2019 r.,
3. 3) wierzytelność wynikająca z faktur nr: [...], [...], [...], [...] z dnia 2 lipca 2021 na łączną kwotę (nieumorzoną wskutek potrącenia) 125.288,40 zł powstała w wyniku sprzedaży dokonanej 2 lipca 2021 r., a więc już po dokonaniu zajęcia w dniu 11 grudnia 2018 r. oraz po dokonaniu wszelkich innych zajęć: a) z 3 października 2019 r. b) z 7 października 2019 r. c) z 13 listopada 2019 r.,
4. 4) wierzytelność wynikająca z faktury nr [...] z dnia 31 sierpnia 2021 r. na kwotę 541,20 zł powstała w wyniku sprzedaży dokonanej w dniu 31 sierpnia 2021 r., a więc już po dokonaniu wszystkich zajęć.

Jedynie wierzytelność co do kwoty 7.380,00 zł została skutecznie zajęta 11 grudnia 2018 r., jako wynikająca z tytułu istniejącego na dzień zajęcia, tj. umowy o prowadzenie ksiąg rachunkowych z dnia 31 sierpnia 2012 r. (faktury nr [...] z 30 czerwca 2021 r., [...] z 31 lipca 2021 r., [...] z 31 sierpnia 2021 r.), przy czym skarżąca jako dłużnik zajętej wierzytelności przekazała do organu egzekucyjnego na poczet tego zajęcia kwotę 4.920,00 zł (wpłaty 13 października 2021 r. i 10 listopada 2021 r.).

W ocenie skarżącej, należy mieć na uwadze fakt, że skarżąca, jako dłużnik zajętej wierzytelności - by zapobiec wszczęciu postępowania egzekucyjnego - przekazała do organu egzekucyjnego na poczet ww. zajęcia kwoty: 2 grudnia 2021 r. 50.000,00 zł., 29 grudnia 2021 r. 35.000,00 zł, 18 stycznia 2022 r. 35.000,00 zł, 10 lutego 2022 r. 35.000,00 zł, 24 marca 2022 r. 35.0000,00 zł i wpłacona kwota w pierwszej kolejności powinna zostać zaliczona na poczet faktury nr [...] jako tytułu bezspornego.

Skarżąca podniosła, iż w pozostałym zakresie zajęcie wierzytelności nie było skuteczne, jako że w chwili zajęcia te wierzytelności nie istniały ani też nie istniał tytuł, z którego te wierzytelności powstały.

Skarżąca podkreśliła, że przewidziane w art. 89 § 1 u.p.e.a. prawo organu egzekucyjnego do zajęcia wierzytelności zobowiązanego odnosi się wyłącznie do wierzytelności istniejących oraz do tych wierzytelności, które powstaną z istniejących w chwili zajęcia tytułów dotyczących dostaw robót i usług.

Podsumowując skarżąca stwierdziła, że:

1. a) organy niesłusznie twierdzą jakoby dokonane przez skarżącą potrącenia były bezskuteczne w części dotyczącej kwoty 466.906,94 zł,
2. b) organy niesłusznie twierdzą jakoby dokonane zajęcia obejmowały wierzytelności powstałe po dacie doręczenia zajęcia i wynikające z innych dostaw aniżeli te realizowane w dacie doręczenia zajęcia.
3. 4. W odpowiedzi na skargę organ nadzoru wniósł o jej oddalenie i podtrzymał dotychczasowe stanowisko w sprawie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje

Skargę należało uwzględnić.

W sprawie organ egzekucyjny zastosował środek egzekucyjny w postaci egzekucji z innych wierzytelności pieniężnych wymieniony w art. 1a pkt 12 lit. a tiret 5 u.p.e.a.

Zajęcie egzekucyjne zdefiniowane w art. 1a pkt 18 u.p.e.a. stanowi czynność organu egzekucyjnego, w wyniku której organ egzekucyjny nabywa prawo rozporządzania składnikiem majątkowym zobowiązanego w zakresie niezbędnym do wykonania obowiązku objętego tytułem wykonawczym.

Zgodnie z art. 89 § 1, § 2 i § 3 pkt 1 u.p.e.a. organ egzekucyjny dokonuje zajęcia wierzytelności pieniężnej innej, niż określona w art. 72-85, przez przesłanie do dłużnika zobowiązanego zawiadomienia o zajęciu wierzytelności pieniężnej zobowiązanego i jednocześnie wzywa dłużnika zajętej wierzytelności, aby należnej od niego kwoty do wysokości egzekwowanej należności wraz z odsetkami z tytułu niezapłacenia należności w terminie i kosztami egzekucyjnymi bez zgody organu egzekucyjnego nie uiszczał zobowiązanemu, lecz należną kwotę przekazał organowi egzekucyjnemu na pokrycie należności. Zajęcie wierzytelności jest dokonane z chwilą doręczenia dłużnikowi zajętej wierzytelności zawiadomienia o zajęciu, o którym mowa w § 1. Zajęcie wierzytelności z tytułu dostaw, robót i usług dotyczy również wierzytelności, które nie istniały w chwili zajęcia, a powstaną po dokonaniu zajęcia z tytułu tych dostaw, robót i usług. Jednocześnie z przesłaniem zawiadomienia, o którym mowa w § 1, organ egzekucyjny:

1. 1) wzywa dłużnika zajętej wierzytelności, aby w terminie 7 dni od dnia doręczenia zawiadomienia złożył oświadczenie dotyczące tego, czy:
2. a) uznaje zajętą wierzytelność zobowiązanego,
3. b) przekaże organowi egzekucyjnemu z zajętej wierzytelności kwoty na pokrycie należności lub z jakiego powodu odmawia tego przekazania,
4. c) - i w jakim sądzie lub przed jakim organem toczy się albo toczyła się sprawa o zajętą wierzytelność.

Art. 91 u.p.e.a. upoważnia organ egzekucyjny do zastosowania wobec dłużnika zajętej wierzytelności trybu przewidzianego w art. 71b u.p.e.a., tj. możliwości ściągnięcia zajętej kwoty wierzytelności od dłużnika zajętej wierzytelności w trybie egzekucji administracyjnej.

W myśl art. 71b u.p.e.a., jeżeli dłużnik zajętej wierzytelności bezpodstawnie uchyla się od przekazania zajętej wierzytelności albo części wierzytelności organowi egzekucyjnemu, zajęta wierzytelność albo część wierzytelności może być ściągnięta od dłużnika zajętej wierzytelności w trybie egzekucji administracyjnej. Podstawą wystawienia tytułu wykonawczego jest postanowienie, o którym mowa w art. 71a § 9. Tytuł wykonawczy wystawia organ egzekucyjny, który dokonał u dłużnika zajętej wierzytelności zajęcia wierzytelności.

Podstawą do uchylenia się przez dłużnika zajętej wierzytelności, mogą być tylko takie okoliczności prawne, które umożliwiają mu skuteczne uchylenie się od wykonania zobowiązania względem wierzyciela (np. zarzut przedawnienia, potrącenia, wcześniejsze zajęcie wierzytelności przez inny organ egzekucyjny - por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 21 czerwca 2007 r., sygn. akt I FSK 984/06; wyrok WSA w Warszawie z dnia 5 sierpnia 2015 r., sygn. akt III SA/Wa 2353/14).

Postanowienie wydane na podstawie art. 71a § 9 u.p.e.a. stanowi konsekwencję dokonania uprzednio przez organ egzekucyjny zajęcia wierzytelności zobowiązanego u jego dłużnika i stwierdzenie, że dłużnik zajętej wierzytelności bezpodstawnie uchyla się od przekazania zajętej wierzytelności organowi egzekucyjnemu. W tym postanowieniu organ egzekucyjny dokonuje konkretyzacji obowiązku dłużnika zajętej wierzytelności, określenie jego charakteru i zakresu.

W myśl przepisów ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz. U. z 2021 r. poz. 735 ze zm.), które należy stosować w postępowaniu egzekucyjnym (art. 18 u.p.e.a.), organy administracji publicznej działają na podstawie przepisów prawa (art. 6 k.p.a.), w toku postępowania organy administracji publicznej stoją na straży praworządności, z urzędu lub na wniosek stron podejmują wszelkie czynności niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli (art. 7 k.p.a.), organy administracji publicznej prowadzą postępowanie w sposób budzący zaufanie jego uczestników do władzy publicznej, kierując się zasadami proporcjonalności, bezstronności i równego traktowania (art. 8 § 1 k.p.a.), organ administracji publicznej jest obowiązany w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy (art. 77 § 1 k.p.a.), organ administracji publicznej ocenia na podstawie całokształtu materiału dowodowego, czy dana okoliczność została udowodniona (art. 80 k.p.a.), postępowanie administracyjne jest dwuinstancyjne, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej (art. 15 k.p.a.).

Istota zasady dwuinstancyjności postępowania, wyrażonej w art. 15 k.p.a., polega na dwukrotnym rozpatrzeniu i rozstrzygnięciu przez dwa różne organy administracji sprawy tożsamej pod względem przedmiotowym i podmiotowym. Zachowanie zasady dwuinstancyjności wymaga więc nie tylko podjęcia dwóch kolejnych rozstrzygnięć przez dwa właściwe w sprawie organy, ale konieczne jest, aby rozstrzygnięcia te zapadły w wyniku przeprowadzenia przez każdy z tych organów postępowania merytorycznego tak, aby dwukrotnie oceniono dowody i przeanalizowano wszystkie istotne okoliczności sprawy. Oznacza to, że organ odwoławczy ma obowiązek dwukrotnego ustalenia stanu faktycznego i dwukrotnej wykładni przepisów prawa. Organ odwoławczy jest zobowiązany oprócz odniesienia się do zarzutów zawartych w odwołaniu także do ponownego rozpatrzenia sprawy.

Temu obowiązkowi organ odwoławczy nie sprostał, naruszając tym samym art. 15 k.p.a. w stopniu mającym istotny wpływ na wynik sprawy.

Skarżąca w zażaleniu na postanowienie organu egzekucyjnego, wskazała, że jej wierzytelność wobec zobowiązanej spółki w zakresie dotyczącym kwoty 466.906,94 zł powstała przed dokonaniem zajęcia, a tym samym potrącenie w tym zakresie było skuteczne. Skarżąca wymieniła wierzytelności, daty ich powstania, wskazując, które wierzytelności (oznaczone literą od a do j) powstały przed datą pierwszego zajęcia wierzytelności. Skarżąca powołała się na art. 504 Kodeksu cywilnego i stwierdziła, że nie wystąpiły przesłanki wyłączające potrącenie po zajęciu wierzytelności przez osobę trzecią, a w konsekwencji z kwoty 603.591,70 zł wskazanej w postanowieniu jako kwota nieprzekazana, kwota 466.906,94 zł została rozliczona poprzez potrącenie.

Skarżąca podniosła, że w zakresie dotyczącym kwoty 141.339,60 zł, to nieprzekazanie kwot wskazanych w protokole z kontroli wynika z faktu, że wierzytelności w tym zakresie nie zostały skutecznie zajęte, gdyż w chwili zajęcia wierzytelności te nie istniały ani też nie istniał tytuł, z którego te wierzytelności powstały. Skarżąca, powołując się na orzeczenia sądów administracyjnych, argumentowała, że przewidziane w art. 89 § 1 u.p.e.a. prawo organu egzekucyjnego do zajęcia wierzytelności zobowiązanego odnosi się wyłącznie do wierzytelności istniejących oraz do tych wierzytelności, które powstaną z istniejących w chwili zajęcia tytułów dotyczących dostaw robót i usług.

Tymczasem organ nadzoru, wskazał określone w Kodeksie cywilnym warunki potrącenia, zacytował art. 504 Kodeksu cywilnego i stwierdził, że brak było podstaw do potrącenia przez spółkę wierzytelności z tytułu przedłożonych faktur, gdyż wierzytelność z nich wynikająca powstała już po dacie dokonania zajęcia przez organ egzekucyjny i stała się wymagalna też po tej dacie. Wskazał, że w sprawie miała miejsce sytuacja, o której mowa w art. 504 kodeksu cywilnego, gdyż spółka stała się wierzycielem dopiero po dokonaniu zajęcia.

Oceniając stanowisko organu nadzoru w tym zakresie, Sąd stwierdza, że organ ten nie odniósł się do zarzutów zażalenia, nie przeanalizował zebranych w sprawie dowodów, nie ustalił stanu faktycznego, nie dokonał wykładni art. 504 Kodeksu cywilnego. Organ nie uzasadnił stanowiska, że kompensaty nie odniosły skutku - nie stanowiły podstawy prawnej pozwalającej spółki uchylić się od spełnienia świadczenia względem organu egzekucyjnego, bowiem nie zostały złożone w czasie istnienia tzw. stanu potrącalności.

Choć organ nadzoru wskazał, że 89 § 2 u.p.e.a. dotyczy sytuacji, w której organ dokonuje zajęcia już istniejących wierzytelności wynikających z jakiegoś stosunku prawnego oraz obejmuje zajęciem również wierzytelności które powstaną w przyszłości, jednak tylko takie, które są przedmiotowo związane z już istniejącym stosunkiem prawnym (wskazał, że jest to wyjątek polegający na możliwości zajęcia "przyszłych" wierzytelności i odnosi się do przyszłych wierzytelności z tytułu dostaw, robót i usług, jednakże wierzytelność ta musi istnieć w dniu dokonania tego zajęcia), to jednak w ogóle nie odniósł się do twierdzeń skarżącej, że nieprzekazanie kwot wskazanych w protokole z kontroli wynika właśnie faktu, że wierzytelności w tym zakresie nie zostały skutecznie zajęte, gdyż w chwili zajęcia wierzytelności te nie istniały ani też nie istniał tytuł, z którego te wierzytelności powstały.

Oceniając stanowisko organu nadzoru w tym zakresie, Sąd stwierdza, że organ ten nie odniósł się do zarzutów zażalenia, nie przeanalizował zebranych w sprawie dowodów, nie ustalił stanu faktycznego.

Zasadnie zatem skarżąca zarzuca, że organ nadzoru nie dokonał oceny materiału dowodowego, do czego przecież jest zobowiązany.

Nie ulega bowiem wątpliwości, że w sprawie doszło również do naruszenia art. 7 k.p.a., gdyż nie podjęto wszelkich czynności niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego i załatwienia sprawy. Nie dopełniono również wynikającego z art. 77 § 1 k.p.a. obowiązku wyczerpującego zebrania i rozpatrzenia całego materiału dowodowego i tym samym uchybiono też art. 80 k.p.a., z którego wynika powinność oceny na podstawie całokształtu materiału dowodowego, czy dana okoliczność została udowodniona. Takie działanie niewątpliwe skutkowało także naruszeniem zasady zaufania, o której stanowi art. 8 k.p.a.

Rozpatrując sprawę ponownie, organ nadzoru rozpatrzy sprawę, zgodnie z zasadą dwuinstancyjności postępowania administracyjnego.

Z tych powodów, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2022 r. poz. 329, dalej "p.p.s.a") należało orzec jak w sentencji wyroku.

O kosztach rozstrzygnięto na podstawie art. 200 i art. 205 § 2 i 4 p.p.s.a, zasądzając na rzecz skarżącej kwotę 597 zł obejmującą uiszczony wpis od skargi w kwocie 100 zł, wynagrodzenie doradcy podatkowego w kwocie 480 zł oraz opłatę skarbową od udzielonego pełnomocnictwa 17 zł.