Uzasadnienie
Wyrokiem z dnia 24 listopada 2016 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach oddalił skargę obojga małżonków na decyzję wskazaną w rubrum niniejszego postanowienia.
Oboje skarżący, reprezentowani przez różnych pełnomocników procesowych, wnieśli skargi kasacyjne od ww. wyroku.
Zarządzeniem z dnia 10 marca 2017 r. zobowiązano M. M. P. do uiszczenia wpisu sądowego od skargi kasacyjnej w kwocie 4.419,00 zł. Opłata została uiszczona w zakreślonym terminie w drodze przelewu bankowego dokonanego w ciężar rachunku oznaczonego "P. U., ul. [...], [...] B.". Transakcję obciążeniową oznaczono tytułem: "wpis sądowy od skargi kasacyjnej I SA/Gl 638/16 M. P., B.."
Z kolei zarządzeniem z dnia 22 marca 2017 r. zobowiązano skarżącą do uiszczenia wpisu sądowego od wniesionej przez nią skargi kasacyjnej w identycznej j.w. kwocie. W zakreślonym terminie U. P. nadesłała do Sądu druk urzędowego formularza wniosku o przyznanie prawa pomocy (druk PPF z dnia 25 marca 2017 r.), w którym zwróciła się o zwolnienie od kosztów sądowych. W motywach wniosku odnotowała, że z uwagi na niskie dochody korzysta od lat z pomocy męża. Odnotowała dalej, że wpis sądowy od skargi został w tej sprawie uiszczony również przy pomocy jej męża, jednakże w chwili obecnej nie będzie mógł jej wesprzeć finansowo, co więcej, "sam także musiał zgromadzić środki na wpis od swojej skargi kasacyjnej, który uiścił." Skarżąca odnotowała, że wraz z mężem posiadają nieruchomości, które są jednakże obciążone hipotekami do kwot znacznie przekraczających ich wartość. W oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątku i dochodach skarżący zeznała, iż we wspólnym gospodarstwie domowym pozostaje wyłącznie z mężem.
Oświadczyła dalej, że posiada ½ udziału o wartości 450 tys. zł w nieruchomości położonej w B.. Z kolei jej mąż posiada: pozostałą część ww. nieruchomości, 1/5 udziału o wartości 300 tys. zł w niezabudowanej nieruchomości, mieszkanie w B. o wartości 250 tys. zł oraz nieruchomość niezabudowaną w W. o wartości 8 tys. zł. Wszystkie wskazane wyżej składniki mienia są obciążone hipotekami. U. P. odnotowała dalej, że łączny dochód w jej gospodarstwie stanowi kwotę 6.582,47 zł, w tym jedynie 894,24 zł z tytułu jej świadczenia rentowego. Pozostała kwota stanowi dochód jej męża z tytułu dzierżawy, czynszu, umowy zlecenia i świadczenia emerytalnego. Do stałych miesięcznych wydatków skarżąca zaliczyła: wyżywienie – 750 zł; ubrania i obuwie – 100 zł; środki higieny i kosmetyki – 70 zł; telefon – 33 zł. Jej mąż również ponosi wspomniane rodzajowo wydatki, przy czym w kwocie wyższej o 50 zł. Dodatkowo do stałych kosztów zaliczył wydatki na postępowania sądowe, tj. 150 zł oraz koszty leczenia (400 zł.).
Oboje natomiast ponoszą koszty mediów, w tym: energię elektryczną, ogrzewanie gazowe, wodę oraz opłaty z tytułu gospodarowania odpadami. Do przybliżonego wyżej wniosku skarżąca dołączyła kopie decyzji o waloryzacji świadczeń jej i męża oraz wydruk z treści księgi wieczystej nieruchomości zabudowanej przy ul. [...] w B..
Pismem doręczonym pełnomocnikowi skarżącej w dniu 4 maja 2017 r. referendarz sądowy wezwał ją do uzupełnienia w terminie 7 dni danych zawartych we wniosku poprzez złożenie dodatkowych wyjaśnień oraz nadesłanie dokumentów źródłowych, tj. przez: 1) nadesłanie zaświadczenia wymieniającego wszystkie osoby zameldowane w nieruchomości będącej adresem zamieszkania skarżącej; dodatkowo należało złożyć wyjaśnienia, co do wzajemnych relacji tych osób;
2) wykazanie za pomocą kopii stosownych dokumentów (np. rachunki, faktury za media, w tym: gaz, woda, energia elektr., telefon; koszty ubezpieczenia itp.) jakiego rzędu kwoty aktualnie obciążają miesięcznie budżet domowy z tytułu stałych opłat związanych z prowadzeniem gospodarstwa domowego; w tych ramach należało przedstawić dokumenty potwierdzające zapłatę ww. należności np. potwierdzenia przelewu, wpłaty gotówkowe, inne; w przypadku występowania zaległości z tytułu tychże wydatków należało przedstawić aktualne zaświadczenia właściwych podmiotów wskazujące na ich wysokość; w tych ramach należy także wskazać kto ewentualnie partycypuje w ponoszeniu ww. kosztów; ten punkt dotyczy wszystkich nieruchomości posiadanych przez skarżącą;
3) przedłożenie wyciągów i wykazów ze wszystkich rachunków bankowych i w spółdzielczych kasach oszczędnościowych posiadanych przez skarżącą i inne osoby pozostające w jej gospodarstwie domowym, w tym rozliczeniowo-oszczędnościowych oraz gospodarczych (obsługujących prowadzoną działalność gospodarczą), obrazujących operacje dokonane w ich ramach w ciągu ostatnich czterech miesięcy oraz dokumentów dotyczących lokat i kont; w tych ramach należało uwzględnić między innymi rachunek, z którego skarżąca uiściła wpis sądowy od skargi kasacyjnej wniesionej przez jej męża, tj. [...];
4) udokumentowanie wysokości wszelkich dochodów (z wyjątkiem świadczeń emerytalnych skarżącej i jej męża) – należało w tym celu nadesłać zaświadczenia o wysokości wynagrodzeń, honorariów i innych należności oraz świadczeń z okresu ostatnich czterech miesięcy; zaświadczenia winny zawierać adnotację o sposobie wypłaty środków (np. przelew bankowy, wypłata gotówką, inne) – ten punkt wezwania dotyczy także innych osób pozostających w gospodarstwie domowym skarżącej; dla udokumentowania dochodów z działalności gospodarczej należało nadesłać kopie dokumentów księgowych obrazujących wynik finansowy prowadzonej działalności gospodarczej w okresie ostatnich czterech miesięcy, w tym np. za pomocą księgi przychodów i rozchodów (pełna wersja z opisem zdarzeń gospodarczych), zestawienia sprzedaży, deklaracji VAT, raportów kasowych, itp; w tych ramach należało nadto nadesłać aktualną ewidencję środków trwałych i wartości niematerialnych prowadzonej działalności; w przypadku zawieszenia lub likwidacji działalności gospodarczej należy te okoliczności udokumentować;
5) dostarczenie kopii zeznania podatkowego w podatku dochodowym od osób fizycznych za 2015 i 2016 r.; ten punkt wezwania dotyczy również innych osób pozostających w gospodarstwie domowym skarżącej; w przypadku braku zeznań za rok 2016 należało nadesłać kopie informacji podatkowych. Pouczono przy tym skarżącą, że ilekroć w ww. wezwaniu jest mowa o osobach pozostających ze skarżącą we wspólnym gospodarstwie domowym, należało przez to rozumieć wszystkie te osoby, które współkształtują sytuację finansową skarżącej np. poprzez partycypację w kosztach utrzymania wspólnej nieruchomości, w tym także jej męża pomimo deklarowanej rozdzielności majątkowej. Pouczono nadto skarżącą, że niezastosowanie się do wezwania w terminie 7 dni może zostać potraktowane jako brak należytego wykazania przez stronę przesłanek przyznania prawa pomocy określonych w art. 246 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2016 r., poz. 718 ze zm.; dalej w skrócie: "P.p.s.a.").
W piśmie procesowym z dnia 11 maja 2017 r. pełnomocnik, nawiązując do czterech z pięciu punktów ww. wezwania, podniósł co następuje. W lokalu, w którym zamieszkuje skarżąca, zameldowany jest jeszcze jej syn. Przebywa jednakże w tej nieruchomości sporadycznie, gdyż na stałe zamieszkuje wraz z własną rodziną inny lokal. Z tych też powodów syn odmówił przedstawienia swojego stanu majątkowego. Skarżąca nie gromadzi rachunków, ani faktur dokumentujących opłaty za media, a w terminie 7 dni nie jest w stanie odtworzyć, czy też pozyskać nowych za kolejne okresy. W dalszej kolejności kategorycznie oświadczyła, że nie prowadzi żadnej działalności gospodarczej, nie posiada także rachunku bankowego ani żadnych składników majątkowych dotyczących takiej działalności. Do pisma dołączono zawiadomienia z 18 kwietnia 2017 r.: o zajęciu świadczeń z zaopatrzenia emerytalnego skarżącej i jej męża do kwoty 938.358,94 zł oraz o zajęciu wierzytelności pieniężnej do kwoty 939.534,14 zł.
Mając na względzie powyższe, zważono, co następuje:
Zgodnie z art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. przyznanie osobie fizycznej prawa pomocy w zakresie częściowym – czyli w myśl art. 245 § 2 tej ustawy obejmującym m.in. zwolnienie od kosztów sądowych w całości lub w części – następuje, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Strona, wnosząc o przyznanie prawa pomocy w tym zakresie, powinna zatem udowodnić istnienie wspomnianego faktu, przedstawiając – z własnej inicjatywy lub na wezwanie – stosowną dokumentację źródłową. Podobnie art. 252 § 1 P.p.s.a. nie pozostawia wątpliwości co do tego, że informacje zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy powinny być przekonująco umotywowane. Dlatego też od stron ubiegających się o zwolnienie od kosztów sądowych oczekuje się aktywnej postawy procesowej przejawiającej się przede wszystkim w wyczerpującym podawaniu informacji na temat ich stanu majątkowego oraz w dostarczaniu wszelkich żądanych dokumentów, w oparciu o które ma zostać poddana analizie ich kondycja finansowa i możliwości płatnicze.
To bowiem na podstawie przedłożonych dokumentów źródłowych musi zostać osiągnięty stan pewności co do tego, że wnioskodawca nie jest w stanie pokryć pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku dla koniecznego utrzymania.
Analiza oświadczeń skarżącej z 25 marca 2017 r. i z 11 maja 2017 r., które w dalszej kolejności nie zostały poparte stosowną dokumentacją źródłową, pozwoliła skonstatować, że w niniejszym przypadku nie można jej zakwalifikować do grona beneficjentów instytucji prawa pomocy. Nie osiągnięto bowiem stanu pewności co do tego, że nie będzie ona w stanie pokryć m.in. wpisu sądowego od skargi kasacyjnej. Przede wszystkim trzeba zwrócić uwagę, że skarżąca nie wykazała chęci współpracy dla zobrazowania sytuacji materialnej. Przyjęta przez nią bierna postawa procesowa nie może uzasadnić przerzucenia ciężaru poniesienia kosztów sądowych na innych obywateli.
Wymaga podkreślenia, że skarżąca zdeklarowała w druku PPF, iż pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym wraz z mężem. Taki stan rzeczy oznacza, że ciążył na niej również obowiązek udokumentowania okoliczności faktycznych, które dotyczyły M. M. P.. Pomimo wezwania nie przedstawiono zatem ani zeznań podatkowych, ani innych dokumentów potwierdzających wysokość deklarowanych dochodów męża skarżącej. Sama zresztą skarżąca nie przedłożyła własnego zeznania podatkowego.
Pisząc o mankamentach dowodowych wniosku nie sposób nie wspomnieć o braku dokumentacji potwierdzającej skalę wydatków wspomnianego wyżej gospodarstwa domowego. Okoliczność ta wymagała szczególnie udokumentowania, wszak dochód netto gospodarstwa domowego skarżącej, zdeklarowany w druku PPF, stanowi 148% kwoty wpisu sądowego od skargi kasacyjnej. Ogląd dokumentów źródłowych pozwoliłby na zweryfikowanie oświadczeń strony w tym zakresie. Trzeba wszak odnotować, że na tym gruncie zrodziły się dodatkowe wątpliwości co do zasadności wniosku, wszak skarżąca oświadczyła, że nie zbiera rachunków i faktur związanych z opłatami za media. Doświadczenie życiowe podpowiada, że przy regulowaniu należności z tytułu utrzymania nieruchomości w większości przypadków często zachowane są dwojakiego rodzaju zestawy dokumentów: faktura elektroniczna – płatność elektroniczna, faktura w formie papierowej – płatność gotówkowa.
Tymczasem skarżąca – jak twierdzi - nie posiada żadnego z tych dokumentów. Zdaniem rozpoznającego wniosek taki stan rzeczy jest mało prawdopodobny, wszak mąż skarżącej – dla przypomnienia współlokator mieszkania zajmowanego przez skarżącą – dysponował w 2014 r. niemalże pełną dokumentacją kosztową i przychodową nieruchomości należących do niego w 2007 r., co wynika z akt administracyjnych tej sprawy. Dziwić może zatem brak bieżących dokumentów w tym zakresie.
Co więcej, wykazanie wydatków, o których mowa w wezwaniu referendarza sądowego, mogło w tej sprawie nastąpić przykładowo za pomocą wyciągów z rachunku bankowego skarżącej. Jednakowoż pomimo tego, że wspomniane wezwanie w wielu miejscach zobowiązywało do nadesłania wyciągów z rachunków bankowych, skarżąca nie przedstawiła takowych do dnia dzisiejszego. Z akt sprawy wynika natomiast niezbicie, że w dniu 22 marca 2017 r. dokonała transakcji płatniczej na rzecz innej osoby wykorzystując rachunek bankowy, którego jest właścicielką. Ta okoliczność już sama przez się powinna dyskwalifikować skarżącą jako beneficjentkę wnioskowanego dobrodziejstwa procesowego, szczególnie w sytuacji, w której sama jest zobowiązana do poniesienia opłaty sądowej.
Rekapitulując poczynione wyżej spostrzeżenia, postawa procesowa skarżącej uniemożliwia zbadanie jej sytuacji materialnej w sposób wolny od wątpliwości.
Końcowo, nawiązując do wielokrotnie sygnalizowanej przez skarżącą okoliczności obciążenia hipoteką nieruchomości należących do niej i męża, wspomnieć trzeba, że taki stan rzeczy nie oznacza jednak zakazu korzystania z tychże nieruchomości, a stanowi jedynie zabezpieczenie wierzytelności (patrz art. 65 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece – Dz. U. z 2016 r., poz. 790 ze zm.). Z istoty tej formy zabezpieczenia wynika, że wierzyciel nie uzyskuje prawa do rozporządzania nieruchomością, ani jej obciążania i pobierania pożytków nawet w celu zaspokojenia wierzytelności hipotecznej. Uprawnienie to przysługuje nadal właścicielowi nieruchomości (por. I. Heropolitańska (w:) I. Heropolitańska, A. Tułodziecka, K. Hryćków-Mycka, P. Kuglarz, Ustawa o księgach wieczystych i hipotece oraz przepisy związane. Komentarz, Warszawa 2013, s. 125).
Mając na względzie powyższe, na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 w związku z art. 258 § 1 i § 2 pkt 7 P.p.s.a. orzeczono jak w sentencji.