Uzasadnienie
Pismem procesowym z dnia 26 lipca 2017 r., odpowiadając na wezwanie do uiszczenia wpisu sądowego od skargi w kwocie 500 zł, R. U. zwrócił się do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z wnioskiem o zwolnienie go od obowiązku uiszczenia ww. opłaty sądowej. W ramach tej samej korespondencji skarżący nadesłał urzędowy formularz wniosku o przyznanie prawa pomocy z dnia 17 sierpnia 2017 r. W druku tym wystąpił o zwolnienie go od kosztów sądowych, uzasadniając, że wynagrodzenie jego i żony nie wystarcza na pokrycie stałych wydatków i zobowiązań. Z oświadczenia o stanie rodzinnym, majątku i dochodach, wynika, że skarżący pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym wraz z żoną i dwójką synów. Nie posiada żadnego majątku z wyjątkiem oszczędności zgromadzonych w gotówce, tj. 250 zł. Skarżący zeznał jednakże w tej części oświadczenia, że jego małżonka posiada samochód, przy czym – jak podkreślił – posiadają rozdzielność majątkową (umowa zawarta w lipcu 2011 r.). Źródłem dochodu skarżącego jego wynagrodzenie za pracę w kwocie 1.400,00 zł netto. Jego małżonka prowadzi natomiast działalność gospodarczą, z której uzyskuje dochód w kwocie około 2.300,00 zł netto. Skarżący wyliczył, że stałe miesięczne wydatki zamykają się w kwocie 3.560,00 zł. Zaliczył do nich: opał – 300 zł, energia elektryczna -150 zł, woda – 60 zł, gaz – 60 zł, wyżywienie – 1.300,00 zł, ubrania – 350 zł, chemia gosp. – 120 zł, śmieci – 70, wywóz nieczystości – 100 zł, TV, internet i telefon – 200 zł, samochód plus paliwo – 600 zł, szkoła – 100 zł, zajęcia dodatkowe – 150 zł.
Analiza ww. oświadczenia skłoniła referendarza do wystosowania wezwania adresowanego do skarżącego o uzupełnienie wniosku w terminie 7 dni. Pismem z dnia 23 sierpnia 2017 r., zobowiązano zatem skarżącego do: 1) nadesłania zaświadczenia właściwej jednostki samorządu terytorialnego wskazującego na wszystkie osoby zameldowane w nieruchomości będącej adresem zamieszkania skarżącego; w tych ramach należało wskazać nadto na wzajemne relacje pomiędzy tymi osobami;
- nadesłania odpisu tytułu prawnego, na którego podstawie skarżący zajmuje nieruchomość będącą jego adresem zamieszkania;
- wykazania za pomocą kopii stosownych dokumentów zobowiązań i stałych wydatków (należy wykazać np. kredyty, pożyczki, raty leasingowe, alimenty, czynsze najmu, dzierżawy, wysokość kosztów ponoszonych na nieruchomości, w tym media, koszty leczenia, rehabilitacji, ubezpieczenia majątku itp); w tych ramach należało przedstawić dokumenty potwierdzające zapłatę ww. należności np. potwierdzenia przelewu, wpłaty gotówkowe, inne; w przypadku występowania zaległości z tytułu tychże wydatków należało przedstawić aktualne zaświadczenia właściwych podmiotów potwierdzające tę okoliczność; w tych ramach należy wskazać na wszystkie osoby, które partycypują w ww. kosztach utrzymania nieruchomości będącej adresem zamieszkania;
- udokumentowania marki samochodu posiadanego przez A. U. oraz wykazanie miesięcznych wydatków związanych z jego użytkowaniem, które oszacowano na kwotę 600 zł;
- przedłożenia wyciągów i wykazów ze wszystkich rachunków bankowych posiadanych przez skarżącego i pozostałe osoby przebywające w gospodarstwie domowym skarżącego, w tym: rozliczeniowo-oszczędnościowych i gospodarczych (obsługujących działalność gospodarczą), obrazujących operacje dokonane w ich ramach w ciągu ostatnich czterech miesięcy oraz dokumentów dotyczących lokat i kont. W przypadku, gdyby rachunki te były zajęte, należało przedstawić potwierdzające ten fakt aktualne (wystawione po otrzymaniu niniejszego wezwania) zaświadczenie wystawione przez bank, informujące o wysokości zajęć oraz sposobie ich spłaty; okoliczność likwidacji rachunków bankowych w ostatnich pięciu latach również należało wykazać;
- udokumentowania wysokości wszelkich dochodów skarżącego oraz pozostałych osób przebywających w gospodarstwie domowym z okresu ostatnich czterech miesięcy, w szczególności poprzez zaświadczenia pracodawców informujące o wysokości wynagrodzenia w ostatnich czterech miesiącach, wskazujące nadto formę zapłaty (gotówkową lub bezgotówkową – na rachunek bankowy) i ewentualne obciążenia; dla udokumentowania dochodów z działalności gospodarczej należało nadesłać kopie dokumentów księgowych obrazujących wynik finansowy działalności gospodarczej w okresie ostatnich czterech miesięcy, w tym np. za pomocą księgi przychodów i rozchodów (pełna wersja z opisem zdarzeń gospodarczych), zestawienia sprzedaży, deklaracji VAT, raportów kasowych, itp; w tych ramach należało nadto nadesłać aktualną ewidencję środków trwałych i wartości niematerialnych prowadzonej działalności.
W ww. wezwaniu, doręczonym adresatowi w dniu 1 września 2017 r., pouczono skarżącego, że niezastosowanie do wezwania w terminie 7 dni może zostać potraktowane jako brak należytego wykazania przez stronę spełnienia przesłanek przyznania prawa pomocy określonych w art. 246 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2017 r., poz. 1369 ze zm.; dalej w skrócie: "P.p.s.a.").
W piśmie procesowym z dnia 13 września 2017 r. (data z prezentaty Sądu) skarżący, nawiązując do poszczególnych punktów ww. wezwania, oświadczył, co następuje. W nieruchomości będącej adresem jego zamieszkania, zameldowana jest nadto jego teściowa – B. K. (w tych ramach skarżący odnotował: "Zaświadczenie w przygotowaniu. Dostarczę w późniejszym terminie"). Odnośnie tytułu prawnego do ww. lokalu wskazał, że jest to umowa użyczenia zawarta na okres 2014-2024, którą – jak stwierdził - musi odszukać. Wskazując na stałe udokumentowane wydatki z tytułu prowadzenia gospodarstwa domowego, nadesłał: potwierdzenia dla wpłacającego dokumentujące należności za energię elektryczną w kwotach 205,45 zł i 236,61 (odbiorcą usług jest teściowa skarżącego); fakturę dokumentującą zużycie wody (należność za sierpień 2017 r. – 85,07 zł; odbiorcą usług jest również teściowa skarżącego); fakturę z tytułu opłaty abonamentowej za internet (25 zł; odbiorcą usługi jest skarżący); fakturę za usługi telekomunikacyjne (40,06; odbiorcą jest skarżący); polecenie wpłaty na rzecz "A" S. A. na kwotę 104,99 zł (odbiorcą usług jest skarżący). Odnośnie samochodu żony skarżący oświadczył, że pojazd ten wykorzystywany jest przez nią do prowadzonej działalności gospodarczej i dlatego nie ma wglądu do dokumentacji obrazującej jego eksploatację. Dodał, że on partycypuje w kosztach paliwa i utrzymania. Nawiązując do kolejnego punktu wezwania, skarżący podniósł, że nie posiada rachunku bankowego, oraz że nie ma dostępu do dokumentów bankowych pozostałych członków gospodarstwa domowego. Skarżący odnotował, że w chwili nadania pisma z 8 września 2017 r. w dalszym ciągu oczekuje na zaświadczenie pracodawcy o wysokości jego zarobków. W tych ramach odnotował, że wynagrodzenie jest mu wypłacane w gotówce. Końcowo oświadczył, iż partycypuje w "kosztach poprzez przekazanie odpowiedniej wartości gotówki osobom, które dokonują płatności".
Trzeba w tym miejscu odnotować, że równolegle z niniejszą toczą się dwa inne postępowania sądowe ze skarg R. U., w których również zobowiązano go do uiszczenia wpisów sądowych po 500 zł w każdej w nich.
Mając powyższe na uwadze zważono, co następuje:
W myśl art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a., przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie częściowym następuje, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Z treści tego przepisu wynika wprost, że ciężar dowodu, co do wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na stronie składającej wniosek o przyznanie tego prawa. Przytoczona konkluzja znajduje dodatkowe potwierdzenie w treści przepisu art. 252 § 1 P.p.s.a., zgodnie z którym wniosek o przyznanie prawa pomocy powinien zawierać oświadczenie strony obejmujące dokładne dane o stanie majątkowym i dochodach. Właściwe przedstawienie przez stronę przyczyn uzasadniających zwolnienie od kosztów sądowych oraz dowodów na ich poparcie umożliwia referendarzowi rozpoznającemu wniosek dokonanie prawidłowej oceny sytuacji majątkowej wnioskodawcy. Strona ma w tym zakresie inicjatywę dowodową, a rozpoznający wniosek na podstawie przedstawionych przez stronę dowodów dokonuje oceny, czy wystąpiły przesłanki przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Jedynym zaś kryterium oceny wniosku o przyznanie prawa pomocy jest kryterium finansowe. Konkluzja ta doznaje dodatkowo wzmocnienia na gruncie judykatury. W postanowieniu Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 20 stycznia 2012 r. sygn. akt II FZ 863/11wyraźnie zastrzeżono, iż słowo "wykazać", użyte w treści art. 246 P.p.s.a. oznacza dowieść, udokumentować czy udowodnić, a nie jedynie oznajmić czy poinformować (LEX nr 1104158; dostępne także w internetowej bazie orzeczeń na stronie http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Wnioskodawca, chcąc skorzystać z prawa pomocy, powinien liczyć się z koniecznością udzielania wszelkich wyjaśnień odnoszących się do jego sytuacji materialnej, a także udokumentowania podnoszonych we wniosku o przyznanie prawa pomocy okoliczności (por. postanowienie NSA z dnia 24 listopada 2011 r., sygn. akt I OZ 881/11, LEX nr 1069777).
Na gruncie tej sprawy spostrzeżono, że o ile w druku PPF dokonano niemalże idealnego zbilansowania dochodów i wydatków gospodarstwa domowego skarżącego, o tyle zestawienie to nie przełożyło się na dokumentację źródłową. W pierwszej kolejności należy podkreślić, że do dnia dzisiejszego skarżący nie nadesłał tytułu prawnego do nieruchomości, którą zajmuje. Taki stan rzeczy nie pozwala mu przypisać wszystkich deklarowanych przezeń wydatków związanych z utrzymaniem nieruchomości. Z części dokumentów, które nadesłał wynika bowiem, że odbiorcą dostarczanych mediów jest przede wszystkim jego teściowa. Nie wiadomo zatem jaka jest ostatecznie skala tych wydatków, a przede wszystkim w jakim zakresie obowiązek ich ponoszenia ciąży na skarżącym i jego małżonce. Do udokumentowanych obciążeń skarżącego można jedynie zaliczyć wydatki w łącznej kwocie 170,05 zł.
W dalszej kolejności należy zauważyć, że rozdzielność majątkowa wyeksponowana w treści wniosku nie mogła w tej sprawie odnieść zamierzonego przez skarżącego skutku. Trzeba bowiem wyjaśnić, że stosownie do treści art. 23 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z 2017 r., poz. 682) małżonkowie zobowiązani są do wzajemnej pomocy i alimentacji również w zakresie ponoszenia kosztów postępowania sądowego, a na istnienie takiego obowiązku nie ma wpływu ustanowiona rozdzielność majątkowa małżonków. Rozdzielność majątkowa małżeńska w świetle przepisów prawa rodzinnego odnosi się, jak sama nazwa wskazuje, do majątków małżonków, a nie do ich wzajemnych obowiązków. Rozdzielność majątkowa dotyczy kwestii zobowiązań każdego z małżonków wobec osób trzecich, a także kwestii samodzielnego dysponowania i zarządzania swoimi majątkami. Skarżący błędnie zatem przyjmuje, że rozdzielność majątkowa małżeńska zwalnia jego żonę z pomocy finansowej, a ponadto uniemożliwia uzyskanie i podanie informacji o sytuacji majątkowej żony. Zaprezentowany w tym względzie pogląd znajduje potwierdzenie w orzecznictwie sądów administracyjnych (por. postanowienia NSA: z dnia 28 grudnia 2012 r., sygn. akt II FZ 1020/12; z dnia 28 września 2011r., sygn. akt I FZ 196/11; z dnia 17 lutego 2010 r., sygn. akt II FZ 21/10; publikowane na ww. stronie internetowej). Pozostawanie w ustroju rozdzielności majątkowej nie jest przy tym tożsame z prowadzeniem odrębnych gospodarstw domowych przez małżonków. Skarżący nie może zatem uchylać się od przedstawienia informacji na ten temat, a z taką sytuacją mamy w tym przypadku do czynienia. Nie przedstawiono bowiem żadnego dokumentu potwierdzającego dochody małżonki skarżącego, ani informacji dotyczących należącego do niej samochodu. Należy zaakcentować, że wezwanie do uzupełnienia danych zawartych we wniosku o przyznanie prawa pomocy może, a nawet musi odnosić się do osób trzecich pozostających z wnioskodawcą we wspólnym gospodarstwie domowym, i to nie tylko dlatego, że informacje o tych osobach muszą być zamieszczone w odpowiednich rubrykach formularza wniosku o przyznanie prawa pomocy, ale przede wszystkim z uwagi na fakt, iż treść tych oświadczeń, co oczywiste, może w istotnym stopniu wpłynąć na rozstrzygnięcie wniosku (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 17 maja 2006 r., sygn. akt I OZ 657/06, LEX nr 181557). Skoro bowiem wnioskodawca pozostaje we wspólnocie z innymi osobami, to dochody, wydatki i potrzeby finansowe tych osób bezsprzecznie kształtują jego status majątkowy, czasami wręcz przesądzając o tym, czy może on ponieść koszty postępowania, czy też nie. Bezsprzecznie przy tym rozpatrywane wezwanie może być skierowane wyłącznie do osoby wnioskującej o prawo pomocy, a nie do osób trzecich czy innych podmiotów. Jeśli natomiast osoba trzecia odmówi współpracy z wnioskodawcą, to powinna się liczyć, iż swoją postawą naraża tegoż wnioskodawcę na negatywne konsekwencje w postaci odmowy przyznania prawa pomocy.
Pisząc dalej o mankamentach dowodowych należy nadto nadmienić, że rzadko w praktyce zdarza się, aby osoby, których centrum interesów życiowych znajduje się w jednej nieruchomości, prowadziły odrębne gospodarstwa domowe. Taką tezę zdaje się natomiast lansować skarżący, który w druku PPF nie zaliczył teściowej do osób wspólnie gospodarujących. Tezie tej przeczy już sam fakt, iż zasadnicze opłaty związane z utrzymaniem tego gospodarstwa ponosi właśnie teściowa skarżącego. Co więcej, skarżący deklaruje, że na podstawie ustnych dyspozycji partycypuje w ponoszeniu tych wydatków. Taki stan rzeczy czyni brak wykazania dochodów B. K. brakiem dowodowym wniosku, który oprócz tych już wyżej wspomnianych, powoduje, iż wniosek nie może być rozpoznany w sposób wolny od wątpliwości.
Należy wyeksponować, że pomimo deklaracji w tym zakresie, skarżący do dnia dzisiejszego nie przedstawił części dokumentów, które miał przesłać do Sądu w późniejszym terminie. Wypada odnotować, że rozpoznanie niniejszego wniosku celowo odłożono w czasie na późniejszy termin po to, aby umożliwić skarżącemu dosłanie brakujących dokumentów źródłowych. Trzeba jednakowoż zastrzec, że o ile odroczenie to było zasadne w przypadku dokumentu urzędowego, którym niewątpliwie jest zaświadczenie o zameldowaniu, to rozpoznający wniosek nie znajduje żadnej obiektywnej przyczyny niemożności nadesłania tytułu prawnego, na podstawie którego skarżący wraz z najbliższą rodziną zajmują lokal mieszkalny. Taki stan rzeczy pozwala stwierdzić, że skarżący z pełną świadomością unika przedstawienia w sposób rzetelny swojej sytuacji majątkowej.
W wyniku wszystkich podniesionych wyżej okoliczności stwierdzono, że wniosek skarżącego o przyznanie prawa pomocy nie zasługuje na uwzględnienie. Przyjętej konkluzji, wobec skali ujawnionych wyżej mankamentów, nie zmienia fakt, że łączna wysokość opłat sądowych ciążących obecnie na skarżącym zamyka się w kwocie 1.500,00. Kwota ta lokuje się w granicach możliwości finansowych skarżącego, mając na uwadze także to, iż posiada oszczędności zgromadzone w gotówce.
Działając zatem na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 w związku z art. 258 § 1 i § 2 pkt 7 P.p.s.a., orzeczono jak w sentencji.