Uzasadnienie
W dniu 7 marca 2012 r. (data nadania w urzędzie pocztowym), pełnomocnik skarżącego złożył ponowny wniosek o prawo pomocy. W uzasadnieniu urzędowego formularza PPF podał, iż wspólne gospodarstwo domowe prowadzi z żoną i trójką dzieci w wieku 3 i 5 lat oraz 12 miesięcy. Źródłem utrzymania całej rodziny są środki pochodzące z prowadzonej przez żonę działalności gospodarczej w kwocie 7.000,00 zł miesięcznie. Dochód ten ulega pomniejszeniu o spłacany kredyt hipoteczny, którego raty ustalone zostały na poziomie 2.400,00 zł. Z jego płatnością spóźnia się ok. miesiąc, jako że na podstawie ustnej umowy Urząd Skarbowy w Z. zajmuje ok. 4.000,00 zł. Ponadto posiada nieuregulowane zobowiązanie w A na kwotę 12.300,00 zł z tytułu linii kredytowej dla małych firm.
Z kolei żona ma zaległości w podatku VAT w wysokości 4.745,00 zł, podatku dochodowym rzędu 4.856,00 zł i ZUS w kwocie ok. 1.400,00 zł. Dodatkowo skarżący spłaca wykorzystany limit kredytowy na koncie firmowym w wysokości 9.100,00 zł.
W treści oświadczenia o stanie majątkowym skarżący zeznał nadto, że jest właścicielem 1/6 udziału w nieruchomości, w której zamieszkuje. Natomiast jego żona posiada działkę, na której wspólnie budują dom. Prace wykonywane są osobiście dzięki wsparciu ojca żony w kwocie 26.700,00 zł.
Mając na uwadze treść przywołanego wyżej oświadczenia oraz dokumentacji źródłowej nadesłanej przez skarżącego w toku rozpoznania jego poprzedniego wniosku, zobowiązano K.J. do uzupełnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy przez złożenie dodatkowych oświadczeń oraz przedłożenie dokumentów źródłowych, w szczególności przez: 1) wykazanie za pomocą kopii stosownych dokumentów (np. rachunki, faktury za media, w tym: gaz, woda, energia elektr., telefon; koszty ubezpieczenia; aktualny nakaz płatniczy podatku od nieruchomości; kopie umów dokumentujących kredyty konsumpcyjne, itp.) jakiego rzędu kwoty aktualnie obciążają miesięcznie budżet domowy z tytułu stałych opłat związanych z prowadzeniem gospodarstwa domowego; w tych ramach należało dodatkowo wskazać kto i w jakiej wysokości partycypuje w ponoszeniu rzeczonych opłat; dodatkowo należało przedstawić dokumenty potwierdzające zapłatę ww. należności np. potwierdzenia przelewu, wpłaty gotówkowe, inne; w przypadku występowania zaległości z tytułu tychże wydatków należało przedstawić aktualne zaświadczenia właściwych podmiotów potwierdzające tę okoliczność;
- 2) przedłożenie wyciągów i wykazów ze wszystkich rachunków bankowych posiadanych przez skarżącego i pozostałe osoby pozostające/zameldowane (zamieszkałe) w gospodarstwie domowym, w tym rozliczeniowo-oszczędnościowych oraz gospodarczych (obsługujących m.in. firmy B M.J. i C K. J.), obrazujących operacje dokonane w ich ramach w ciągu ostatnich pięciu miesięcy oraz dokumentów dotyczących lokat i kont. W przypadku, gdyby rachunki te były zajęte, należało przedstawić potwierdzające ten fakt zaświadczenie wystawione przez bank, informujące o wysokości zajęć oraz sposobie ich spłaty, a w razie likwidacji któregokolwiek z nich po październiku 2011 r. – stosowne zaświadczenie wystawione przez bank lub kopię umowy z bankiem o zamknięciu rachunku;
- 3) udokumentowanie wysokości wszelkich dochodów – należało w tym celu nadesłać zaświadczenia o wysokości wynagrodzeń, honorariów i innych należności oraz świadczeń z okresu ostatnich pięciu miesięcy; zaświadczenia winny zawierać adnotację o sposobie wypłaty środków (np. przelew bankowy, wypłata gotówką, inne) – ten punkt wezwania dotyczy wszystkich domowników pozostających w gospodarstwie domowym; dla udokumentowania dochodów z działalności gospodarczej należało nadesłać kopie dokumentów księgowych obrazujących wynik finansowy działalności gospodarczej w okresie ostatnich pięciu miesięcy, w tym przede wszystkim księgi przychodów i rozchodów (pełna wersja z opisem zdarzeń gospodarczych), deklaracji VAT, raportów kasowych; w tych ramach należało nadto nadesłać aktualną ewidencję środków trwałych i wartości niematerialnych prowadzonej działalności;
- 4) przedłożenie kopii zeznań podatkowych za 2011, złożonych przez skarżącego oraz pozostałe osoby przebywające w gospodarstwie domowym;
- 5) udokumentowanie okoliczności podniesionej w druku PPF, tj. "dom w budowie, działka jest własnością żony"; w tych ramach należało nadesłać kopie kart z dziennika budowy, na których zawarte są ostatnio dokonane wpisy;
- 6) udokumentowanie okoliczności zakończenia prowadzenia działalności gospodarczej z dniem 31 października 2011 r.; w tych ramach należało nadesłać: dokumentację świadczącą o rozwiązaniu np. umowy najmu lokalu w D. przy ul. [...]; kopię wniosku o wykreślenie działalności z Centralnej Ewidencji i Informacji o Działalności Gospodarczej; kopię wykazu składników majątku na dzień likwidacji działalności gospodarczej itp.;
- 7) nadesłanie aktualnego, tj. wystawionego po otrzymaniu niniejszego wezwania, zaświadczenia z banku obsługującego kredyt hipoteczny, z którego wynikałby przebieg realizacji spłaty tego zobowiązania i ewentualne zaległości z tego tytułu;
- 8) nadesłanie kopii tytułu prawnego, który dokumentuje wyzbycie się przez skarżącego samochodu marki STAR o wartości 15.000,00 zł, który był zdeklarowany w poprzednim druku PPF;
- 9) złożenie wyjaśnień co do okoliczności powołanej w druku PPF z dnia 11 stycznia 2012 r., tj. zajęcia według umowy ustnej kwoty 4000 zł przez Urząd Skarbowy w Z.;
- 10) udokumentowanie okoliczności zalegania ze spłatą zobowiązania z tytułu linii kredytowej dla małych firm;
- 11) udokumentowanie pozostałych zaległości wymienionych w pkt 5 druku PPF z dnia 11 stycznia 2012 r.
Odpowiadając na przywołane wyżej wezwanie skarżący oświadczył (pismo procesowe z dnia 10 kwietnia 2012 r. – data nadania), że wszelkie koszty związane z prowadzeniem gospodarstwa domowego pokrywane są wyłącznie z dochodu jego żony. K.J. podniósł, że w chwili obecnej jest zarejestrowany w urzędzie pracy, gdzie przyznano mu zasiłek dla bezrobotnych, płatny od 7 kwietnia 2012 r. w kwocie 761,40 zł. Zdeklarował, że miesięczne koszty utrzymania domu wynoszą około 5.800,00 zł, w tym: kredyt hipoteczny – 2447,26 zł; kredyt [...] 258,20 zł; energia elektryczna – 257,15 zł; woda i kanalizacja – 141,15 zł; żywność i chemia gospodarcza – 1800 zł; ubezpieczenie domu – 49,75 zł; koszty leków i opieki medycznej – 200,21 zł; wywóz nieczystości stałych – 51,84 zł; koszty ogrzewania – 308 zł (za ostatnie dwa tygodnie). Przy ww. piśmie nadesłano plik dokumentów źródłowych w tym takie, które potwierdzają przywołane wyżej obciążenia budżetu domowego.
Dodatkowo przedłożono: wyciągi z trzech rachunków bankowych; deklaracje VAT-7 za okres do października 2011 r. do lutego 2012 r. firmy F.H.U. B M.J. (łączna podstawa opodatkowania za ten okres wyniosła 130.621,00 zł; ewidencję środków trwałych; zestawienie obrotów wspomnianej firmy za okres od października 2011 r. do lutego 2012 r. (dochód w tym okresie wyniósł 52.857,97 zł); podatkową księgę przychodów i rozchodów firmy F.H.U. B za ww. okres; zaświadczenie o wykreśleniu z dniem 31 października 2011 r. numeru REGON nadanego K.J.; decyzję o wykreśleniu wpisu do ewidencji działalności gospodarczej podmiotu: Firma Handlowo-Usługowa C K.J. (prowadzenia działalności zaprzestano z dniem 31 października 2011 r.); zaświadczenie z banku o stanie zaległości w spłacie rat z tytułu kredytu hipotecznego (na dzień 3 kwietnia 2012 r. była to kwota 2.533,94 zł); historia spłaty wspomnianego ostatnio kredytu za okres od stycznia do marca 2012 r.; faktury VAT dokumentujące sprzedaż środka trwałego w postaci ruchomości oznaczonej jako [...], w pierwszej kolejności na rzecz firmy F.H.U.
B (kwota 8.241,00 zł brutto na rzecz sprzedawcy: K.H.U. C), a następnie na rzecz firmy P.P.U. D (kwota 13.530,00 na rzecz sprzedawcy: F.H.U. B, płatność gotówką). Przy piśmie z dnia 10 kwietnia 2012 r. skarżący nadesłał nadto kopie postanowień Naczelnika Urzędu Skarbowego z dnia 2 lutego 2012 r. i z dnia 19 marca 2012 r., mocą których zwolniono z egzekucji skierowanej do wierzytelności w spółce E Sp. z o.o. z siedzibą w W. łączną kwotę 32.165,07 zł. Postępowanie egzekucyjne prowadzone jest z tytułu wspólnego zobowiązania małżonków K. i M.J.
Nadto godzi się wskazać, iż postanowieniem z dnia 9 stycznia 2012 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. Orzeczenie to stało się prawomocne z dniem 16 lutego 2012 r., kiedy to Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznał środek odwoławczy wniesiony przez K.J. Wówczas to, postanowieniem w sprawie o sygn. akt II FZ 131/12, sąd kasacyjny oddalił zażalenie skarżącego. Naczelny Sąd Administracyjny wskazał na rozbieżność między oświadczeniem skarżącego zawartym we wniosku, a treścią przedłożonych dokumentów. Dlatego też wywiódł, że oświadczeniu skarżącego nie sposób przypisać waloru dokładności. W dalszej kolejności sąd kasacyjny odnotował, że już samo porównanie "dochodów osiąganych w gospodarstwie domowym strony z wysokością należnej w niniejszej sprawie opłaty sądowej pozwala na stwierdzenie, że "wpis ten skarżący powinien być w stanie uiścić z bieżących środków".
Opłata ta jest bowiem wielokrotnie niższa od uzyskiwanych dochodów. Podkreślił też, że o trudnej sytuacji finansowej skarżącego nie może także świadczyć zawarty z Urzędem Skarbowym układ ratalny, bowiem przesłanki wymienione w art. 67a Ordynacji podatkowej nie są tożsame z tymi, wskazanymi art. 246 § 1 pkt 2 Ppsa. Końcowo zauważono, że akcentowana przez skarżącego konieczność spłaty zobowiązań cywilnoprawnych wnioskodawcy, nie może uzasadniać zwolnienia z opłacenia należności publicznoprawnej, jaką jest wpis od skargi.
Postanowieniem z dnia 25 kwietnia 2012 r. Referendarz sądowy odmówił przyznania skarżącemu prawa pomocy. W uzasadnieniu swego rozstrzygnięcia wskazał w pierwszej kolejności, iż nie doszło w niniejszej sprawie do zmiany okoliczności sprawy. Przedstawione w kolejnym wniosku argumenty i dokumenty źródłowe, nie wskazują jakoby warunki wnioskodawcy uległy pogorszeniu w stopniu, który uniemożliwiłby mu partycypację w kosztach sadowych. W dalszej kolejności Referendarz sądowy, ponownie zwrócił uwagę na brak korelacji pomiędzy oświadczeniem skarżącego w zakresie osiąganych dochodów, a stanem faktycznym wynikającym z dokumentów źródłowych.
Dalej odnosząc się do wysokości raty kredytu spłacanego przez skarżącego podniósł, iż spłata zobowiązań cywilnoprawnych, nie może być traktowana z pierwszeństwem przed kosztami zainicjowanego postępowania sądowego. Na koniec zauważono, iż postępowania wpadkowe z wniosków o prawo pomocy, toczą się od sierpnia 2011 r., strona miała zatem czas na zgromadzenie środków z przeznaczeniem na opłacenie wpisu sądowego do skargi.
W terminowo złożonym sprzeciwie od ww. orzeczenia Referendarza, pełnomocnik skarżącego wniósł o jego zmianę i zwolnienie skarżącego od wpisu w całości. Zaskarżonemu postanowieniu zarzucił pominięcie, iż w przedstawionym stanie faktycznym, uiszczenie wpisu od skargi w całości byłoby dla skarżącego nadmiernym obciążeniem finansowym i pociągałoby za sobą znaczny uszczerbek utrzymania koniecznego jego i jego rodziny. W uzasadnieniu podano, iż K.J. nie posiada środków na uiszczenie wpisów w wysokości określonej rozporządzeniem. Stan majątkowy przedstawiony w oświadczeniu jest zgodny ze stanem rzeczywistym. Z Urzędem Skarbowym podatnik posiada zawarty układ ratalny, którego przydzielenie związane było właśnie z jego trudną sytuacją materialną.
Wojewódzki Sąd Administracyjny rozważył co następuje.
Na wstępie stwierdzić należy, iż z uwagi na skutecznie wniesiony sprzeciw postanowienie referendarza, przeciwko któremu został on wniesiony utraciło moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlegała rozpoznaniu przez Sąd na posiedzeniu niejawnym. Konsekwencja taka wynika bowiem z art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tj. Dz. U. z 2012 r., poz. 270.), zwanej dalej w skrócie p.p.s.a.
Rozpoznanie wniosku strony o przyznanie prawa pomocy (zgodnie z wskazaniem strony wniosek ten obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych) sprowadza się do ustalenia czy w niniejszej sprawie spełniona jest przesłanka określona w art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. Zgodnie bowiem z treścią powołanego przepisu przyznanie osobie fizycznej prawa pomocy w zakresie częściowym- obejmującym zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmującym tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego- może być przyznane osobie fizycznej, która wykaże, że uiszczenie pełnych kosztów postępowania skutkowałoby uszczerbkiem koniecznego utrzymania wnioskodawcy i jego rodziny.
Nadto stosownie do treści art. 165 p.p.s.a, postanowienia niekończące postępowania w sprawie mogą być uchylane i zmieniane wskutek zmiany okoliczności sprawy, chociażby były zaskarżone, a nawet prawomocne. Prawomocne orzeczenie w przedmiocie prawa pomocy może być zmienione, na co wskazuje treść art. 165 p.p.s.a. Musi jednak nastąpić zmiana okoliczności sprawy, która to zmiana powinna była zaistnieć po tym, jak Sąd rozstrzygnął pierwszy wniosek strony w tej materii. Powinna ona dotyczyć stanu majątkowego strony i jej możliwości płatniczych. Kwestie te muszą być udokumentowane w tak samo rzetelnie jak w pierwotnym wniosku o prawo pomocy. Kwestią podstawową zatem, wymagającą przesądzenia w przypadku złożenia przez stronę ponownego wniosku o przyznanie prawa pomocy - w sytuacji wydania wcześniej prawomocnego postanowienia w tym przedmiocie - będzie ustalenie, czy nastąpiła taka zmiana okoliczności sprawy, która uzasadniałaby zmianę wydanego wcześniej w sprawie postanowienia.
Na podstawie złożonych oświadczeń i dokumentów znajdujących się w aktach sprawy, Sąd stwierdza, że nie zachodzą w niniejszej sprawie przesłanki do zmiany rozstrzygnięcia w przedmiocie prawa pomocy. Przedstawiona w ponownym wniosku argumentacja i dokumentacja źródłowa, nie wskazują jakoby sytuacja wnioskodawcy ulegała pogorszeniu, wręcz przeciwnie dochody uzyskiwane w gospodarstwie domowym skarżącego uległy wzrostowi. W pierwotnie złożonym wniosku skarżący wskazywał na dochody w wysokości 5.000,00 zł. Obecnie te dochody wynoszą (według oświadczenia skarżącego) 7.000,00 zł miesięcznie.
Niezależnie od powyższego należy powtórnie odnotować, brak spójności pomiędzy oświadczeniem skarżącego, złożonym na druku urzędowego formularza, a stanem faktycznym wynikającym z dokumentów źródłowych w zakresie osiąganych dochodów. Mianowicie analiza dokumentów źródłowych wskazuje, że dochód z tytułu działalności gospodarczej prowadzonej przez żonę skarżącego pod firmą F.H.U. B wynosi średnio 10.571,59 zł miesięcznie. Powyższa niespójność nie została usunięta przez skarżącego także i tym razem po otrzymaniu postanowienia Referendarza sądowego pomimo, że jedną z przyczyn odmowy przyznania przez niego prawa pomocy, był właśnie brak korelacji zaistniały między oświadczeniem złożonym przez skarżącego, a nadesłanymi dokumentami źródłowymi.
W tym stanie rzeczy, z uwagi na brak spójności oświadczeń skarżącego dotyczących jego sytuacji majątkowej z dokumentacją źródłową uznać należało, że skarżący nie wykazał w sposób niebudzący wątpliwości, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Powyższe uniemożliwia faktyczną ocenę rzeczywistych możliwości płatniczych skarżącego i ustalenie, czy rzeczywiście jego sytuacja uzasadnia przyznanie mu prawa pomocy w żądanym zakresie. Tymczasem na osobie ubiegającej się o przyznanie prawa pomocy ciąży obowiązek przedstawienia sytuacji materialnej w taki sposób, aby nie powstały wątpliwości co do wiarygodności złożonych oświadczeń.
W konsekwencji uznać należy, iż oświadczenia składane prze stronę w nn. postępowaniu wpadkowym nie posiadają znamiona dokładności, o której mowa jest w art. 252 p.p.s.a. Jeśli ocena sytuacji życiowej wnioskującego o przyznanie prawa pomocy nie jest do końca jasna, wobec uchylania się strony od złożenia jednoznacznych wyjaśnień, sąd ani referendarz nie są zobowiązani do prowadzenia dochodzeń (por. postan. WSA w Gd. z 14 listopada 2005 r. I SA/Gd 140/04), bowiem sprawą zainteresowanego jest wykazanie zasadności złożonego wniosku w świetle ustawowych przesłanek przyznania prawa pomocy (por. postan. NSA z 31 marca 2005 r. I FZ 63/05). Ciężar dowodu spoczywa, bowiem na wnoszącym o przyznanie prawa pomocy. To wnioskodawca powinien przekonać Sąd o zasadności przyznania mu prawa pomocy poprzez przedstawienie dowodów i wyjaśnienie wszelkich wątpliwości.
Odnosząc się z kolei do kwestii wysokości raty kredytu hipotecznego, spłacanego przez skarżącego, należy podkreślić, iż w orzecznictwie sądowoadministracyjnym utrwalił się pogląd, że zobowiązania cywilnoprawne nie mogą być powodem pokrycia z budżetu Skarbu Państwa kosztów zainicjowanego przez wnioskodawcę postępowania, gdyż w przeciwnym razie dochodziłoby do sytuacji, w której ciężar zaspokajania potrzeb niezasługujących na miano niezbędnych dla utrzymania danej osoby i jej rodziny zostałby przerzucony na pozostałych współobywateli (por.: postanowienia NSA z dnia 28 stycznia 2011 r. sygn. akt I FZ 8/11, Lex nr 740977, z dnia 12 kwietnia 2011 r. sygn. akt II FZ 97/11 oraz z dnia 21 czerwca 2011 r. sygn. akt II GZ 326/11 - niepubl.). To oznacza, iż spłata zobowiązań cywilnoprawnych, a do takich należy bez wątpienia zaliczyć kredyt hipoteczny, nie może być traktowana z pierwszeństwem przed kosztami postępowania sądowego.
Należy również mieć na uwadze fakt (na co zwrócił uwagę Naczelny Sąd Administracyjny w swym orzeczeniu wydanym w niniejszej sprawie w dniu 16 lutego 2012 r.), iż postępowanie z wniosku skarżącego o prawo pomocy toczy się już od sierpnia 2011 r. Zatem skarżący w przeciągu tego okresu miał czas na zgromadzenie środków finansowych, celem opłacenia wpisu sądowego od skargi wniesionej w niniejszej sprawie zwłaszcza, że opłata ta jest wielokrotnie niższa od uzyskiwanych miesięcznie dochodów w gospodarstwie domowym skarżącego (wpis wynosi 1500 zł).
W tychże warunkach, mając jednakże na uwadze przede wszystkim, iż skarżący nie wykazał, że po wydaniu prawomocnego postanowienia o odmowie przyznania prawa pomocy, jego sytuacja majątkowa i rodzinna uległa istotnej zmianie w stosunku do tej, jaka była przedmiotem oceny zawartej w pierwotnym postępowaniu z wniosku o przyznanie praw pomocy, stwierdzić należało, iż w przedmiotowej sprawie nie może znaleźć zastosowanie instytucja, stanowiąca wyjątek od generalnej zasady odpłatności wymiaru sprawiedliwości.
Zatem na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., działając w oparciu o art. 260 tej ustawy, odmówiono przyznania skarżącemu prawa pomocy.