Uzasadnienie
R. G., odpowiadając na wezwanie do uiszczenia wpisu sądowego od skargi w kwocie 500 zł, nadesłał urzędowy formularz wniosku o przyznanie prawa pomocy, w którym zwrócił się o zwolnienie od kosztów sądowych. W jego motywach odnotował, że z uwagi na trudną sytuację finansową nie jest w stanie partycypować w kosztach sądowych niniejszego postępowania. Podniósł dalej, że w okresie ostatnich kilku miesięcy z uwagi na długotrwały proces leczenia utrzymuje się wyłącznie z zasiłku chorobowego w kwocie 1.028,00 zł. Do jego stałych miesięcznych obciążeń budżetowych należy zaliczyć świadczenia alimentacyjne na rzecz dzieci w łącznej kwocie 1.150,00 zł, w tym 800 zł na syna z drugiego małżeństwa.
Skarżący odnotował, że w jego obecnym małżeństwie wyłączono wspólność majątkową małżeńską. Od dłuższego czasu małżonkowie nie mieszkają razem, nie rozliczają się wspólnie i nie prowadzą wspólnego gospodarstwa domowego. R. G. oświadczył dalej, że mieszka z matką, a żona przebywa w innym mieszkaniu, które samodzielnie opłaca. Skarżący zeznał, że w chwili obecnej jego małżeństwo sprowadza się do faktycznej separacji. Aktualnie pomaga mu matka, z którą mieszka. Skarżący nie posiada majątku z wyjątkiem 80% udziału w spółdzielczym własnościowym prawie do lokalu o szacunkowej wartości 150.000,00 zł. W końcowej części wniosku podniósł, że do stałych wydatków należy zaliczyć: ww. świadczenia alimentacyjne (1150 zł), koszty podstawowego utrzymania (500 zł) oraz koszty leczenia (100 zł).
W wyniku analizy przywołanego wyżej oświadczenia, pismem z dnia 24 września 2015 r., wezwano skarżącego do uzupełnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy poprzez złożenie dodatkowych oświadczeń i nadesłanie dokumentów źródłowych, w tym: 1) zaświadczenia wymieniającego wszystkie osoby zameldowane pod adresem miejsca zamieszkania skarżącego, jak również kopii ostatniej deklaracji na potrzebę opłaty z tytułu gospodarowania odpadami oraz ewentualne wyjaśnienie, jakie relacje rodzinne i osobiste łączą te osoby ze skarżącym;
- 2) zaświadczenia wymieniającego wszystkie osoby zameldowane pod adresem: K., ul. [...] lub dokumentów wskazujących czynność, na podstawie której skarżący wyzbył się tytułu prawnego do tego lokalu, np. kopii aktu notarialnego przenoszących własność (udział we współwłasności) nieruchomości; kopii umowy najmu na czas określony, itp.; w przypadku, gdy skarżący w dalszym ciągu posiada tytułu prawny do tego lokalu należało odpowiednio zastosować pkt 3 niniejszego wezwania;
- 3) kopii stosownych dokumentów (np. rachunków, faktur za media, w tym: gaz, woda, energia elektr., telefon; dowody potwierdzające wydatki z tytułu np. lekarstw, zakupu opału; gospodarowania odpadami itp.) wykazujących jakiego rzędu kwoty obciążają miesięcznie budżet domowy z tytułu stałych opłat związanych z prowadzeniem gospodarstwa domowego; w tych ramach należało także wyjaśnić kto i w jakiej wysokości ewentualnie partycypuje w ponoszeniu ww. kosztów; wykonując ten punkt wezwania należało wykazać w jaki sposób dokonuje się zapłaty ww. opłat (przelew bankowy, wpłaty w urzędzie pocztowym, inne);
- 4) dokumentów wskazujących wysokość wszelkich dochodów uzyskiwanych przez skarżącego i przez osoby pozostające z nim w gospodarstwie domowym, w szczególności poprzez zaświadczenie pracodawcy informujące o wysokości wynagrodzenia w ostatnich czterech miesiącach, podające też formę zapłaty (gotówkową lub bezgotówkową – na rachunek bankowy) i ewentualne obciążenia; dochody z tytułu emerytury bądź renty należało wykazać za pomocą kopii ostatniej decyzji o waloryzacji emerytury oraz kopii potwierdzenia wypłaty tego świadczenia za ostatnie cztery miesiące albo zaświadczenie organu rentowego o jego wysokości do wypłaty w okresie ostatnich czterech miesięcy;
- 5) pisemnych wyjaśnień matki skarżącego na temat pomocy udzielonej skarżącemu w okresie ostatnich czterech miesięcy, wskazujących wysokość wsparcia i jego formę (gotówkową lub przelewem na rachunek bankowy) – z oświadczeniem, że osobie tej znana jest treść art. 233 § 1 Kodeksu karnego o odpowiedzialności karnej za podanie nieprawdziwych danych lub zatajenie prawdy, a także innych dokumentów w tym zakresie, np. kopii pokwitowań, poleceń przelewu itp.;
- 6) kopii zeznań podatkowych w podatku dochodowym od osób fizycznych za rok 2014 (lub rocznego obliczenia podatku przez organ rentowy) złożonych przez skarżącego oraz przez inne osoby pozostające z nim w gospodarstwie domowym;
- 7) wyciągów z wszelkich rachunków bankowych posiadanych przez skarżącego i przez osoby pozostające z nim w gospodarstwie domowym, obrazujących ich stan oraz wszystkie operacje dokonane w ich ramach w ciągu ostatnich czterech miesięcy, a także dokumentów dotyczących lokat. W przypadku, gdyby rachunki te były zajęte, należało przedstawić potwierdzające ten fakt zaświadczenie wystawione przez bank, informujące o wysokości zajęć i sposobie ich spłaty w okresie ostatnich czterech miesięcy, w tym o środkach, którymi posiadacz rachunku może dysponować;
- 8) zaświadczenia wskazującego na stan deklarowanych zaległości z tytułu świadczenia alimentacyjnego;
- 9) kopii dokumentów wykazujących/dokumentujących aktualną wysokość świadczeń alimentacyjnych ciążących na skarżącym;
- 10) kopii dokumentów obrazujących wysokość miesięcznych kosztów ponoszonych z tytułu leczenia.
W przywołanym wyżej wezwaniu referendarza sądowego pouczono skarżącego, że ilekroć w wezwaniu mowa jest o osobach pozostających ze skarżącym we wspólnym gospodarstwie domowym, należy przez to rozumieć także jego żonę, niezależnie od rodzaju małżeńskiego ustroju majątkowego obowiązującego w małżeństwie, chyba że skarżący przedstawi odpis orzeczenia orzekającego rozwód lub akcentowaną separację z drugą żoną. Wskazano nadto, że niezastosowanie się do wezwania w wyżej zakreślonym terminie może zostać potraktowane jako brak należytego wykazania przez stronę przesłanek przyznania prawa pomocy określonych w art. 246 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) - dalej w skrócie: P.p.s.a.
W piśmie z dnia 19 października 2015 r. pełnomocnik wyjaśnił, że w lokalu położonym przy ul. [...] zamieszkują syn i żona skarżącego. R. G. pozostaje w separacji faktycznej z żoną. Nie wyzbył się jednak tytułu prawnego do ww. lokalu, lecz wobec napiętej sytuacji rodzinnej wyprowadził się z niego, a z żoną i synem nie prowadzi wspólnego gospodarstwa domowego. Koszty utrzymania nieruchomości, w której mieszka skarżący ponosi jego matka. R. G. jest jedynie obciążony wydatkami z tytułu własnego wyżywienia, ubrania, środków czystości, kosztów leczenia, jak również rzeczonych alimentów.
Skarżący wyjaśnił, że w okresie od czerwca do września 2015 r. przebywał na zwolnieniu lekarskim. Podniósł dalej, że w jego ocenie nie prowadzi wspólnego gospodarstwa domowego ze swoją matką. Oświadczył nadto, że zaległość z tytułu alimentów na dzień 19 października 2015 r. wynosi 6000 zł. "Alimenty stara się sukcesywnie i w części regulować bez potrzeby inicjowania postępowania egzekucyjnego. Postępowanie to w sytuacji materialnej skarżącego byłoby bezskuteczne i tylko zwiększyłoby wysokość zobowiązań skarżącego". Wyjaśnił, że lekarstwa zakupione za kwotę 269,97 zł wystarczają na około dwa miesiące. Przy ww. piśmie skarżący nadesłał plik dokumentów źródłowych, w tym: zaświadczenia o zameldowaniu w obu ww. nieruchomościach; faktury dokumentujące dostawę energii elektrycznej (335,30/ 5 m-cy), gazu (426,30 zł/2 m-ce), wody (129,18 zł/miesiąc; ww. należności są przyporządkowane do nieruchomości położonej na ul. [...] – w świetle wyjaśnień skarżącego – obecnie nr 48. Faktury wystawione są na J. G. lub J. G..
Z tytułu utrzymania lokalu przy ul. [...] ponoszone są opłaty z tytułu zużycia: energii elektrycznej (424,33 zł), gazu (45,70 zł). Dodatkowo w tym przypadku uiszczany jest czynsz za mieszkanie w kwocie 787,77 zł (października 2015 r.), a następnie w kwocie 615,63 zł (listopad i grudzień 2015 r.). Adresatem korespondencji dot. czynszu i większości mediów jest R. G.. Wśród nadesłanej dokumentacji odnotowano oświadczenie J. G. (matka skarżącego), w świetle którego udziela ona synowi wsparcia w utrzymaniu się. Wsparcie to polega na pomocy rzeczowej, to znaczy: umożliwieniu synowi zamieszkania wraz z nią bez ponoszenia przez niego kosztów utrzymania domu oraz zapewnieniu mu w części wyżywienia (głównie obiady). Matka nie wspiera go finansowo z uwagi na brak środków. Nie prowadzą też ze sobą wspólnego gospodarstwa domowego. Z nadesłanego zeznania o wysokości dochodu wynika, że skarżący w 2014 r. osiągnął dochód brutto w kwocie 4.463,20 zł. Z kopii wyroku Sądu w sprawie [...] wynika, że w dniu 30 maja 2003 r. skarżący rozwiódł się ze swoją pierwszą żoną (J. G.).
Zasądzono wówczas od skarżącego alimenty na rzecz małoletniego syna M. w kwocie 350 zł miesięcznie. Z kolei z kopii protokołu posiedzenia w Sądzie w sprawie [...], które odbyło się w dniu 28 listopada 2014 r. wynika, że skarżący w ramach ugody zobowiązał się do łożenia świadczenia alimentacyjnego w kwocie 800 zł miesięcznie na rzecz małoletniego syna K. do rąk matki – M. G. Mając powyższe na uwadze zważono, co następuje:
Skarżący ubiega się w tej sprawie o zwolnienie od kosztów sądowych (vide pkt 4 druku PPF). Rozstrzygnięcie przedmiotowego wniosku sprowadza się więc do zbadania, czy spełniona została przesłanka wynikająca z treści art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. Stosownie bowiem do jego brzmienia, przyznanie osobie fizycznej prawa pomocy w zakresie częściowym – obejmującym między innymi zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków (art. 245 § 3 cyt. ustawy) – uzależnione jest od wykazania przez nią, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny.
Redakcja ostatniego z przytoczonych przepisów nie pozostawia wątpliwości co do tego, że to na wnioskodawcy ciąży obowiązek wykazania okoliczności stanu faktycznego, które mogłyby przyczynić się do zastosowania wnioskowanego obecnie dobrodziejstwa procesowego. Tym samym to na stronie wnioskującej spoczywa ciężar udowodnienia, że jest w sytuacji uprawniającej do skorzystania z prawa pomocy. Strona powinna zatem podejmować takie czynności, które przekonałyby sąd, co do zasadności przyznania prawa pomocy. Rozstrzygnięcie w tej kwestii zależy bowiem od tego, co zostanie przez stronę wykazane (por. postanowienie NSA z dnia 30 lipca 2009 r. sygn. akt I FZ 171/09, publ.: LEX nr 552205).
Mając na uwadze przytoczony wyżej reżim prawny, stanowisko judykatury oraz przede wszystkim okoliczności faktyczne uznano, że R. G. nie wykazał w sposób niebudzący wątpliwości, iż w jego przypadku może być zastosowany wyjątek od powszechnej reguły odpłatności wymiaru sprawiedliwości jakim niewątpliwie jest instytucja zwolnienia od kosztów sądowych.
W ocenie rozpoznającego wniosek postawa procesowa skarżącego w niniejszym wpadkowym postępowaniu zmierza do wykazania przede wszystkim tych okoliczności stanu faktycznego, które mogłyby wpłynąć na pozytywne dla niego rozstrzygnięcie. Pomija natomiast te z nich, które mogłyby z kolei świadczyć o możliwości partycypacji w ponoszeniu kosztów sądowych. Z kolei część złożonych przez niego oświadczeń jest niespójna.
Trzeba w tym miejscu podkreślić, że sformułowanie "stan majątkowy", użyte w art. 252 P.p.s.a., jest zbliżone do pojęcia "sytuacji majątkowej", która obejmuje również dochody i majątek osób prowadzących w wnioskodawcą wspólnie gospodarstwo domowe, czy też w inny sposób wpływających na jego możliwości finansowe (por. postanowienie NSA z dnia 17 maja 2006 r., sygn. akt I OZ 657/06, LEX nr 181557). Wypada zauważyć, że R. G., chociaż korzysta z pomocy profesjonalnego pełnomocnika, nie ustrzegł się sprzeczności podczas prezentacji swojego stanowiska, w tym w tak istotnych sprawach jak dochody, czy stan osobowy jego gospodarstwa domowego. Trzeba w tym miejscu zastrzec, że wspólne gospodarstwo domowe stanowi okoliczność obiektywną i tworzy je każda grupa ludzka, szczególnie zaś połączona więzami rodzinnymi, w której poszczególne osoby, choć nierzadko w różnym stopniu, łącznie przyczyniają się do zaspokajania potrzeb bytowych grupy.
Skarżący, zgodnie ze swoimi oświadczeniami i dokumentacją źródłową, wbrew jego osądowi, niewątpliwie funkcjonuje w ramach tego rodzaju wspólnoty. Należy zaznaczyć, że R. G. wyraźnie podkreślił, iż nie pozostaje w żadnym wspólnym gospodarstwie domowym. Twierdzi wszak, że z żoną pozostaje w separacji faktycznej, a z mamą nie tworzy wspólnego gospodarstwa domowego, unikając tym samym przedstawienia dochodów obu ww. osób. Wbrew zatem temu, co twierdzi skarżący, zdaniem rozpoznającego wniosek, zarówno jego żona, jak i matka współkształtują jego sytuację materialną. W kontekście tej pierwszej, należy zwrócić uwagę, że skarżący, mimo wezwania, nie nadesłał dokumentu wskazującego na separację pomiędzy małżonkami. Wnioskodawca podał natomiast, że pozostaje z żoną w rozdzielności majątkowej małżeńskiej, nie odnotowując przy tym od kiedy. Podniósł nadto, że z obecną żoną nie ma wspólnego majątku, nie wyjaśniając przy tym, kto jest w posiadaniu pozostałych 20% udziału w lokalu mieszkalnym.
W tym miejscu wskazać należy, że zgodnie z art. 23 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z 2015 r., poz. 583 ze zm., dalej w skrócie: "K.r.o."), małżonkowie są obowiązani m.in. do wzajemnej pomocy. Skoro małżonkowie są obowiązani do wzajemnej pomocy, przez którą należy rozumieć nie tylko świadczenia osobiste, ale i pieniężne, małżonka ma obowiązek udzielenia pomocy małżonkowi w zakresie prowadzenia przez niego procesów sądowych. Natomiast fakt, że pomiędzy małżonkami istnieje rozdzielność majątkowa małżeńska, małżonkowie nie prowadzą wspólnego gospodarstwa domowego, pozostają w separacji faktycznej, nie stanowi okoliczności, w której to żona nie może pomóc swojemu mężowi w uiszczeniu kosztów postępowania (por. postanowienie NSA z dnia 28 września 2011 r. sygn. akt I FZ 196/11, postanowienie NSA z dnia 2 grudnia 2011 r. sygn. akt I FZ 395/11, postanowienie NSA z dnia 18 kwietnia 2014 r. sygn. akt II FZ 519/14, postanowienie NSA z dnia 08 października 2014 r. sygn. akt I FZ 388/14, postanowienie NSA z dnia 12 listopada 2012 r. sygn. akt I FZ 42/12, postanowienie NSA z dnia 13 listopada 2014 r. sygn. akt I GZ 486/14; wszystkie dostępne na stronie internetowej: www.orzeczenia.nsa.gov.pl).
Zauważyć bowiem należy, że obowiązek wzajemnej pomocy małżonków wygasa bowiem dopiero w momencie rozwiązania związku małżeńskiego przez rozwód (poza wyjątkiem przewidzianym w art. 60 K.r.o.) i sądowego orzeczenia separacji (art. 614 § 1 K.r.o.), a zatem bez względu na fakt pozostawania w ustroju rozdzielności majątkowej okoliczność pozostawania w związku małżeńskim, stosownie do art. 27 K.r.o. skutkuje tym, że oboje małżonkowie obowiązani są, każdy według swych sił oraz swych możliwości zarobkowych i majątkowych, przyczyniać się do zaspokajania potrzeb rodziny, którą przez swój związek założyli. Potrzeby rodziny mogą w konkretnych okolicznościach obejmować również zobowiązania względem Skarbu Państwa z tytułu kosztów sądowych w sprawach jednego z małżonków (por. postanowienie NSA z dnia 2 grudnia 2011 r. sygn. akt II OZ 1266/11, publ. jak wyżej). Stąd wysokość osiąganych przez małżonkę skarżącego dochodów wpływa na ocenę możliwości płatniczych wnioskodawcy.
Mając na uwadze powyższe przyjąć zatem należy, że przy rozpoznawaniu wniosku o przyznanie prawa pomocy zasadne jest wzywanie strony skarżącej do ustalenia w jakiej wysokości i z jakiego tytułu małżonka uzyskuje miesięczne dochody, czy posiada majątek, jeżeli tak to jaki, gdyż sytuacja majątkowa i finansowa małżonki wpływa na ocenę możliwości płatniczych skarżącego. Dopiero bowiem zestawienie i analiza faktycznie uzyskiwanych przez małżonków dochodów i ponoszonych wydatków pozwala na pełną i rzetelną ocenę w zakresie spełnienia ustawowej przesłanki przyznania prawa pomocy.
Co ciekawe, pomimo deklarowanej odrębności gospodarstw domowych, skarżący w dalszym ciągu jest adresatem faktur, a tym samym odbiorcą dostawy większości z mediów do lokalu, w który mieszka jego żona z synem.
Sytuacja skarżącego jest nadto kształtowana przez jego matkę, która ofiaruje mu wsparcie w postaci miejsca do mieszkania i wyżywienie, co wydatnie wpływa na poczynienie przez skarżącego oszczędności w tym zakresie. Trzeba przy tym również zauważyć, że pomimo wezwania, skarżący nie zobrazował sytuacji dochodowej swojej matki.
Nawiązując jeszcze do wezwania referendarza sądowego, do którego już wyżej się odnoszono, trzeba podkreślić, że zbadanie dochodów pozostałych osób zamieszkujących ze skarżących miało istotne znaczenie w świetle oświadczenia skarżącego, iż nie jest on w stanie ponieść kosztów sądowych. W orzecznictwie przyjmuje się bowiem, że "skoro strona twierdzi, że nie może samodzielnie ponieść kosztów postępowania, to konieczne jest zbadanie, czy również przy pomocy bliskich nie jest w stanie tego uczynić" (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 28 lipca 2009 r. sygn. akt I FZ 262/09, LEX nr 552223). Skarżący nie umożliwił przeprowadzenia analizy w tym zakresie.
Pisząc o innych mankamentach dowodowych tego wniosku, nie sposób pominąć kwestii świadczeń alimentacyjnych nałożonych na skarżącego. Co znamienne, skarżący nie wykazał, w jaki sposób środki te są aktualnie przekazywane uposażonym, a przede wszystkim zaś, nie wykazał wysokości uprzednio deklarowanych zaległości w tym zakresie. Nie bez znaczenia dla zapadłego obecnie rozstrzygnięcia pozostaje okoliczność poczynionych przez skarżącego ruchów w sferze majątkowej w okresie, w którym toczyło się postępowanie podatkowe w tej sprawie. Trzeba bowiem podkreślić, że dość irracjonalnie skarżący wyraził w dniu 28 listopada 2014 r. zgodę na alimentowanie syna K. w kwocie 800 zł miesięcznie, mając na uwadze wysokość swoich dochodów brutto, które w 2014 r. zamknęły się kwotą 4.463,20 zł. Taki stan rzeczy w zestawieniu z pozostałymi okolicznościami sprawy, w tym deklaracją ponoszenia miesięcznych wydatków w kwocie 1750 (patrz pkt 11 druku PPF), przy dochodzie 1028 zł rodzi podejrzenie, że faktyczny stan majątkowy i rodzinny skarżącego nie został w tej sprawie rzetelnie przedstawiony.
W wyniku poczynionych wyżej spostrzeżeń, działając na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 w zw. z art. 258 § 1 i § 2 pkt 7 P.p.s.a. orzeczono jak w sentencji postanowienia.