Uzasadnienie
1.1 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach wyrokiem z 26 listopada 2020 r. sygn. akt I SA/Ke 175/20, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym, oddalił skargę Z.M. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z [...]nr [...] w przedmiocie umorzenia należności składkowych.
1.2 W dniu 25 marca 2021 r. Z.M. złożył do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Kielcach skargę o wznowienia postępowania sądowego we wskazanej wyżej sprawie. Wniósł o zmianę wyroku poprzez uwzględnienie skargi. Jako podstawę wznowienia wskazał art. 271 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2019 r. poz. 2325), dalej: p.p.s.a., tj. pozbawienie możliwości działania wskutek naruszenia przepisów prawa polegające na rozpoznaniu sprawy na posiedzeniu niejawnym pomimo zgłoszenia przez skarżącego żądania rozpoznania sprawy na rozprawie i umożliwienia mu bezpośredniego przedstawienia argumentacji przemawiającej za uwzględnieniem skargi.
1.3 W uzasadnieniu skargi Z.M. podniósł, że z zarządzenia Przewodniczącego Wydziału z 19 maja 2020 r. wynika, iż niewyrażenie zgody przez którąkolwiek ze stron uniemożliwi Sądowi nadanie dalszego biegu w trybie skierowania sprawy na posiedzenie niejawne w składzie trzech sędziów. Skarżący podniósł, że nie wyraził zgody na tryb niejawny.
2.1 W odpowiedzi na skargę o wznowienie postępowania Zakład Ubezpieczeń Społecznych wniósł o jej oddalenie. Podniósł, że pismem z 28 maja 2020 r. wyraził zgodę na rozpoznanie sprawy na posiedzeniu niejawnym. Skarżący nie wyraził zaś sprzeciwu co do przeprowadzenia sprawy na posiedzeniu niejawnym.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach zważył, co następuje.
3.1 Skarga o wznowienie postępowania nie zasługuje na uwzględnienie.
3.2 Zgodnie z art. 270 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2019 r., poz. 1369 ze zm.), dalej "p.p.s.a."), w przypadkach przewidzianych w dziale VII można żądać wznowienia postępowania, które zostało zakończone prawomocnym orzeczeniem. Postępowanie w przedmiocie wznowienia postępowania ma charakter nadzwyczajny, gdyż może doprowadzić do wzruszenia prawomocnego orzeczenia sądu administracyjnego. Dopuszczalność wznowienia postępowania sądowego uwarunkowana jest od spełnienia dwóch przesłanek. Po pierwsze, skarga o wznowienie postępowania sądowego powinna być wniesiona w terminie, a po drugie musi opierać się na ustawowej podstawie wznowienia (art. 280 p.p.s.a.).
W niniejszej sprawie skarga o wznowienie postępowania spełniała wymogi formalne. Zgodnie z art. 277 p.p.s.a., skargę taką wnosi się w terminie trzymiesięcznym, a termin ten liczy się od dnia, w którym strona dowiedziała się o podstawie wznowienia. Skarżący, jak wynika z treści skargi o wznowienie postępowania i z pisma z 11 maja 2021 r., o podstawie wznowienia dowiedział się 18 marca 2021 r. Skarga została wniesiona 25 marca 2021 r., czyli z zachowaniem trzymiesięcznego terminu.
Jako podstawę wznowienia skarżący wskazał art. 271 pkt 2 p.p.s.a., zgodnie z którym można żądać wznowienia postępowania z powodu nieważności, jeżeli strona nie miała zdolności sądowej lub procesowej albo nie była należycie reprezentowana lub jeżeli wskutek naruszenia przepisów prawa była pozbawiona możności działania; nie można jednak żądać wznowienia, jeżeli przed uprawomocnieniem się orzeczenia niemożność działania ustała lub brak reprezentacji był podniesiony w drodze zarzutu albo strona potwierdziła dokonane czynności procesowe.
W ocenie skarżącego, został pozbawiony możliwości działania wskutek rozpoznania sprawy na posiedzeniu niejawnym, a nie zgodnie z jego żądaniem – na rozprawie.
3.3 Spełnione zostały więc w niniejszej sprawie formalne przesłanki warunkujące dopuszczalność skargi o wznowienie postępowania sądowego w sprawie o sygn. akt I SA/Ke 175/20. Na tym etapie, a więc wówczas, gdy nie zachodzi podstawa do odrzucenia skargi o wznowienie postępowania, sąd rozpoznaje sprawę merytorycznie i ocenia zasadność skargi o wznowienie i wskazanej w niej podstawy wznowienia. Oddalenie takiej skargi nastąpić powinno wówczas, gdy zgłoszona podstawa wznowienia postępowania jest bezzasadna lub stwierdzona podstawa wznowienia nie miała wpływu na treść uprzednio wydanego orzeczenia.
Natomiast w każdym innym przypadku skarga o wznowienie postępowania powinna być uwzględniona. Nadzwyczajny charakter instytucji wznowienia postępowania nakazuje interpretować przyczyny wznowienia postępowania w sposób ścisły. Istotą tej instytucji jest bowiem ponowne rozpoznanie i rozstrzygnięcie sprawy zakończonej prawomocnym orzeczeniem, w celu zapewnienia zgodności z prawem wydanego w sprawie rozstrzygnięcia.
3.4 Rozważania w przedmiotowej sprawie należy rozpocząć od analizy czynności poprzedzających wydanie wyroku z 26 listopada 2020 r.
Po wpłynięciu skargi Z.M. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z [...]nr [...] w przedmiocie umorzenia należności składkowych, Przewodniczący Wydziału I Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Kielcach wydał 19 maja 2020 r. zarządzenie, w którym zawiadomił skarżącego o możliwości skierowania skargi na posiedzenie niejawne w składzie trzech sędziów w celu przyspieszenia jej rozpoznania. Poinformował skarżącego, że rozpoznanie tej sprawy na posiedzeniu niejawnym będzie możliwe, jeżeli wszystkie strony w terminie 14 dni od dnia doręczenia zawiadomienia o zamiarze skierowania sprawy na posiedzenie niejawne - wyrażą na to zgodę. Wyjaśnił, że niewyrażenie takiej zgody przez którąkolwiek ze stron uniemożliwi Sądowi sprawie dalszego biegu we wskazanym wyżej trybie. Zobowiązano stronę do wskazania w terminie 14 dni czy w zgodzie z art. 119 pkt 2 p.p.s.a. składa wniosek o skierowane sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym.
Pismem z 29 maja 2020 r. skarżący wniósł o tryb "zwykły". W związku z tym została wyznaczona rozprawa na dzień 2 lipca 2020 r., o której skarżący został prawidłowo zawiadomiony w dniu 5 czerwca 2020 r. Skarżący nie stawił się na rozprawie. W jej trakcie stwierdzono, że w aktach sprawy znajduje się pismo skarżącego z 27 maja 2020 r., w którym zawarty został wniosek o przyznanie prawa pomocy poprzez ustanowienie pełnomocnika z urzędu. Na podstawie art. 99 p.p.s.a. Sąd postanowił odroczyć rozprawę.
3.5 Postanowieniem z 20 lipca 2020 r. I SPP/Ke 46/20 starszy referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Kielcach ustanowił dla skarżącego adwokata. W dniu 20 sierpnia 2020 r. do Sądu wpłynęło pismo Dziekana Okręgowej Rady Adwokackiej w Kielcach, w którym poinformowano o wyznaczeniu dla Z.M. pełnomocnika z urzędu. W związku z tą informacją, Przewodniczący Wydziału I Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Kielcach wydał 20 października 2020 r. zarządzenie, w którym wskazał, że w związku z sytuacją epidemiologiczną i objęciem miasta Kielce od 10 października 2020 r. strefą czerwoną, skierował sprawę do rozpoznania na posiedzeniu niejawnym w składzie trzech sędziów. Termin posiedzenia wyznaczono na 26 listopada 2020 r. W dniu tym na posiedzeniu niejawnym został wydany ww. wyrok.
3.6 Wymaga wyjaśnienia, że powyższe zarządzenia Przewodniczącego Wydziału I wydane zostały w dwóch różnych reżimach prawnych. Pierwsze z nich, z 19 maja 2020 r., wydane zostało w związku z art. 119 pkt 2 p.p.s.a., który stanowi, że sprawa może być rozpoznana w trybie uproszczonym, jeżeli strona zgłosi wniosek o skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym, a żadna z pozostałych stron w terminie czternastu dni od zawiadomienia o złożeniu wniosku nie zażąda przeprowadzenia rozprawy. Skarżący wyraził wolę przeprowadzenia sprawy w trybie "zwykłym", wobec czego uznano to za brak zgody na tryb uproszczony i wyznaczona została rozprawa na dzień 2 lipca 2020 r. Rozprawa ta odbyła się, jednak ze względu na konieczność rozpoznania wniosku o przyznanie pełnomocnika, została odroczona.
Po ustanowieniu pełnomocnika, kiedy zaszła możliwość wyznaczenia nowego terminu posiedzenia, drugim zarządzeniem sprawa została skierowana na posiedzenie niejawne, na podstawie art. 15zzs4 ust. 3 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz.U. z 2020 r., poz. 374 ze zm.), dalej: ustawy COVID-19. Przepis ten stanowił, że przewodniczący może zarządzić przeprowadzenie posiedzenia niejawnego, jeżeli uzna rozpoznanie sprawy za konieczne, a przeprowadzenie wymaganej przez ustawę rozprawy mogłoby wywołać nadmierne zagrożenie dla zdrowia osób w niej uczestniczących i nie można przeprowadzić jej na odległość z jednoczesnym bezpośrednim przekazem obrazu i dźwięku. Na posiedzeniu niejawnym w tych sprawach sąd orzeka w składzie trzech sędziów. Takie posiedzenie odbyło się w sprawie I SA/Ke 175/20 w dniu 26 listopada 2020 r. 3.7 W ocenie Sądu, rozpoznanie sprawy na posiedzeniu niejawnym nie pozbawiło wnoszącego skargę o wznowienie możności działania na etapie postępowania sądowoadministracyjnego w ww. sprawie.
Wymaga wyjaśnienia, że niemożność działania, czyli niemożność obrony swoich praw, jest pozbawieniem możliwości podejmowania w procesie czynności procesowych. Pozbawienie strony możliwości działania musi być skutkiem naruszenia przepisów prawa przez sąd w postępowaniu zakończonym orzeczeniem, którego dotyczy skarga o wznowienie. Aby doszło do wznowienia postępowania na podstawie art. 271 pkt 2 p.p.s.a. muszą zatem zostać spełnione trzy przesłanki: w sprawie doszło do naruszenia przepisów postępowania, strona została pozbawiona możności działania bez własnej winy oraz bezpośrednią i wyłączną przyczyną pozbawienia strony możności działania było naruszenie przepisów prawa (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 8 grudnia 2020 r., sygn. akt I OSK 305/19, dostępny na www.orzeczenia.nsa.gov.pl).
Jednocześnie, konieczne jest wykazanie, że zachodzi związek przyczynowy między naruszeniem prawa procesowego a pozbawieniem strony możliwości działania. Brak możności działania jest wyrazem naruszenia procedury, polegającym na tym, że dany podmiot miał ustawowe prawo czynnego udziału w postępowaniu, lecz został tego prawa w praktyce pozbawiony.
Innymi słowy, pozbawienie strony możności działania zachodzi wówczas, gdy zaistniałe naruszenie przez sąd określonych przepisów postępowania godzi bezpośrednio w istotę procesu, tj. gdy z powodu uchybień procesowych sądu strona została pozbawiona możliwości udziału w postępowaniu lub istotnej jego części i nie miała możności usunięcia skutków tych uchybień przed wydaniem orzeczenia kończącego postępowanie w danej instancji. Zapewnienie możności działania strony rozumieć należy jako umożliwienie jej dokonywania czynności procesowych poprzez np. składanie pism i wniosków, prawidłowe zawiadamianie o rozprawach i umożliwienie w nich uczestniczenia. Przy czym określoną w art. 271 pkt 2 p.p.s.a. przesłankę wznowienia postępowania należy oceniać przez pryzmat konkretnych okoliczności sprawy.
3.8 W niniejszej sprawie nie doszło do naruszenia procedury - rozpoznanie sprawy na posiedzeniu niejawnym nastąpiło w zgodzie z przepisami prawa. Przepis art. 10 p.p.s.a. stanowi, że rozpoznanie spraw odbywa się jawnie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej, natomiast stosownie do art. 90 § 1 p.p.s.a., jeżeli przepis szczególny nie stanowi inaczej, posiedzenia sądowe są jawne, a skład orzekający rozpoznaje sprawy na rozprawie. Za przepis "szczególny" w rozumieniu tych przepisów należało właśnie potraktować wspomniany wyżej art. 15zzs4 ust. 3 ustawy COVID-19. Prawo do publicznej rozprawy nie ma charakteru absolutnego i może podlegać ograniczeniu, w tym także ze względu na treść art. 31 ust. 3 Konstytucji RP, w którym jest mowa o ograniczeniach w zakresie korzystania z konstytucyjnych wolności i praw, gdy jest to unormowane w ustawie oraz tylko wtedy, gdy jest to konieczne w demokratycznym państwie m. in. dla ochrony zdrowia.
Nie ulega wątpliwości, że celem stosowania konstrukcji przewidzianych przepisami ustawy COVID-19 jest m. in. ochrona życia i zdrowia ludzkiego w związku z zapobieganiem i zwalczaniem zakażenia wirusem COVID-19, a w obecnym stanie faktycznym istnieją takie okoliczności, które w zarządzonym stanie pandemii, w pełni nakazują uwzględnianie rozwiązań powyższej ustawy w praktyce działania organów wymiaru sprawiedliwości. Pogląd taki został wyrażony w uchwale Naczelnego Sądu Administracyjnego z 30 listopada 2020 r. II OPS 6/19. Wprawdzie zapadła ona po wyroku w sprawie I SA/Ke 175/20, ale poglądy w niej zawarte są w pełni adekwatne i w niniejszej sprawie. Podążając tym tokiem należy wyrazić stanowisko, że wykładnia funkcjonalna przepisów ustawy COVID-19 nakazuje uznać za prawidłowe zastosowania konstrukcji zawartej w art. 15zzs4 ust. 3 ustawy COVID-19 w sprawie I SA/Ke 175/20, co przejawiło się w rozpoznaniu tej sprawy na posiedzeniu niejawnym.
3.9 Dopuszczalne przepisami szczególnymi odstępstwo od posiedzenia jawnego sądu administracyjnego na rzecz formy niejawnej winno następować z zachowaniem wymogów rzetelnego procesu sądowego. Z tej perspektywy najistotniejsze jest uprawnienie przedstawienia przez stronę swojego stanowiska w sprawie (gwarancja prawa do obrony). Ten standard ochrony praw strony został zachowany, skoro skarżący został prawidłowo powiadomiony o pierwszej rozprawie, która odbyła się 2 lipca 2021 r. Miał więc możliwość wzięcia udziału w rozprawie i zajęcia stanowiska w sprawie, choć z możliwości tej nie skorzystał. Na dalszym etapie postępowania skarżący był natomiast reprezentowany przez profesjonalnego pełnomocnika, któremu doręczono odpis wyroku i który podejmował kolejne czynności na rzecz skarżącego (złożył wniosek o sporządzenie uzasadnienia wyroku i opinię o braku podstaw do wniesienia skargi kasacyjnej).
3.10 Odnosząc się do argumentacji przedstawionej w skardze o wznowienie postępowania stwierdzić zatem należy, że nie może ona odnieść pozytywnego skutku. Jak wyżej podniesiono, dla ziszczenia się przesłanki z art. 271 pkt 2 p.p.s.a. konieczne jest wykazanie, że zachodzi naruszenie prawa procesowego oraz pozbawienie strony możliwości działania. W przedmiotowej sprawie żadna z tych sytuacji nie zaszła. W sprawie nie naruszono prawa procesowego, ponieważ rozpoznanie sprawy na posiedzeniu niejawnym nastąpiło w zgodzie z przepisami. Podnoszony w skardze argument, że skarżący nie wyraził zgody na tryb niejawny nie może odnieść skutku. Wniosek strony o przeprowadzenie rozprawy został uwzględniony wtedy, kiedy było to możliwe, i taką rozprawę przeprowadzono. Po tej rozprawie zaszła zmiana okoliczności - nasilenie pandemii, co wiązało się z tym, że uprzednio przedstawiony stronie wybór przeprowadzenia rozprawy lub posiedzenia niejawnego stracił aktualność.
Wydano zarządzenie z 20 października 2020 r., którego motywem było uznanie, że przeprowadzenie rozprawy mogłoby wywołać nadmierne zagrożenie dla zdrowia osób w niej uczestniczących. Sprawę rozpoznano na posiedzeniu niejawnym, w oparciu o wyżej opisane i wyjaśnione przepisy prawa. Choć strona nie uczestniczyła w tym posiedzeniu, to umożliwiono jej dokonywanie czynności procesowych osobiście lub przez pełnomocnika, np. poprzez składanie pism i wniosków. Powyższe oznacza, że zarzuty skargi o wznowienie postępowania pozbawione są słuszności.
3.11 Negatywny wynik oceny podstawy wznowieniowej powoduje oddalenie skargi o wznowienie postępowania na podstawie art. 282 § 2 ustawy p.p.s.a. 3.12 Wynagrodzenie pełnomocnikowi ustanowionemu z urzędu Sąd przyznał na podstawie art. 250 § 1 p.p.s.a. w zw. z § 21 ust. 1 pkt 1 lit. c/ w zw. z § 4 ust. 3 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 3 października 2016 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu (t.j. Dz.U. z 2019 r. poz. 18 ze zm.).