Uzasadnienie
Decyzją z [... r. nr [...] Zakład Ubezpieczeń Społecznych odmówił R.P. umorzenia należności z tytułu składek osoby ubezpieczonej będącej równocześnie płatnikiem tych składek w łącznej kwocie 36.372,10 zł.
Zakład Ubezpieczeń Społecznych (dalej: Zakład, organ) wyjaśnił, że R.P. złożył wniosek o umorzenie należności z tytułu składek na podstawie art. 28 ust. 3a w związku z art. 24 ust. 4 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (t.j. Dz. U. z 2015 r., poz. 121, zwanej dalej: "u.s.u.s."). Podniósł, że organ przy rozpatrywaniu wniosku zobowiązany jest uwzględnić z urzędu fakt przedawnienia odsetek oraz rozpatrzeć przedawnienie roszczenia o zapłatę składek, ze szczególnym uwzględnieniem art. 31 u.s.u.s w brzmieniu nadanym przez art. 1 pkt 3 ustawy z dnia 11 maja 2017 r. o zmianie u.s.u.s. oraz ustawy o zmianie Kodeksu pracy oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2017 r., poz. 1037). Wskazał, że dalsze egzekwowanie należności sprzed 16 lat spowoduje utratę płynności finansowej prowadzonej firmy, a konieczność regulowania zaległych składek uniemożliwia udzielenie pracownikom podwyżek, ich odejścia z firmy, która traci możliwość realizacji zamówień. W efekcie prowadzi to w dalszej perspektywie do utraty zdolności konkurowania i konieczności zlikwidowania firmy.
Zakład ustalił, że od 31 grudnia 1998 r. do 7 sierpnia 2002 r. wnioskodawca zgłoszony do ubezpieczeń z tytułu prowadzenia pozarolniczej działalności gospodarczej nie wywiązywał się z obowiązku opłacania składek z tytułu prowadzonej działalności. Wobec zadłużenia prowadzone było postępowanie egzekucyjne, które okazało się skuteczne.
W złożonym oświadczeniu o stanie rodzinnym i majątkowym oraz o sytuacji materialnej osoby fizycznej, która nie prowadzi księgowości wnioskodawca wskazał, że od 28 kwietnia 2016 r. jest rozwiedziony i prowadzi samodzielne gospodarstwo. Z tytułu prowadzenia działalności w 2015 r. osiągnął przychód w wysokości 229.639,05 zł, w 2016 r. - 301.178,50 zł, a w 2017 r. (od stycznia do czerwca) - 176.737 zł. Nie wykazał poniesionych kosztów. Ponadto oświadczył, że nie pracuje zarobkowo, nie pobiera także świadczeń ani zasiłków. Stałe miesięczne wydatki to opłaty eksploatacyjne w kwocie 200 zł, koszty związane z leczeniem w wysokości 100 zł oraz inne koszty w wysokości 700 zł. Strona nie wykazała zobowiązań innych niż te wobec ZUS. Posiada na współwłasność dom o powierzchni 200 m², na której to nieruchomości Zakład zabezpieczył swoje należności. Jest też właścicielem gruntów ornych o powierzchni 0,9700 ha. Leczy się na zerwany mięsień dwugłowy ramienia prawej ręki oraz uszkodzoną łąkotkę prawego kolana.
Organ wskazał na przepis art. 28 ust. 3a u.s.u.s. i § 3 ust. 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz.U. z 2003 r., nr 141 poz. 1365, dalej: rozporządzenia). Podniósł, że przesłanka określona w § 3 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia nie ma w sprawie zastosowania, ponieważ strona nie przedłożyła żadnych dokumentów na potwierdzenie wystąpienia zdarzeń, o jakich mowa w przepisie. Z akt sprawy nie wynika również, aby zostały spełnione przesłanki wynikające z § 3 ust. 1 pkt 1 oraz pkt 3 rozporządzenia. Podniesione problemy zdrowotne nie mają wpływu na możliwości zarobkowania, ponieważ strona cały czas prowadzi działalność, z której uzyskuje wysokie przychody. W ocenie Zakładu, przedstawiona sytuacja finansowa nie daje żadnych podstaw do umorzenia zaległości.
Powołując przepis art. 24 ust. 4 i ust. 5 u.s.u.s. Zakład wyjaśnił, że termin przedawnienia należności z tytułu składek wynosił 5 lat, od dnia wymagalności oraz, że zabezpieczył na nieruchomości należności będące przedmiotem postępowania, zatem powołane przez stronę przepisy dotyczące przedawnienia należności nie mają zastosowania. Odnosząc się do problemów związanych z prowadzoną działalnością gospodarczą wyjaśnił, że nie jest instytucją charytatywną, wspierającą dłużników w ich problemach finansowych lub wspomagającą rozwój prowadzonej przez nich działalności gospodarczej.
W ocenie Zakładu, strona nie udowodniła, że nie jest w stanie spłacić zobowiązań wobec ZUS. Należności będące przedmiotem postępowania objęte są układem ratalnym z 7 lutego 2018 r., który strona spłaca, składki bieżące również są regulowane. Sytuacja finansowa strony pozwala na spłatę zadłużenia chociażby w układzie ratalnym.
Organ dodał, że dokonał również analizy wnioskowanego umorzenia pod kątem pomocy publicznej, lecz ze względu na negatywne rozstrzygnięcie sprawy odstąpiono od ostatecznej oceny uzyskania przez płatnika ewentualnego wsparcia lub rodzaju udzielonej pomocy.
W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Kielcach R.P. zarzucił:
- 1. naruszenie przepisu prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, tj. przepisu art. 24 ust. 5 u.s.u.s. poprzez błędną jego wykładnię, która powinna zostać dokonana przez pryzmat zawartych w wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 8 października 2013 r. sygn. akt SK 40/12 zastrzeżeń konstytucyjnych dotyczących art. 70 § 6 Ordynacji podatkowej, w brzmieniu obowiązującym do 31 grudnia 2002 r., gdzie Trybunał Konstytucyjny stwierdził, że art. 70 § 6 Ordynacji podatkowej, w brzmieniu obowiązującym od 1 stycznia 1998 r. do 31 grudnia 2002 r. jest niezgodny z art. 64 ust. 2 Konstytucji RP;
- 2. naruszenie przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. poprzez dowolne rozstrzygnięcie z pominięciem wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy, wszechstronnego zebrania oraz rozpatrzenia w sposób wyczerpujący materiału dowodowego, co skutkowało błędnym rozstrzygnięciem sprawy.
Skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji.
W uzasadnieniu skarżący podniósł, że uwzględniając fakt, że przedmiotem postępowania były należności z tytułu składek poczynając od stycznia 2000 r., obowiązkiem organu było ustalenie i wyjaśnienie czy należności te nie wygasły w całości lub w części na skutek upływu terminu przedawnienia, ewentualnie czy zaistniały okoliczności, które miały wpływ na bieg terminu przedawnienia. Tymczasem organ nie wywiązał się z opisanego obowiązku. W 2008 r. została ustanowiona hipoteka przymusowa zwykła tytułem zabezpieczenia należności składkowych ZUS na podstawie administracyjnych tytułów wykonawczych (nie odpisów tytułów na podstawie których dokonano zabezpieczenia lub ewentualnie dalszych tytułów) nr H-225-241/2008 r. obejmujących ww. należności. Z powyższego wynika, że wpisu hipoteki przymusowej dokonano na podstawie administracyjnych tytułów wykonawczych w oparciu o inne przepisy niż regulacja art. 26 ust. 3 u.s.u.s., zgodnie z którym podstawą ustanowienia hipoteki przymusowej jest doręczona decyzja o określeniu wysokości należności z tytułu składek, o odpowiedzialności osoby trzeciej lub o odpowiedzialności następcy prawnego.
Uprzednio natomiast na wniosek Zakładu w 2001 r. dokonano wpisu hipoteki przymusowej zwykłej na tej samej nieruchomości tytułem zabezpieczenia należności za 1999 r. na podstawie administracyjnych tytułów wykonawczych Zakładu z 17 stycznia 2001 r. nr 13-15/2001. Następnie, jak wynika z dokumentacji przesyłanej przez organ do skarżącego, na te same należności składkowe zostały wystawione 31 lipca 2014 r. nowe administracyjne tytuły wykonawcze nr TW4150214001101-1118, obejmujące należności Zakładu za okres od 1999 r. do 2002 r., na podstawie których dokonano zajęcia rachunku bankowego skarżącego.
Z kolei 27 listopada 2017 r. Zakład wystawił skarżącemu zaświadczenie o wyrażeniu zgody na wykreślenie hipoteki przymusowej zabezpieczającej należności Zakładu za okres od stycznia 1999 r. do grudnia 1999 r. z powodu "przedawnienia oraz uregulowania przez płatnika zabezpieczonych hipotecznie należności", pomimo braku wpłat skarżącego z ww. tytułu.
Organ powołał jedynie treść przepisu art. 24 ust. 5 u.s.u.s., nie wskazując terminów przedawnienia należności z uwzględnieniem zaistniałych w sprawie przesłanek ich ewentualnego przerwania i/lub zawieszenia, co uniemożliwia skarżącemu weryfikację aktualnej wysokości i wymagalności zadłużenia wobec ZUS w kontekście przedmiotowej sprawy, jak również skutecznej obrony przed dalszymi próbami ich wyegzekwowania w części przedawnionej i z majątku, do którego organ nie może skutecznie skierować egzekucji ze względu na przedawnienie należności. Zakład nigdy nie próbował wszcząć egzekucji z przedmiotu zabezpieczenia.
Z powyższego wprost wynika, że te same należności Zakład objął już kilkakrotnie w różnych odstępach czasu nowymi administracyjnymi tytułami wykonawczymi oraz na tej podstawie, pomimo uprzedniego dokonania zabezpieczenia hipotecznego na nieruchomości dłużnika na podstawie innych tytułów z 2008 r., a następnie, już na podstawie wprowadzonych do obrotu prawnego nowych tytułów wykonawczych, obejmujących te same należności, wszczął nowe postępowanie egzekucyjne kierując w jego ramach zajęcia do innych składników majątku niż przedmiotowa nieruchomość, czyli prawdopodobnie już po terminie ich przedawnienia. Naruszył tym samym mające w sprawie zastosowanie zarówno przepisy ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji jak również przepisy Ordynacji podatkowej i u.s.u.s.
Wykładnia przepisu art. 24 ust. 5 u.s.u.s. powinna zostać dokonana przez organ przez pryzmat zawartych w wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 8 października 2013 r., sygn. akt SK 40/12 zastrzeżeń konstytucyjnych dotyczących przepisu art. 70 § 6 Ordynacji podatkowej, w brzmieniu obowiązującym do 31 grudnia 2002 r. Obecnie, tj. po zmianach dokonanych przez art. 1 pkt 58 ustawy z 12 września 2002 r. o zmianie ustawy - Ordynacja podatkowa oraz o zmianie innych ustaw (Dz.U. nr 169, poz. 1387, ze zm.), odpowiednikiem tego przepisu jest art. 70 § 8 wskazanej ustawy. W orzecznictwie sądów administracyjnych jednolicie przyjmuje się, że stwierdzona przez Trybunał Konstytucyjny cecha niekonstytucyjności odnosi się także do art. 70 § 8 Ordynacji podatkowej w brzmieniu obowiązującym na dzień ustanowienia hipoteki. Można więc w tej sytuacji mówić o oczywistej niezgodności z art. 64 ust. 2 Konstytucji RP także art. 70 § 8 Ordynacji podatkowej w zakresie, o którym mowa w omawianym orzeczeniu Trybunału.
Oczywistość niezgodności przepisu z Konstytucją RP oraz z uprzednią wypowiedzią Trybunału powinny stanowić wystarczające przesłanki do odmowy zastosowania przez organ przepisów ustawy. Przepis art. 24 ust. 5 u.s.u.s. objęty jest bowiem takimi samymi zastrzeżeniami co do jego konstytucyjności jak uregulowanie zawarte w art. 70 § 8 Ordynacji podatkowej, który brzmi analogicznie, jak obowiązujący do 31 grudnia 2002 r. art. 70 § 6 Ordynacji podatkowej.
Mając na uwadze stanowisko przedstawione w ww. wyroku Trybunału Konstytucyjnego skarżący stwierdził, że samo ustanowienie hipoteki przymusowej na nieruchomości nie może automatycznie wykluczać przedawnienia zobowiązań zabezpieczonych hipoteką, co oznacza, że termin przedawnienia należności biegnie na zasadach ogólnych.
W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie. Odnosząc się do powołanego w skardze przepisu art. 70 § 6 Ordynacji podatkowej podniósł, że u.s.u.s. we własnym zakresie zawiera regulacje dotyczące należności z tytułu składek. Przepis art. 24 ust. 5 u.s.u.s. nie był kwestionowany w wyniku wywiedzenia skargi konstytucyjnej bądź w drodze pytania prawnego, dlatego nie jest uzasadnione dokonywanie jego prokonstytucyjnej wykładni.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach zważył, co następuje
Zgodnie z zasadami wyrażonymi w art. 1 ustawy z 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz. U. z 2016 r., poz. 1066 ze zm.) i art. 134 § 1 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz.U. 2018 poz.1302.), określanej dalej jako "ustawa p.p.s.a.", sąd bada zaskarżone orzeczenie pod kątem jego zgodności z obowiązującym prawem, zarówno materialnym, jak i procesowym, nie jest przy tym – co do zasady - związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.
Skarga okazała się skuteczna.
Przedmiotem kontroli Sądu jest decyzja ZUS odmawiająca umorzenia należności z tytułu składek osoby ubezpieczonej będącej jednocześnie płatnikiem tych składek w wysokości 36.372,10 zł w tym: - na ubezpieczenia społeczne - za okres: styczeń 2000 r. do stycznia 2002 r. w łącznej kwocie 28.035,66 zł w tym z tytułu składek - 9657,66 zł odsetek liczonych na dzień przedawnienia -18 256 zł, kosztów upomnienia - 122 zł, na ubezpieczenia zdrowotne za ten okres w kwocie 6262,59 zł, w tym tytułu składek – 2126,59 zł, odsetek liczonych na dzień przedawnienia – 4014 zł, kosztów upomnienia – 122 zł, na Fundusz Pracy w łącznej kwocie 2073,85 zł w tym z tytułu składek – 676,85 zł, odsetek liczonych na dzień przedawnienia- 1275 zł, kosztów upomnienia – 122 zł,
Postępowanie w sprawie umorzenia należności z tytułu nieopłaconych składek na ubezpieczenie społeczne i rentowe może być prowadzone wyłącznie wówczas, gdy takie należności są nadal wymagalne, a dłużnik nie jest w stanie - jego zdaniem - ich uiścić. Umorzenie może bowiem dotyczyć tylko należności istniejących. Umorzenie należności zgodnie z art. 31 u.s.u.s. w zw. z art. 59 § 1 pkt 8 Ordynacji podatkowej. stanowi przyczynę wygaśnięcia zobowiązania z tytułu należności składkowych. Stosownie do przepisu art. 31 u.s.u.s. w zw. z art. 59 § 1 pkt 9 Ordynacji podatkowej kolejną przyczyną skutkującą wygaśnięciem zobowiązania z tytułu należności składkowych jest przedawnienie. Przedawnienie należności z tytułu należności składkowych uniemożliwia zatem prowadzenie postępowania o ich umorzenie i rozstrzygnięcie sprawy co do istoty, skutkuje koniecznością umorzenia postępowania z powodu bezprzedmiotowości.
Z powyższego wynika, że ustalenia i ocena, czy doszło do przedawnienia należności jest istotną okolicznością, która powinna w pierwszej kolejności podlegać badaniu przez organ w trakcie postępowania w przedmiocie umorzenia zaległości czy innych ulg dotyczących należności z tytułu składek na ubezpieczenia i wyprzedzać analizę przesłanek dopuszczających umorzenie zaległości, gdyż stwierdzenie przedawnienia powoduje bezprzedmiotowość merytorycznego postępowania (por. wyrok II GSK 4359/16 z 12 stycznia 2017 r. i powołane w nim orzecznictwo NSA, wyrok z 28 września 2017 r. sygn. akt II GSK 1491/17 dostępne www.orzecznictwo.nsa.gov.pl). Merytoryczne rozstrzygnięcie w przedmiocie umorzenia należności z tytułu składek jako załatwienie sprawy co do istoty może być wydane tylko wobec faktycznie istniejących należności. W przedmiotowej sprawie okoliczność ta miała szczególnie znaczenie, bowiem skarżący uzasadniając wniosek o umorzenie powołał się na przedawnienie należności.
Odnosząc powyższe do rozpoznawanej sprawy należy zauważyć, że objęte wnioskiem skarżącego należności składkowe dotyczą okresu od stycznia 2000 r. do stycznia 2002 r. Stąd, mając na względzie okres powstania składek, organ przystępując do rozpatrzenia wniosku z 14 lutego 2018 r. o umorzenie zaległości, zobowiązany był w pierwszej kolejności ustalić, czy są one wymagalne, dokonując w tym zakresie ustaleń i oceny z punktu widzenia przesłanek prowadzących do przedawnienia, z uwzględnieniem zagadnień intertemporalnych i zdarzeń powodujących przerwę lub zawieszenie biegu przedawnienia. Ustalenia w tym przedmiocie powinny być szczegółowo przedstawione w uzasadnieniu decyzji.
Od 1 stycznia 1999 r. kwestię przedawnienia ustawodawca regulował w art. 24 ust. 4 u.s.u.s. Przepis ten w brzmieniu obowiązującym do 31 grudnia 2002 r. stanowił, że należności z tytułu składek ulegały przedawnieniu po upływie 5 lat, a w przypadku przerwania biegu przedawnienia, o którym mowa w ust. 5, po upływie 10 lat licząc od dnia, w którym stały się wymagalne. Z kolei zgodnie z art. 24 ust. 5 u.s.u.s. bieg przedawnienia przerywało odroczenie terminu opłacenia należności z tytułu składek, rozłożenie spłaty tych należności na raty i każda inna czynność zmierzająca do ściągnięcia tych należności, jeżeli o czynności tej został zawiadomiony dłużnik. Stosownie natomiast do art. 24 ust. 6 u.s.u.s. bieg przedawnienia terminów określonych w ust. 4 i 5 ulega zawieszeniu od dnia śmierci spadkodawcy do dnia uprawomocnienia się postanowienia sądu o stwierdzeniu nabycia spadku, nie dłużej jednak niż do dnia, w którym upłynęły 2 lata od śmierci spadkodawcy.
Od 1 stycznia 2003 r. ustawą z dnia 18 grudnia 2002 r. o zmianie ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz o zmianie niektórych innych ustaw (Dz. U. nr 241, poz. 2074 ze zm.) dokonano zmiany m.in. art. 24 ust. 4 u.s.u.s., stanowiąc, że należności z tytułu składek ulegają przedawnieniu po upływie 10 lat, licząc od dnia, w którym stały się wymagalne. Ustawa zmieniająca nie zawiera wyraźnego uregulowania kwestii międzyczasowych, co do przedawnienia należności wymagalnych przed dniem jej wejścia w życie. W związku z powyższym tylko upływ terminu przedawnienia, wynoszącego do dnia 31 grudnia 2002 r. – 5 lat, przed dniem wejścia w życie ustawy zmieniającej, powodował skutek wygaśnięcia zobowiązania; natomiast w przypadku, gdy zobowiązanie to przed dniem 1 stycznia 2003 r. (data wejścia w życie ustawy z 18 grudnia 2002 r.) nie uległo przedawnieniu, ma do niego zastosowanie zasada bezpośredniego działania ustawy nowej, co oznacza, że zobowiązanie z tytułu składek nieprzedawnionych przed dniem 1 stycznia 2003 r. ulega 10-letniemu przedawnieniu.
Do nieprzedawnionych do dnia 31 grudnia 2002 r. należności stosuje się nie tylko nowy, wydłużony termin przedawnienia ale również wszystkie nowe przepisy dotyczące okoliczności mających wpływ na bieg tego terminu, to jest jego przerwanie i zawieszenie, o ile wymienione w nowych przepisach podstawy przerwania lub zawieszenia biegu przedawnienia powstały po tej dacie. Natomiast skutki wcześniejszych zdarzeń oceniać należy według przepisów obowiązujących w chwili ich zaistnienia (por: wyrok NSA z 30 września 2009 r., sygn. akt II GSK 72/09 dostępny www.orzecznictwo.nsa.gov.pl). Na podstawie wskazanej wyżej ustawy z dnia 18 grudnia 2002 r. dodano w art. 24 ust. 5a-5d regulujący przerwanie i zawieszenie biegu terminu przedawnienia, w tym przepis ust. 5b zgodnie z którym bieg terminu przedawnienia zostaje zawieszony od dnia wszczęcia do dnia zakończenia postępowania egzekucyjnego oraz postępowania przed sądem.
Przepis art. 24 ust. 5b – z dniem 1 lipca 2004 r. – uległ dalszej nowelizacji na podstawie art. 10 pkt 10 lit. b. ustawy z dnia 20 kwietnia 2004 r. o zmianie ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. nr 121, poz. 1264) i otrzymał brzmienie: "Bieg terminu przedawnienia zostaje zawieszony od dnia podjęcia pierwszej czynności zmierzającej do wyegzekwowania należności z tytułu składek, o której dłużnik został zawiadomiony, do dnia zakończenia postępowania egzekucyjnego".
Kolejna zmiana okresu przedawnienia została wprowadzona od 1 stycznia 2012 r. Z tym dniem na podstawie art. 11 pkt 1 lit.a ustawy z dnia 16 września 2011 r. o redukcji niektórych obowiązków obywateli i przedsiębiorców (Dz. U. nr 232, poz. 1378) zmieniono treść art. 24 ust. 4 u.s.u.s. i skrócono okres przedawnienia należności z tytułu składek z 10 lat do 5 lat. Zgodnie z art. 27 powołanej ustawy, do przedawnienia należności z tytułu składek, o którym mowa w art. 24 ust. 4 u.s.u.s., którego bieg rozpoczął się przed dniem 1 stycznia 2012 r., stosuje się przepisy w brzmieniu nadanym niniejszą ustawą z tym, że bieg przedawnienia rozpoczyna się od dnia 1 stycznia 2012 r. Powyższe oznacza, że do należności składkowych nieprzedawnionych do 1 stycznia 2012 r. (według zasad z zastosowaniem 10-letniego okresu przedawnienia) ma zastosowanie 5-letni termin przedawnienia, z tym jednak zastrzeżeniem, że liczy się go nie od daty ich wymagalności, tak jak o tym stanowi art. 24 ust. 4 u.s.u.s., ale od dnia 1 stycznia 2012 r. Wyjątek od tej zasady ustanawia art. 27 ust. 2 ustawy z dnia 16 września 2011 r. stosownie do którego, jeżeli przedawnienie rozpoczęte przed dniem 1 stycznia 2012 r. nastąpiłoby zgodnie z przepisami dotychczasowymi wcześniej, przedawnienie następuje z upływem tego wcześniejszego przepisu.
Uzasadnienie zaskarżonej decyzji nie zawiera ustaleń i rozważań co do kwestii przedawnienia poza ogólnikowym stwierdzeniem, że zgodnie z art. 24 ust. 4 u.s.u.s termin przedawnienia należności z tytułu składek wynosił 5 lat, licząc od dnia wymagalności oraz wskazaniem, że należności będące przedmiotem postępowania jako zabezpieczone hipoteką ustanowioną na nieruchomości stosownie do art. 24 ust 5 u.s.u.s. mogą być dochodzone.
Rozstrzygnięcie w przedmiocie umorzenia należności z tytułu składek jak wskazano wyżej może zapaść jedynie wówczas, kiedy należności - umorzenia których domaga się strona - nie uległy przedawnieniu lub z innych przyczyn nadal są wymagalne. Sąd powinien mieć wiedzę oraz dane pozwalające na stwierdzenie czy obowiązek spłaty należności w dacie wydania decyzji nadal obciąża skarżącego, czy nastąpiło przedawnienie należności. Jakkolwiek organ w samym rozstrzygnięciu określając wysokość odsetek zawarł stwierdzenie, że zostały wyliczone na dzień przedawnienia, to w uzasadnieniu nie zawarł żadnych ustaleń w tym przedmiocie, nie podał żadnych danych pozwalających na zweryfikowanie przyjętej daty a tym samym ustaleń odnośnie wysokości zaległości będącej przedmiotem postępowania. Stanowi to o istotnej wadliwości decyzji i naruszeniu art. 107 § 1 i § 3 K.p.a.
W ocenie Sądu dokonując kontroli zaskarżanej decyzji, co zasadnie podnosi skarżący, nie można pominąć orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego z 8 października 2013 r. sygn. akt SK 40/12, w szczególności treści jego uzasadnienia.
W wyroku tym Trybunał stwierdził, że art. 70 § 6 Ordynacji podatkowej (w brzmieniu obowiązującym od dnia 1 stycznia 1998 r. do 31 grudnia 2002 r.) jest niezgodny z art. 64 ust. 2 Konstytucji RP. W orzecznictwie sądowym przyjmuje się, że również wykładnia obecnie obowiązującego przepisu art. 70 § 8 Ordynacja podatkowa powinna być dokonywana w kontekście zawartych w wyroku Trybunału Konstytucyjnego zastrzeżeń konstytucyjnych dotyczących bezpośrednio art. 70 § 6 Ordynacji podatkowej w jego brzmieniu do 31 grudnia 2002 r. Prowadzi to do wniosku, że art. 70 § 8 Ordynacji podatkowej także należy ocenić jako niezgodny z art. 64 ust. 2 Konstytucji RP. W konsekwencji, ustanowienie hipoteki przymusowej na nieruchomości nie wyklucza przedawnienia zobowiązania zabezpieczonego hipoteką, z tym, że termin przedawnienia biegnie na zasadach ogólnych.
Zarówno prze[pis art. 24 ust. 5 u.s.u.s., jak i powołane przepisy Ordynacji podatkowej są zbieżne w zakresie problemów, które doprowadziły do stwierdzenia przez Trybunał niezgodności przepisu ustawy ze standardami konstytucyjnymi, tj. całkowitego wyłączenia przedawnienia należności publicznoprawnej, i równocześnie uczynienie tego na podstawie nieuzasadnionego i arbitralnego kryterium (formy zabezpieczenia należności) – vide: pkt 4 – 5 uzasadnienia wyroku Trybunału.
Z tego spostrzeżenia wynika konieczność zastosowania przez Sąd wykładni prokonstytucyjnej. Celem wykładni prokonstytucyjnej, jest zapobieżenie sytuacji, w której doszłoby do zróżnicowania uprawnień lub obowiązków podmiotów znajdujących się w takiej samej sytuacji faktycznej. W takiej sytuacji, jak wskazał Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z 18 grudnia 2013 r., sygn. akt I FSK 36/13 "należy poddać pod rozwagę to, czy wystąpił problem tzw. oczywistej niekonstytucyjności. Zasadniczo sytuacja oczywistej niekonstytucyjności zachodzi wówczas, gdy porównywane przepisy ustawy i Konstytucji dotyczą regulacji tej samej materii i są ze sobą sprzeczne (zob. R. Hauser, J. Trzciński, Prawotwórcze znaczenie orzeczeń Trybunału Konstytucyjnego w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego, Warszawa. 2008 r., s. 32). Jak wyjaśnił Trybunał Konstytucyjny w uzasadnieniu wyroku z 22 maja 2007 r. sygn. akt SK 36/06 stwierdzenie przez Trybunał niekonstytucyjności określonej normy prawnej nie pozostaje bez znaczenia dla stosowania normy zamieszczonej w przepisie tożsamym.
W takim przypadku dochodzi bowiem do obalenia domniemania konstytucyjności przepisu, który nie podlegał rozpoznaniu przed Trybunałem i wymusza nowy sposób interpretowania jego treści. Przepis taki winien być stosowany zgodnie z ogólną zasadą wykładni i stosowania prawa w sposób zapewniający urzeczywistnienie gwarancji konstytucyjnych
Podsumowując, wykładnia art. 24 ust. 5 u.s.u.s. dokonywana przez pryzmat zawartych w wyroku Trybunału SK 40/12 zastrzeżeń konstytucyjnych dotyczących bezpośrednio art. 70 § 6 Ordynacji podatkowej w jego brzmieniu do 31 grudnia 2002 r., prowadzi do wniosku, że art. 24 ust. 5 u.s.u.s. należy ocenić jako niezgodny z art. 64 ust. 2 Konstytucji RP. Zatem ustanowienie hipoteki przymusowej na nieruchomości nie wykluczyło przedawnienia spornych należności składkowych zabezpieczonych hipoteką, co oznacza, że termin przedawnienia biegł na zasadach ogólnych.
Ustalenia organu, że należności z tytułu składek zabezpieczone hipoteką nie podlegają przedawnieniu zostały oparte na wadliwej, niezgodnej z Konstytucją wykładni art. 24 ust.5 u.s.u.s. Skutkowało to wadliwym ustaleniem stanu faktycznego w zakresie istnienia i wysokości należności z tytułu składek, której dotyczy wniosek, przez brak ustaleń oraz analizy dotyczącej przedawnienia. Jakkolwiek decyzje w sprawie umorzenia należności składkowych mają charakter decyzji uznaniowych to rozstrzygnięcie organu nie może mieć charakteru dowolnego, lecz musi być wynikiem wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy (art. 7 K.p.a.), wszechstronnego zebrania oraz rozpatrzenia w sposób wyczerpujący materiału dowodowego (art. 77 § 1 K.p.a.), zaś decyzja winna spełniać wymogi określone w art. 107 § 1 i § 3 K.p.a. Jak wskazano wyżej ustalenie, czy doszło do przedawnienia całości lub części należności jest istotną okolicznością stanu faktycznego, która w pierwszej kolejności winna podlegać badaniu przez organ w trakcie postępowania w przedmiocie umorzenia zaległości. Stwierdzenie przedawnienia powoduje bowiem bezprzedmiotowość merytorycznego rozstrzygania w przedmiocie umorzenia należności.
Sąd zauważa, że stosownie do art. 133 § 1 ustawy p.p.s.a sądy administracyjne wydają wyrok na podstawie akt sprawy. Organ dokonując ustaleń odnośnie sytuacji materialnej, zdrowotnej skarżącego odwołuje się do danych wynikających z dokumentów - oświadczenia o stanie rodzinnym i majątkowym oraz o sytuacji materialnej osoby fizycznej, która nie prowadzi księgowości, na które w piśmie z 11 marca 2018 r. powołał się skarżący. Należy jednak zauważyć, że wskazanych dokumentów brak jest w aktach administracyjnych sprawy.
Ponownie rozpoznając sprawę organ uwzględni skutki prawne wynikające z powyższej wykładni przepisów prawa. Związany przedstawionym powyżej stanowiskiem Sądu w przedmiocie niezgodności art. 24 ust.5 u.s.u.s. z art. 64 ust. 2 Konstytucji RP, zobligowany będzie odrzucić argument o braku przedawnienia zobowiązania podatkowego opartego wyłącznie na zabezpieczeniu zobowiązania hipoteką. Rozważy, czy fakty albo stan prawny pozwalają na przyjęcie, że należności objęte wnioskiem są nadal wymagalne, nie uległy przedawnieniu i w zależności od poczynionych ustaleń rozpatrzy wniosek wydając stosowne rozstrzygnięcie przedstawiając wynik w uzasadnieniu decyzji spełniającej wymogi określone w art. 107 § 1 i § 3 K.p.a.
Z powyższych względów na podstawie art. 145 § 1 lit a i lit c ustawy p.p.s.a. orzeczono jak w sentencji.
Orzeczenie o kosztach zastępstwa procesowego w wysokości 480 zł (§ 14 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (j.t. Dz.U. z 2018, poz. 265) z pkt 2 wyroku uzasadnia przepis art. 200 w zw. z art. 205 § 2 ustawy p.p.s.a.