Uzasadnienie
1. Decyzją z 18 maja 2023 r. nr UP – 354/2023 Zakład Ubezpieczeń Społecznych (dalej: "ZUS", "organ") na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2023 r. poz. 775; ze zm.), dalej "k.p.a." w zw. z art. 83 ust. 4 ustawy z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2022 r. poz. 1009; ze zm.), dalej "u.s.u.s" utrzymał w mocy decyzję ZUS z 4 kwietnia 2023 r. nr 648/2023 o odmowie A. D. (dalej: "wnioskodawca", "strona", "skarżący") umorzenia należności z tytułu składek.
1.1 W uzasadnieniu organ wskazał, że 9 lutego 2022 r. wnioskodawca zwrócił się do ZUS o umorzenie składek, powołując się na przewlekłą chorobę oraz ciężką sytuację rodzinną. Podał, że od 2015 r. toczą się sprawy eksmisyjne z domu przez ojca i jego brata. Decyzją nr 679/2022 z 5 kwietnia 2022 r. ZUS odmówił stronie umorzenia należności, a po ponownym rozpatrzeniu sprawy decyzją nr 436/2022 z 30 maja 2022 r. utrzymał w mocy decyzję z 5 kwietnia 2022 r.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach wyrokiem 13 października 2022 r. uchylił obie ww. decyzje organu. Sąd stwierdził, że prawidłowo została dokonana przez organ ocena w zakresie przesłanki z § 3 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia z 31 lipca 2003 r. Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz. U. z 2003, Nr 141, poz.1365; ze zm.), dalej "rozporządzenie". Słuszne były również wnioski organu na temat przesłanki z § 3 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia.
Dokonana przez sąd w tamtej sprawie kontrola zaskarżonej decyzji doprowadziła do wniosku, że w zakresie oceny zaistnienia przesłanki umorzenia, o której mowa w § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia organ naruszył następujące przepisy: art. 7 k.p.a., art. 8 § 1 k.p.a., art. 9 k.p.a., art. 77 § 1 k.p.a., art. 80 k.p.a. i art. 107 § 3 k.p.a. w zw. z art. 28 ust. 3a u.s.u.s. oraz § 3 ust. 1 pkt 1 i § 3 ust. 2 rozporządzenia w stopniu, który mógł mieć istotny wpływ na wynik sprawy.
Sąd zwrócił uwagę, że wnioskodawca na stronie 3 oświadczenia o stanie rodzinnym i majątkowym oraz sytuacji materialnej osoby fizycznej, która nie prowadzi działalności gospodarczej jednoznacznie wskazał, że rubryka "członkowie rodziny" go nie dotyczy i prowadzi samodzielnie gospodarstwo domowe.
Tymczasem organ w zaskarżonej decyzji (strona 13-14) – wbrew temu oświadczeniu strony – przyjął, że prowadzi gospodarstwo domowe wspólnie z matką G. D. i bratem K. D.. Konsekwencją tego było zsumowanie dochodów wnioskodawcy i jego matki oraz brata. Powyższe działanie organu sąd ocenił jako nieprawidłowe. Zdaniem sądu organ administracji zignorował opisaną przez skarżącego w ww. oświadczeniu sytuację rodzinną i w sposób nieuprawniony poszerzył swoje ustalenia i wnioski do trzech osób. Spowodowało to wadliwe ustalenie sytuacji majątkowej strony w kontekście wysokości jej dochodów.
Z bezspornych okoliczności sprawy wynikało, że skarżący nie posiada żadnego majątku i nie osiąga żadnego dochodu. Ponadto bezspornym było, że zamieszkuje wspólnie z matką i bratem, jednakże (zdaniem skarżącego) nie prowadzą razem wspólnego gospodarstwa domowego.
Organ przyjmując tezę o prowadzeniu wspólnego gospodarstwa domowego w istocie nie wykazał, aby skarżący przyczyniał się do funkcjonowania "rodziny" w rozumieniu rozporządzenia. W uzasadnieniu obu decyzji nie wskazano wykonywanie jakich czynności mogłoby wskazywać na funkcjonowanie strony w rodzinie. Nie ustalono, czy skarżący i jego matka oraz brat dla wspólnego dobra dzielą się jakąkolwiek częścią obowiązków domowych oraz czy skarżący w jakikolwiek sposób ma wpływ na podejmowanie ważnych dla gospodarstwa domowego decyzji (np. decyzja o remoncie, naprawach, planowanie wydatków).
ZUS nie przeprowadził zatem wnikliwej i pełnej analizy sytuacji skarżącego i członków jego rodziny w zakresie objętym rozporządzeniem (§ 3 ust. 1 pkt 1 i § 3 ust. 2). Uzasadnienie decyzji nie zawierało przekonującej argumentacji, dlaczego skarżącemu odmówiono umorzenia składek na podstawie art. 28 ust. 3a u.s.u.s. w zw. z § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia.
Przy ponownym rozstrzyganiu sprawy, organ miał obowiązek uwzględnić wyrażoną przez sąd w wyroku z 13 października 2022 r. ocenę prawną.
1.2 ZUS, na podstawie przedłożonego oświadczenia o stanie rodzinnym i majątkowym, ustalił że wnioskodawca jest kawalerem, nie pracuje zarobkowo, nie pobiera renty czy emerytury i nie osiąga dochodów z innych źródeł oraz nie pobiera świadczeń. Nadto nie pobiera zasiłków z pomocy społecznej ani nie korzysta z innych form pomocy. Miesięczne wydatki związane z leczeniem wynoszą 200 zł i są finansowane przez matkę wnioskodawcy. A. D. prowadzi samodzielne gospodarstwo domowe. Nie posiada nieruchomości, ruchomości, praw majątkowych ani wierzytelności. Posiada niespłacane zobowiązania finansowe w urzędzie skarbowym w kwocie ok. 5 000 zł. Ma zdiagnozowaną długotrwałą depresję, którą da się tylko podleczyć. Z ustaleń ZUS wynika także, że wnioskodawca zaprzestał 2 lipca 2021 r. prowadzenia działalności gospodarczej, od 23 sierpnia 2021 r. jest zarejestrowany w powiatowym urzędzie pracy jako bezrobotny bez prawa do zasiłku, pełni funkcję prezesa zarządu Stowarzyszenia M. i P. Z. Ś. "N. Ś.".
Ponadto pod adresem zamieszkania wnioskodawcy zameldowani są również: matka wnioskodawcy – G. D., która od 26 sierpnia 2021 r. prowadzi pod tym adresem działalność gospodarczą oraz pobiera świadczenie emerytalne; brat wnioskodawcy – K. D., który ma przyznane świadczenie rentowe.
1.3 ZUS wskazał, że należności z tytułu składek mogą być umarzane tylko w przypadku ich całkowitej nieściągalności. Przypadki nieściągalności należności zostały wymienione w przepisach art. 28 ust. 3 pkt 1-6 u.s.u.s. Zdaniem organu, w okolicznościach niniejszej sprawy żaden z nich nie zachodzi.
Zaległości zobowiązanego dochodzone są w trybie egzekucji administracyjnej prowadzonej na wniosek Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w K..
Nie zachodzi przesłanka określona w art. 28 ust. 3 pkt 5 u.s.u.s. ponieważ naczelnik urzędu skarbowego bądź komornik sądowy nie stwierdził braku majątku, z którego można prowadzić egzekucję.
Nie zachodzi także przesłanka z art. 28 ust. 3 pkt 6 u.s.u.s. Nie jest bowiem oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne, ponieważ wobec zadłużenia widniejącego na koncie płatnika prowadzone jest przymusowe dochodzenie należności, w ramach którego dokonano zajęcia wierzytelności z należącego do wnioskodawcy rachunku bankowego, co doprowadziło do wyegzekwowania do kwietnia 2022 r. kwoty 2 688,92 zł. Do środków na rachunku bankowym wystąpił zbieg egzekucji administracyjnej z sądową. Zdaniem ZUS obecny brak efektu w egzekwowaniu należnych składek nie przesądza jeszcze o całkowitej ich nieściągalności, a stwierdzenie że w toku przymusowego dochodzenia należności nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne byłoby na obecnym etapie przedwczesne.
Jednocześnie gdy prowadzone przez ZUS przymusowe dochodzenie należności okaże się bezskuteczne, istnieje możliwość skierowania dalszych tytułów wykonawczych do naczelnika urzędu skarbowego, celem prowadzenia egzekucji ze składników majątkowych, do których ZUS nie ma uprawnień. Zdaniem ZUS dopóki istnieje możliwość prowadzenia działań egzekucyjnych organ rentowy, działając jako wierzyciel, nie może stwierdzić, że zachodzi przesłanka nieściągalności zadłużenia i zaniechać prób jego wyegzekwowania.
1.4 Gdy nie zachodzi całkowita nieściągalność, ZUS może umorzyć należności, jeśli stwierdzi, że z powodu sytuacji rodzinnej i stanu majątkowego dłużnik nie może opłacić należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla niego i jego rodziny. Możliwość ta wynika z art. 28 ust. 3a u.s.u.s. i wydanego na tej podstawie rozporządzenia.
Organ stwierdził, że przesłanka z § 3 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia nie ma zastosowania w sprawie, ponieważ strona nie prowadzi już działalności gospodarczej. Wskazał, że decydując się na założenie działalności gospodarczej A. D. zobowiązał się do opłacania należnych z tego tytułu składek za każdy miesiąc kalendarzowy w ustawowo określonych terminach. Obowiązek ten istnieje od dnia rozpoczęcia wykonywania działalności, aż do dnia zaprzestania jej wykonywania, niezależnie od osiąganych przychodów, a nawet w przypadku poniesienia strat, czy pojawiających się w trakcie prowadzenia działalności różnych problemów.
Odnosząc się do przesłanki dotyczącej sytuacji zdrowotnej wynikającej z § 3 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia zaznaczył, że jej wystąpienie uwarunkowane jest nie tylko istnieniem przewlekłej choroby osoby zobowiązanej lub członka jej rodziny, ale także skutkiem choroby w postaci pozbawienia takiej osoby możliwości uzyskania dochodu.
Organ wskazał, że strona dodatkowo choruje na refluks przełyku, choroby naczyniowe oraz niezidentyfikowane bóle ramienia. Na potwierdzenie stanu zdrowia strona załączyła dokumentację medyczną. ZUS wyjaśnił, że nie neguje problemów zdrowotnych strony i członków jego rodziny. Uznał wskazane problemy za utrudnienie w codziennej egzystencji, lecz nie stanowią one wystarczającej podstawy do umorzenia należności. Strona nie legitymuje się orzeczoną niezdolnością do pracy ani orzeczonym stopniem niepełnosprawności. W ocenie organu nie można również uznać, że choroba członków rodziny pozbawia stronę możliwości uzyskania dochodu, bowiem nie przedłożyła żadnych dokumentów, z których wynikałoby, że zrezygnowała z pracy z uwagi na konieczność opieki nad chorym członkiem rodziny. W aktach sprawy brak jest również dokumentów, z których wynikałoby, że matka lub brat strony wymagają stałej opieki lub pomocy osób trzecich.
To z kolei wskazuje, że nie ma przeciwskazań do podjęcia przez stronę pracy zarobkowej. Organ zaznaczył, że strona nie przedłożyła żadnych dokumentów, z których wynikałoby, że jest niezdolna do pracy.
1.5 Zdaniem ZUS przesłanka z § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia nie odnosi się do subiektywnego odczucia dłużnika o dolegliwości z powodu konieczności zapłacenia zaległych składek, lecz oznacza obiektywną, wyjątkową sytuację, która zagraża podstawowemu bytowi zobowiązanego lub jego rodziny. ZUS przyjął, że strona prowadzi samodzielne gospodarstwo domowe i ponoszone wydatki związane z leczeniem w wysokości 200 zł finansowane są przez matkę A. D.. Ponadto w piśmie z 23 lutego 2023 r. (wpływu do ZUS) strona oświadczyła, że nie ponosi żadnych wydatków i jest na wyłącznym utrzymaniu matki G. D., pomimo że prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe. Organ wyjaśnił, że A. D. wskazał, że nie posiada żadnych dochodów, a stan zdrowia nie pozwala mu na podjęcie pracy. Strona poinformowała też, że przy obecnym schorzeniu i stanie zdrowia jest jej trudniej zadbać o swoje interesy. Dodała, że posiada orzeczenie z 2003 r. o lekkim stopniu niepełnosprawności, którego kopię dołączyła do sprawy.
Wyjaśniła też, że nie bierze udziału w podejmowaniu decyzji i nie dzieli się obowiązkami w gospodarstwie domowym ze względu na swój stan zdrowia. W dalszej części pisma wskazała, że jej matka ma poważne problemy onkologiczne, natomiast brat wrócił ze szpitala psychiatrycznego.
Organ zauważył, że pomimo że strona nie osiąga żadnych dochodów, to nie korzysta ze wsparcia finansowego w formie zasiłków stałych, okresowych czy celowych dedykowanych osobom znajdującym się w trudnej sytuacji bytowej. Gdyby sytuacja materialna strony była bardzo ciężka, to zapewne taka pomoc zostałaby przyznana.
ZUS uznał, że egzystencja A. D. nie jest zagrożona, ponieważ jak sam wskazał, mieszka z matką i to ona ponosi wydatki związane z jego utrzymaniem.
Organ zauważył ponadto, że strona w żaden sposób nie wykazała, aby obecnie dążyła do osiągania jakichkolwiek dochodów umożliwiających spłatę zaległości i codzienną egzystencję oraz podejmowała w tym kierunku skuteczne starania. Przyjął, że indywidualna sytuacja materialna A. D. jest spowodowana wyłącznie brakiem zatrudnienia, które nie wynika z wykluczenia z aktywności zawodowej w pełnym wymiarze czasu pracy.
Organ argumentował, że strona ma 40 lat, a więc do osiągnięcia wieku emerytalnego zostało jej 25 lat aktywności zawodowej, co prowadzi do wniosku, że na przestrzeni tych lat będzie mogła wykonywać pracę i część uzyskanych w ten sposób środków finansowych może zostać przeznaczona na spłatę zadłużenia. Tym samym, zdaniem organu, w przedmiotowej sprawie brak jest podstaw do stwierdzenia, że aktualna sytuacja materialna strony ma charakter trwały. W ocenie ZUS możliwe jest regulowanie przez stronę swych zobowiązań w przypadku podjęcia przez nią stałej pracy.
Ponadto obowiązek spłaty zaległych zobowiązań składkowych nie oznacza, że muszą one być uregulowane jednorazowo, ponieważ u.s.u.s. przewiduje możliwość udzielenia dłużnikowi ulgi w spłacie należności w formie układu ratalnego. Atutem spłaty zadłużenia w systemie ratalnym jest nie tylko nienaliczanie odsetek za zwłokę od następnego dnia po dniu wpływu wniosku o udzielenie ulgi, ale również ograniczenie negatywnych konsekwencji wynikających z przymusowego dochodzenia zadłużenia w trybie egzekucji.
2. Na powyższą decyzję A. D. złożył skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Kielcach. Wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji, zarzucając naruszenie art. 28 ust. 2, ust. 3 pkt 6 i ust. 3a u.s.u.s. oraz § 3 ust. 1 rozporządzenia poprzez ich niezastosowanie. Wnosząc o uchylenie zaskarżonej decyzji, zwrócił się o umorzenie zaległych składek zgodnie ze złożonym przez niego wnioskiem.
2.1 W uzasadnieniu skarżący wskazał, że wbrew poczynionym w jego sprawie ustaleniom, w jego przypadku zachodzi nieściągalność. Wyjaśnił, że zaprzestał prowadzenia działalności gospodarczej z uwagi na stan zdrowia. Oświadczył, że nie posiada majątku i żadnych praw majątkowych i nie ma z czego egzekwować wobec niego należności. Zaznaczył, że w toku postępowania zebrano wszechstronnie informacje na temat jego sytuacji osobistej i majątkowej potwierdzające brak jakiegokolwiek majątku. Fakt ściągnięcia w wyniku zajęcia wierzytelności niewielkiej kwoty miał charakter epizodyczny. Postępowanie egzekucyjne toczy się jedynie na papierze, ponieważ od wielu miesięcy nie podjęto w tym postępowaniu żadnych czynności z uwagi na brak jakiegokolwiek składnika majątku.
Zauważył, że w toku działań egzekucyjnych nie udało się ustalić żadnych innych składników majątku i praw majątkowych jemu przysługujących, a ze względu na charakter schorzenia nie ma możliwości uzyskania takich środków majątkowych w przyszłości. Dodał, że z uwagi na wysokość zaległości, próba ich ściągnięcia pozbawi go i członków jego rodziny podstaw egzystencji, uniemożliwiając zakup żywności, czy niezbędnych lekarstw. Podkreślił znaczenie swojej choroby i chorób członków jego rodziny (brata i mamy). Dodał, że do dolegliwości związanych z jego depresją dołączyły dolegliwości neurologiczne, ze strony układu krążenia i układu pokarmowego (refluks przełyku). Wyjaśnił, że jego choroba (depresja) i choroba jego brata (schizofrenia paranoidalna) nie dadzą się wyleczyć. Można jedynie farmakologicznie doprowadzić do zmniejszenia najbardziej dokuczliwych objawów, ograniczyć progresję choroby oraz ryzyko nawrotów.
2.2 W odpowiedzi na skargę ZUS podtrzymał stanowisko przedstawione w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji i wniósł o oddalenie skargi.
- 3. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach zważył, co następuje:
3.1 Sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę działalności administracji publicznej. Kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem (art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych t.j. Dz.U. z 2022 poz. 2492). Stosownie do art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz.U z 2023 r. poz. 1634 dalej: "p.p.s.a.") sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej i stosują środki określone w ustawie. W ramach swej kognicji sąd bada, czy przy wydaniu zaskarżonego aktu nie doszło do naruszenia prawa materialnego i przepisów postępowania.
Zgodnie z art. 134 § 1 p.p.s.a. sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Zobowiązany jest natomiast do wzięcia z urzędu pod uwagę wszelkich naruszeń prawa, w tym także tych niepodnoszonych w skardze, które są związane ze sprawą.
W tym miejscu należy przypomnieć, że sprawa w przedmiocie umorzenia skarżącemu należności z tytułu składek była już rozpoznawana przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach.
Okoliczność ta ma istotne znaczenie, ponieważ orzekanie w tej sprawie odbywa się w warunkach związania, o których mowa w art. 153 p.p.s.a. Zgodnie z tym przepisem ocena prawna i wskazania co do dalszego postepowania wyrażone w orzeczeniu sądu wiążą w sprawie ten sąd oraz organ, którego działanie lub bezczynność było przedmiotem zaskarżenia, a także sądy, chyba że przepisy prawa uległy zmianie. Ani organ administracji publicznej, ani sąd administracyjny orzekając ponownie w tej samej sprawie, nie mogą pominąć oceny prawnej wyrażonej wcześniej w orzeczeniu. Oddziaływaniem art. 153 p.p.s.a. objęte jest przede wszystkim przyszłe postępowanie administracyjne w danej sprawie.
Natomiast związanie sądu administracyjnego oznacza, że nie może on formułować nowych ocen prawnych, które są sprzeczne z wyrażonym wcześniej poglądem, lecz zobowiązany jest do podporządkowania się mu w pełnym zakresie oraz konsekwentnego reagowania w razie stwierdzenia braku zastosowania się organu administracji publicznej do wskazań w zakresie dalszego postępowania (por. wyrok NSA z 21 marca 2014 r., I GSK 534/12; ten wyrok i wszystkie przywoływane w uzasadnieniu wyroki publikowane są w CBOSA).
Zasadniczym kryterium legalności decyzji wydanej w postępowaniu ponowionym wskutek uchylającego decyzję wyroku sądu administracyjnego jest zastosowanie się do wyrażonej przez ten sąd oceny prawnej oraz podporządkowanie się wytycznym co do dalszego postępowania (wyrok NSA z 21 lutego 2018 r., II FSK 353/16).
Z powyższego wynika, że zarówno sąd w składzie orzekającym, jak i ZUS, związani są oceną prawną i wskazaniami zawartymi w wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Kielcach z 13 października 2022 r., I SA/Ke 330/22.
Rozpoznając sprawę w tak zakreślonych granicach, sąd stwierdził, że skarga była niezasadna i podlegała oddaleniu, albowiem zaskarżona decyzja realizuje wytyczne sądowe wskazane w ww. wyroku i odpowiada prawu.
3.2 Zgodnie z wytycznymi zawartymi w wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Kielcach z 13 października 2022 r., I SA/Ke 330/22 organ miał prawny obowiązek uwzględnić wyrażoną przez sąd ocenę prawną. Rzeczą organu miało być wyeliminowanie wskazanych w uzasadnieniu ww. wyroku uchybień dowodowych i argumentacyjnych oraz prawidłowe rozważenie wniosku na tle aktualnego stanu faktycznego.
W wyroku z 13 października 2022 r. sąd stwierdził określone naruszenia prawa. Błędne były, w ocenie sądu, wnioski organu w zakresie przesłanki z § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia. Organ nie dostrzegł, że w sprawie może zachodzić sytuacja opisana w tym przepisie. Tym samym organ naruszył przepisy: art. 7 k.p.a., art. 8 § 1 k.p.a., art. 9 k.p.a., art. 77 § 1 k.p.a., art. 80 k.p.a. i art. 107 § 3 k.p.a. w zw. z art. 28 ust. 3a u.s.u.s. oraz § 3 ust. 1 pkt 1 i § 3 ust. 2 rozporządzenia w stopniu, który mógł mieć istotny wpływ na wynik sprawy.
Orzekając w tamtej sprawie, sąd zwrócił uwagę, że wnioskodawca na stronie 3 oświadczenia o stanie rodzinnym i majątkowym oraz sytuacji materialnej osoby fizycznej, która nie prowadzi działalności gospodarczej jednoznacznie wskazał, że rubryka "członkowie rodziny" go nie dotyczy i prowadzi samodzielnie gospodarstwo domowe.
Tymczasem organ w zaskarżonej decyzji (strona 13-14) – wbrew temu oświadczeniu strony – przyjął, że prowadzi gospodarstwo domowe wspólnie z matką G. D. i bratem K. D.. Konsekwencją tego było zsumowanie dochodów wnioskodawcy i jego matki oraz brata. Powyższe działanie organu sąd ocenił jako nieprawidłowe. Zdaniem sądu organ administracji zignorował opisaną przez skarżącego w ww. oświadczeniu sytuację rodzinną i w sposób nieuprawniony poszerzył swoje ustalenia i wnioski do trzech osób. Spowodowało to wadliwe ustalenie sytuacji majątkowej strony w kontekście wysokości jej dochodów.
ZUS miał zatem obowiązek dokonać ponownej oceny sytuacji majątkowej i rodzinnej skarżącego i ustalić, jaki wpływ na opłacanie należności z tytułu składek ma sytuacja majątkowa i rodzinna skarżącego, a także czy opłacanie składek nie pozbawi skarżącego i jego rodziny możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych.
Organ ten obowiązek zrealizował.
3.3 W niniejszej sprawie ZUS uznał (zgodnie z oświadczeniem skarżącego), że A. D. prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe. Ustalił, że skarżący nie osiąga żadnych dochodów, mimo to nie korzysta ze wsparcia finansowego dedykowanego osobom znajdującym się w trudnej sytuacji bytowej; od 23 sierpnia 2021 r. jest zarejestrowany w powiatowym urzędzie pracy jako bezrobotny bez prawa do zasiłku; nie przedstawił aktualnego dokumentu potwierdzającego wykluczenie z rynku pracy. Dodał, że skarżący ma 40 lat i pozostało mu 25 lat aktywności zawodowej, w trakcie której może podjąć zatrudnienie. Z akt sprawy wynika, że dotychczas wyegzekwowano kwotę [...]zł. Nastąpiło to 6 kwietnia 2022 r., 16 kwietnia 2022 r. i 17 kwietnia 2022 r.
Zdaniem sądu wyczerpujące rozpatrzenie materiału dowodowego oraz wszechstronna analiza ustawowych przesłanek umorzenia zaległości nie pozwalają postawić zaskarżonej decyzji zarzutu dowolności. W toku postępowania, w piśmie z 14 lutego 2023 r., organ zwrócił się do skarżącego o odniesienie się do kwestii pozostałych (oprócz wydatków na leki w kwocie [...]zł) wydatków; o precyzyjne i szczegółowe wskazanie, czy skarżący prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe czy wspólne z innymi osobami; wskazanie źródła utrzymania; udzielenie informacji, czy starał się o ustalenie stopnia niepełnosprawności; wyjaśnienie, czy dla wspólnego dobra dzieli się z matką i bratem częścią obowiązków domowych i czy ma wpływ na podejmowanie ważnych decyzji dla gospodarstwa domowego. ZUS poinformował przy tym skarżącego, że brak reakcji na to wezwanie spowoduje, że wniosek zostanie rozpatrzony wyłącznie na podstawie posiadanych przez organ informacji i może to mieć negatywny wpływ na wynik rozpatrzenia sprawy.
Odpowiadając na ww. wezwanie, skarżący wskazał m.in., że nie ponosi żadnych wydatków, prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe, nie bierze udziału w podejmowaniu decyzji i ze względu na stan zdrowia nie dzieli się obowiązkami gospodarstwa domowego, jest na wyłącznym utrzymaniu mamy. Ponadto nie ma żadnych dochodów, a stan zdrowia nie pozwala mu na podjęcie pracy.
W świetle zgromadzonego i znajdującego potwierdzenie w aktach sprawy materiału dowodowego, w ocenie sądu, organ prawidłowo przyjął, że egzystencja skarżącego nie jest zagrożona, ponieważ mieszka z matką, która ponosi wydatki związane z utrzymaniem skarżącego.
Przepis § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia stanowi, że zakład może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności w przypadku gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych.
Rację ma organ twierdząc, że przesłanka z § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia nie odnosi się do subiektywnego odczucia dłużnika o dolegliwości z powodu konieczności zapłacenia zaległych składek, lecz oznacza obiektywną, wyjątkową sytuację, która zagraża podstawowemu bytowi zobowiązanego lub jego rodziny.
Logiczna jest zatem konstatacja ZUS, że prowadzona egzekucja następuje bez uszczerbku dla skarżącego, bo pozostaje on na utrzymaniu matki. Zasadnie też organ ocenił przesłankę z § 3 ust. 1 pkt 1 w zw. z § 3 ust. 2 rozporządzenia w odniesieniu do samego skarżącego. Zgodnie bowiem z treścią § 3 ust. 2 rozporządzenia za rodzinę, o której mowa w ust. 1 pkt 1, uważa się wspólnie zamieszkujące i gospodarujące z zobowiązanym osoby spokrewnione lub niespokrewnione pozostające z zobowiązanym w faktycznym związku. Skoro skarżący twierdzi (i tak też przyjął organ), że prowadzi samodzielnie jednoosobowe gospodarstwo domowe, to należało ocenić wpływ opłacania należności z tytułu składek na pozbawienie możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych tylko w stosunku do skarżącego. I organ prawidłowo dokonał takiej oceny.
Ponadto trudna sytuacja materialna uniemożliwiająca spłatę długów musi mieć charakter trwały. Podzielić należy także stanowisko ZUS, że podniesione przez skarżącego okoliczności dotyczące jego sytuacji zdrowotnej miałyby zastosowanie wówczas, gdyby pozbawiały do całkowicie możliwości pozyskiwania dochodu. Ciężar wykazania istotnych okoliczności pozwalających na ocenę przesłanek z § 3 rozporządzenia spoczywa na osobie, która ubiega się o umorzenie należności z tytułu składek. Przede wszystkim jednak skarżący nie udowodnił w żaden sposób, że jest trwale niezdolny do pracy. Znajdujące się w aktach sprawy orzeczenie z 2003 r. potwierdza u skarżącego jedynie lekki stopień niepełnosprawności, w dodatku orzeczony okresowo do 30 września 2004 r.
W wyroku z 23 kwietnia 2009 r. (II GSK [...]) Naczelny Sąd Administracyjny wyraził pogląd, że prawidłowa wykładnia art. 28 ust. 3a u.s.u.s. i § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia prowadzi do wniosku, że wynikająca z tych przepisów podstawa umarzania należności ZUS winna mieć zastosowanie tylko do tych dłużników, którzy przekonają o wykorzystaniu w pełni zdolności do pracy i aktywnej postawie w poszukiwaniu źródeł dochodów. Omawiane uregulowanie nie może być formą premiowania osób, które posiadając zobowiązania finansowe, prezentują postawę pasywną w zakresie dążenia do ich spłacenia. Podstawa umorzenia należności ZUS została stworzona dla "uzasadnionych przypadków" (art. 28 ust. 3a u.s.u.s.), a zatem wyjątkowych, a nawet drastycznych, powstałych z przyczyn całkowicie obiektywnych (niezależnych od dłużnika).
Sąd stwierdził, że przedstawiona przez skarżącego w toku postępowania oraz na etapie skargi argumentacja nie wypełnia przesłanek z § 3 ust. 1 § 1 rozporządzenia. Umorzenie należności z tytułu składek stanowi wyraz definitywnej rezygnacji uprawnionego organu z możliwości ich wyegzekwowania. Biorąc pod uwagę publicznoprawny charakter należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne oraz uwzględniając cele, na które są one przeznaczane, organy odpowiedzialne za ich pobór zobligowane są do szczególnej staranności i ostrożności w dysponowaniu nimi. Jeżeli zatem istnieje możliwość wyegzekwowania należności choćby w części, a umorzenie zaległości przy braku przesłanki całkowitej nieściągalności jest zastrzeżone jedynie do sytuacji krytycznych, których zaistnienia skarżący w niniejszej sprawie nie wykazał, to negatywne rozstrzygnięcie zapadłe w tym przedmiocie nie może być uważane za dowolne (por. wyrok WSA w Gliwicach z 8 maja 2023 r., III SA/Gl [...]).
Naczelny Sąd Administracyjny stwierdził zaś, że "zasady sprawiedliwości wymagają, by każdy obywatel zobowiązany do płacenia należności obowiązek ten wypełnił. Udzielanie ulg jednym podmiotom, a egzekwowanie obowiązku od innych, zasady sprawiedliwości społecznej by burzyło" (wyrok NSA z 24 października 2000 r., SA/Bk [...]).
W przedmiotowej sprawie ustalony stan faktyczny wskazuje na trudną sytuację materialną skarżącego, jednocześnie brak jej cech wyjątkowości. Organ zasadnie uznał, że nie jest wykluczone wyegzekwowanie zobowiązania w dłuższej perspektywie czasowej przy wykorzystaniu możliwości zarobkowych skarżącego. Natomiast w obecnej sytuacji skarżącego egzekwowanie należności składkowych nie pozbawi go możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych, bo te w całości zaspokaja matka.
Dlatego też podnoszone w skardze zarzuty naruszenia przez organ prawa materialnego, to jest art. 28 ust. 2, ust. 3 pkt 6, ust. 3a w zw. z § 3 ust. 1 rozporządzenia poprzez ich niezastosowanie, sąd uznał za bezzasadne.
Jednocześnie sąd zauważa, że składanie wniosków o umorzenie należności składkowych nie jest w żaden sposób ograniczone (ilościowo, czy czasowo). Obowiązujące w tym zakresie przepisy nie pozbawiają skarżącego składania kolejnych wniosków w razie zmiany stanu majątkowego, rodzinnego i zdrowotnego skarżącego.
3.4 Reasumując należy stwierdzić, że zaskarżona decyzja nie narusza przepisów prawa. Analiza akt sprawy nie ujawniła wad postępowania, które mogłyby mieć istotny wpływ na rozstrzygnięcie. Organ dokonał wyważenia wzajemnych relacji pomiędzy słusznym interesem skarżącego a interesem społecznym. Podjął także wszelkie niezbędne działania w celu wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy i uzasadnił swe stanowisko, respektując przy tym zasady: zaufania obywateli do organów państwa, udzielania informacji, przekonywania, co finalnie znalazło odzwierciedlenie w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.
Sąd ponownie stwierdza, że brak jest podstaw prawnych do orzekania przez sąd administracyjny o umorzeniu należności składkowych w zastępstwie organu.
3.5 Biorąc pod uwagę powyższe, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach skargę oddalił na podstawie art. 151 p.p.s.a.