Uzasadnienie
1.1 Decyzją z dnia [...] r. nr [...] Prezes Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego, po rozpoznaniu wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, utrzymał w mocy swoją decyzję z dnia [...] r. nr [...] odmawiającą B. W. umorzenia odsetek z tytułu nieopłaconych składek na ubezpieczenie społeczne rolników za okres od drugiego kwartału 2004 r. do października 2012 r. w kwocie 6.067 zł. 1.2 W uzasadnieniu decyzji organ wyjaśnił, że w dniu 4 listopada 2013 r. wpłynęło podanie B. W. o umorzenie odsetek. Wnioskodawczyni wskazała na trudną sytuację materialną i załączyła informację leczenia szpitalnego syna K., zaświadczenia lekarskie, orzeczenia o stopniu niepełnosprawności własne oraz syna, faktury na zakup środków farmakologicznych za okres od 28 czerwca 2013 r. do 4 listopada 2013 r. w łącznej kwocie 339,53 zł. Organ ustalił, że wnioskodawczyni nie prowadzi działalności rolniczej i wydzierżawiła gospodarstwo.
Dzieci: K., K. i K. pobierają rentę rodzinną z KRUS po zmarłym ojcu. Miesięczne wydatki na wynajem mieszkania wynoszą 600 zł, za energię elektryczną 100 zł, ogrzewanie 250 zł. Strona korzysta z pomocy społecznej. W tak ustalonym stanie faktycznym organ decyzją z dnia [...]nr [...] r. odmówił umorzenia odsetek, a po złożeniu wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, utrzymał ją w mocy decyzją z dnia [...] r. nr [...] r. Decyzje te uchylił Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach wyrokiem z dnia 17 kwietnia 2014 r. sygn. akt I SA/Ke 150/14.
1.3 W ponownie prowadzonym postępowaniu organ przeprowadził wizytację w miejscu zamieszkania wnioskodawczyni. Ustalił, że mieszka ona w wynajętym dwupokojowym mieszkaniu wraz z trójką dzieci. Posiada dom z 1950 r., który wymaga remontu oraz zabudowania gospodarcze. Strona przedłożyła faktury na zakup: środków farmaceutycznych za okres od 20 lutego 2014 r. do 9 maja 2014 r. na łączną kwotę 162,31 zł, na zakup odzieży na kwotę 41,98 zł (faktura z dnia 20 lutego 2014 r.) i na zakup podręczników szkolnych w łącznej kwocie 46,10 zł (faktura z dnia 20 stycznia 2014 r. i z dnia 27 lutego 2014 r.). Organ podniósł, że koszty te w łącznej kwocie 250,39 zł nie miały znaczącego wpływu na pogorszenie możliwości płatniczych.
W dniu 20 maja 2014 r. strona złożyła oświadczenie, w którym podała, że ponosi wydatki na zakup środków farmakologicznych w kwocie 100 zł, za wynajem mieszkania 600 zł, za telefon komórkowy 20 zł, na składki ubezpieczeniowe 250 zł, za wyżywienie 30 zł dziennie, zakup odzieży dla siebie i dzieci rocznie 600 zł, energia elektryczna 700 zł rocznie, na podręczniki dla dzieci.
Od 1 stycznia 1998 r. strona korzysta z pomocy społecznej, w okresie od 1 lutego 2013 r. do 15 maja 2014 r. otrzymała świadczenia: zasiłek okresowy, celowy, specjalny, świadczenia pieniężne na zakup posiłku lub żywności z programu rządowego w łącznej kwocie 3.025,76 zł, oraz w okresie od 1 marca 2013 r. otrzymała dodatek mieszkaniowy w łącznej kwocie 4.418,76 zł. Dzieci wnioskodawczyni objęte są pomocą społeczną w formie dożywania w placówce edukacyjnej.
We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy strona podniosła, że sytuacja rodziny była bardzo trudna, ponieważ nieżyjący mąż nadużywał alkoholu i nie łożył na utrzymanie rodziny. Z uwagi na problemy rodzinne zmuszona była opuścić miejsce zamieszkania i wynająć mieszkanie w S.. Do wniosku strona dołączyła historię choroby, faktury za czerwiec na zakup środków farmakologicznych w łącznej kwocie 59,94 zł oraz fakturę na zakup ciśnieniomierza w kwocie 99 zł.
Organ podniósł, że powołane przez stronę problemy utrudniały funkcjonowanie rodziny ale nie mogą stanowić podstawy do umorzenia odsetek.
Na podstawie zebranego w sprawie materiału dowodowego porównał dochody i wydatki za maj 2014 r. Dochody z renty rodzinnej w wysokości 649,36 zł i dodatku mieszkaniowego w wysokości 269,54 zł wyniosły łącznie 918,90 zł. Wydatki to: opłata za wynajem mieszkania w wysokości 600 zł, wyżywienie 930 zł, energia elektryczna 58,33 zł, zakup leków 100 zł, zakup odzieży 50 zł, i łącznie wyniosły one 1.738,33 zł. Analiza ta doprowadziła organ do wniosku, że wskazane przez stronę wydatki znacznie przekraczają uzyskiwane dochody, co zdaniem organu wskazuje, że strona nie podała wszystkich źródeł dochodu. W tej sytuacji organ uznał, że brak jest możliwości ustalenia faktycznej sytuacji finansowej. Strona nie udokumentowała innych zdarzeń losowych, które miałyby wpływ na zmianę decyzji w sprawie umorzenia. Z tych przyczyn organ odmówił umorzenia odsetek. Wskazał przy tym, że umorzenie ma charakter uznaniowy i może być stosowane w wypadkach szczególnie uzasadnionych potwierdzonych zaistnieniem takich okoliczności, na które płatnik nie miał wpływu i które były niezależne od sposobu jego postępowania.
Organ powołał treść art. 41 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (t. j. Dz. U. z 2013 r. poz. 1403 ze zm.), dalej jako ustawa" u.s.r. i wyjaśnił, że każde umorzenie pogarsza stan finansów funduszy, ograniczając przewidywane wpływy i jest sprzeczne z interesem ubezpieczonych.
2.1 Na powyższą decyzję skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Kielcach złożyła B. W.. Nie zgodziła się ze stanowiskiem organu, że jej wydatki są większe niż dochody. Wskazała, że uzyskuje rentę rodzinną z KRUS w wysokości 649,36 zł (103 zł organ potrąca na zaległe składki), zasiłek rodzinny wraz z zasiłkiem pielęgnacyjnym syna K. i dodatkami do zasiłku. Korzysta też z dodatku mieszkaniowego w kwocie 269,54 zł i z zasiłków celowych, dzieci są dożywiane w szkole. Opłaca mieszkanie w kwocie 400 zł, PEC 49,20 zł, czynsz 220,74 zł, wodę 25,76 zł, rachunek za telefon i Internet, energię elektryczną, środki czystości i higieniczne, przybory szkolne, leki, odzież, żywność. Zarzuciła, ze decyzja została podjęta bez wszechstronnego wyjaśnienia materiału dowodowego, opierała się na oświadczeniach strony bez ich analizy i bez potwierdzenia ich dokumentami. Podniosła, że nie ma możliwości spłaty zadłużenia bez uszczerbku dla koniecznego funkcjonowania rodziny.
3.1 W odpowiedzi na skargę organ podniósł, że B. W. nie wykazała, że za jej wnioskiem przemawia ważny, uzasadniony interes. O istnieniu interesu płatnika powinny decydować obiektywne kryteria, a nie samo subiektywne przekonanie rolnika, że jego aktualna sytuacja finansowa stanowi podstawę do umorzenia ciążących na nim zobowiązań. Umorzenie jest instytucją nadzwyczajną, stosowaną w wyjątkowych przypadkach, a takie nie wystąpiły u skarżącej.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach zważył, co następuje.
4.1 Sądy administracyjne zostały wyposażone w funkcje kontrolne działalności administracji publicznej, co oznacza, że w przypadku zaskarżenia decyzji lub postanowienia, sąd bada ich zgodność z przepisami prawa (art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych - Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm. oraz art. 3 i art. 145 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi – t.j. Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm., określanej dalej jako ustawa p.p.s.a.). Podstawowym celem i efektem kontroli sądowej jest więc eliminowanie z obrotu aktów i czynności organów administracji publicznych niezgodnych z prawem i przywrócenie stanu zgodnego z prawem poprzez wydanie orzeczenia odpowiedniej treści. Zgodnie z treścią art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ustawy p.p.s.a. decyzja lub postanowienie podlega uchyleniu, gdy sąd stwierdzi naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Naruszenie przepisów postępowania może być związane m.in. z niedopełnieniem przez organ prowadzący to postępowanie obowiązków wynikających z regulacji proceduralnych.
4.2 Rozpoznając niniejszą sprawę Sąd doszedł do przekonania, że skarga nie jest zasadna. Decyzja Prezesa Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego wprawdzie obarczona jest uchybieniami, o których będzie mowa niżej, jednakże nie miały one charakteru istotnego, determinującego konieczność uchylenia zaskarżonego rozstrzygnięcia.
4.3 Należy podnieść, że niniejsza sprawa była już przedmiotem orzekania przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach. Wyrokiem z dnia 17 kwietnia 2014 r. sygn. akt I SA/Ke 150/14 Sąd po rozpoznaniu skargi B. W. na decyzję Prezesa Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia odsetek z tytułu należności składkowych uchylił zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję organu pierwszej instancji z dnia [...]. nr [...]. Decyzje te wydane zostały w przedmiocie odmowy umorzenia odsetek z tytułu nieopłaconych składek na ubezpieczenie społeczne rolników za okres od 2 kwartału 2004 r. do października 2012 r. w kwocie 6.067 zł. Powodem uchylenia decyzji była wada formalna zaskarżonej decyzji.
Sąd wskazał, że w sprawie doszło do naruszenia art. 24 § 1 pkt 5 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (j. t. Dz. U. z 2013 poz. 267 ze zm.,) dalej jako K.p.a., gdyż w wyniku rozpatrzenia wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy została wydana decyzja podpisana przez upoważnionego przez organ pracownika, który podpisał decyzję wydaną pierwotnie, choć osoba ta podlegała wyłączeniu. Sąd wskazał również, że niezależną od powyższej przyczyną uchylenia decyzji był wadliwie przeprowadzony proces decyzyjny organów. Organy uznały bowiem, że wnioskodawczyni nie znajduje się w wyjątkowo trudnej sytuacji finansowej, stwarzającej zagrożenie bytu lub zdrowia, tymczasem nie tylko nie ustaliły relacji pomiędzy uzyskiwanymi przez skarżącą i jej rodziną dochodami, a ponoszonymi wydatkami, ale nawet nie przedstawiły w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji precyzyjnie wydatków i dochodów.
Ograniczyły się tylko do wskazania wydatków za wynajem mieszkania, energię elektryczną, ogrzewanie oraz zakup środków farmakologicznych. Pominięto natomiast kwestię podstawowych wydatków związanych z codzienną egzystencją skarżącej i jej dzieci, w tym wydatków na żywność czy naukę dzieci, co skarżąca podnosi w skardze. Sąd podniósł również, że nie do zaakceptowania jest rozstrzygnięcie organu w zakresie dotyczącym ustalenia dochodów uzyskiwanych przez skarżącą i jej rodzinę. Precyzyjne określenie dotyczy jedynie uzyskiwanej przez dzieci wnioskodawczyni renty po zmarłym ojcu. Organ ograniczył się do wskazania form udzielanej pomocy rodzinie, nie wskazując natomiast na wysokość pobieranych zasiłków czy dodatków.
Powyższe uchybienia doprowadziły, w ocenie Sądu rozstrzygającego sprawę I SA/Ke 150/14, do tego, że organ rozpoznając wniosek skarżącej o umorzenie odsetek od zaległości składkowych nie wyjaśnił stanu faktycznego sprawy i nie zebrał w sposób wyczerpujący materiału dowodowego.
W ponownie prowadzonym postępowaniu Sąd nakazał organom by przeprowadziły postępowanie dowodowe i dokonały ustaleń dotyczących sytuacji materialnej, z uwzględnieniem dochodów oraz wydatków wnioskodawczyni i jej rodziny, a także by rozważyły wszechstronnie zebrany materiał i dokonały oceny możliwości płatniczych skarżącej w kontekście przesłanek ważnego interesu i stanu funduszów KRUS, przedstawiając wynik w uzasadnieniu decyzji spełniającej wymogi z art. 107 § 3 K.p.a. Sąd nakazał również, że w sytuacji gdy funkcję organu rozpoznającego wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy będzie wykonywał upoważniony pracownik, Prezes KRUS zapewnił, by nie zachodziły przesłanki wyłączenia pracownika od rozpoznania sprawy.
4.4 W ocenie Sądu rozpoznającego niniejszą sprawę, organy podatkowe sprostały tym wytycznym, realizując przy tym treść art. 153 ustawy p.p.s.a. Zgodnie z jego treścią, ocena prawna i wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w orzeczeniu sądu wiążą w sprawie ten sąd oraz organ, którego działanie, bezczynność lub przewlekłe prowadzenie postępowania było przedmiotem zaskarżenia. Przez ocenę prawną należy rozumieć wyjaśnienie istotniej treści przepisów prawnych i sposobu ich stosowania w rozpoznawanej sprawie. Natomiast wskazania co do dalszego postępowania stanowią z reguły konsekwencję oceny prawnej i dotyczą sposobu działania w toku ponownego rozpoznania sprawy. Mają na celu uniknięcie błędów już popełnionych oraz wskazanie kierunku, w którym powinno zmierzać przyszłe postępowanie. Innymi słowy, celem wskazań jest zapobieżenie w przyszłości błędom stwierdzonym przez sąd administracyjny w trakcie kontroli zaskarżonego orzeczenia i wytyczenie kierunku działalności organów przy ponownym rozpatrywaniu sprawy.
Należy zauważyć, że organy w uzasadnieniu swoich decyzji nie powołały treści powyższego przepisu, jednakże uchybienie to pozostaje nieistotne wobec faktycznego zrealizowania wytycznych Sądu wskazanych w uzasadnieniu wyroku I SA/Ke 150/14.
I tak, po pierwsze, realizując treść art. 24 § 1 pkt 5 K.p.a. organ uwzględnił konieczność, by pracownik organu administracji publicznej podlegał wyłączeniu od udziału w postępowaniu w sprawie, w której brał udział w wydaniu decyzji. Należy bowiem zauważyć, że decyzja organu pierwszej instancji z dnia 4 czerwca 2014 r. podpisana została z upoważnienia Prezesa KRUS przez zastępcę dyrektora I. P., natomiast zaskarżona decyzja z dnia 16 lipca 2014 r. podpisana została z upoważnienia Prezesa KRUS przez zastępcę dyrektora J. N.. Oznacza to, że zaskarżona decyzja została wydana z zachowaniem zasady bezstronności orzekania.
Po drugie, organy prawidłowo ustaliły stan faktyczny sprawy czyniąc to w oparciu o należycie zgromadzony materiał dowodowy, poddany wszechstronnej ocenie. Odniosły się przy tym do wszystkich podnoszonych przez wnioskodawczynię argumentów, szczegółowo uzasadniając rozstrzygnięcie, stosownie do wymogów zawartych w art. 107 § 1 i 3 K.p.a. Jak wskazał Wojewódzki Sąd Administracyjny w wyroku I SA/Ke 150/14, z brzmienia art. 41a ust. 1 pkt 1 ustawy u.s.r. wynika, że organ przy rozpatrywaniu sprawy i wydaniu rozstrzygnięcia działa w ramach uznania administracyjnego. W przypadku stwierdzenia przesłanki może zatem wniosek uwzględnić lub odmówić jego uwzględnienia, ma prawo wyboru rozstrzygnięcia. Rozstrzygnięcie nie może mieć jednak charakteru dowolnego, lecz musi być wynikiem wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy (art. 7 K.p.a.), wszechstronnego zebrania oraz rozpatrzenia w sposób wyczerpujący materiału dowodowego (art. 77 § 1 K.p.a.), zaś decyzja winna spełniać wymogi określone w art. 107 § 1 K.p.a. W przypadku decyzji uznaniowych ich uzasadnienie ma szczególne znaczenie dla oceny prawidłowości rozstrzygnięcia.
Powinno być przekonywujące zarówno co do faktów, jak i prawa, tak aby nie było wątpliwości, że wszystkie okoliczności sprawy zostały głęboko rozważone i ocenione, a ostateczne rozstrzygnięcie jest ich logiczną konsekwencją. Kwestią pierwszorzędną dla uruchomienia postępowania w sprawie umorzenia należności jest ustalenie czy w konkretnej sprawie występuje przesłanka umorzenia, tj. ważny interes zainteresowanego. Przesłanka ta powinna być ustalana przy uwzględnieniu możliwości płatniczych wnioskodawcy oraz stanu finansów funduszów emerytalno-rentowego i składkowego. Niezbędne jest zatem wyjaśnienie jak również odzwierciedlenie w uzasadnieniu decyzji stanu faktycznego sprawy w zakresie sytuacji osobistej oraz majątkowej wnioskodawcy ze szczególnym uwzględnieniem jego możliwości płatniczych.
Następnie odniesienie takiego stanu faktycznego do wysokości zadłużenia względem KRUS. W przeciwnym razie decyzja negatywna dla wnioskodawcy staje się nieuzasadnioną i dowolną, a powody odmowy organu orzekającego nieznane dla strony. W związku z powyższym w celu prawidłowego rozstrzygnięcia sprawy, organ ma obowiązek ustalić wysokość osiąganych przez skarżącą dochodów oraz ponoszonych przez nią i jej rodzinę wydatków oraz relacji pomiędzy dochodami a wydatkami koniecznymi dla egzystencji zobowiązanej i jej rodziny.
Organy ponownie prowadząc postępowanie ustalając sytuację majątkową i życiową wnioskodawczyni uczyniły to na podstawie wszelkich zgromadzonych w sprawie dowodów. Wskazały, że wnioskodawczyni jest właścicielką domu i zabudowań gospodarczych. W oparciu o przedłożone do akt sprawy zaświadczenia o stanie zdrowia oraz orzeczenia o stopniu niepełnosprawności, odniosły się do sytuacji zdrowotnej wnioskodawczyni i jej syna K.. Uzyskały informacje z ośrodków pomocy społecznej (w W. i w S.) na temat form, rodzajów i zakresu pomocy udzielanej wnioskodawczyni i jej rodzinie. Były to zasiłki okresowe i celowe, dodatek mieszkaniowy, dożywianie dzieci. Wykazały dochody rodziny wnioskodawczyni, w tym z renty rodzinnej dzieci i dodatku mieszkaniowego, oraz jej wydatki związane z opłatami za wynajem mieszkania, energię elektryczną i telefon, a także koszty zakupu wyżywienia, lekarstw, odzieży, podręczników szkolnych.
Nie uszło uwadze Sądu, że organ dokonując tej analizy nie uwzględnił po stronie dochodów zasiłku pielęgnacyjnego dla syna K. w kwocie 150 zł (informacja ta zawarta została w protokole z przeprowadzonej wizytacji w gospodarstwie płatnika dnia 20 maja 2014 r., k. 343). Okoliczność ta nie zmienia jednak ustalenia organów, że wydatki skarżącej, tj. kwota 1.738,33 zł miesięcznie, przekraczają dochody, tj. kwotę 918,90 zł. Nawet po doliczeniu do sumy dochodów kwoty 150 zł, wniosek organów jest prawidłowy, ponieważ wydatki w kwocie 1.738 zł nadal przekraczają dochody w kwocie 1.068,90 zł. Oznacza to, że uchybienie organów nie miało żadnego znaczenia dla sprawy.
Niezależnie od uchybienia słusznym jest wniosek organów, że brak jest możliwości ustalenia faktycznej sytuacji finansowej wnioskodawczyni, gdy nie podała ona wszystkich źródeł dochodów. Kwota wydatków nie znajdująca pokrycia w dochodach wynosi około 670 zł, a więc niebagatelną część kwoty 1.738 zł, i z pewnością nie wynika z błędów rachunkowych. Należy podkreślić, że to w interesie strony leży podanie do wiadomości organów wszystkich istotnych okoliczności sprawy i dopilnowanie utrwalenia ich w dokumentach. Jeśli strona oczekuje od organów umorzenia zadłużenia, to koniecznym jest rzetelne przedstawienie swojej rzeczywistej i aktualnej sytuacji materialnej. Tylko bowiem taka postawa strony pozwala na rozważnie, czy jest ona w stanie spłacać zadłużenie. Zgodnie z art. 41 a ust. 1 pkt 1 ustawy u.s.r. Prezes Kasy lub upoważniony przez niego pracownik Kasy, może umorzyć należności w przypadkach uzasadnionych ważnym interesem zainteresowanego, na jego wniosek, uwzględniając możliwości płatnicze wnioskodawcy oraz stan finansów funduszów emerytalno-rentowego i składkowego.
Przepis ten wprost stanowi, że uwzględnieniu przez organ podlegają możliwości płatnicze wnioskodawcy, których nie da się ustalić bez pełnego obrazu dochodów i wydatków strony. Taka sytuacja miała miejsce w niniejszej sprawie.
Ze względu na powyższe nie znajdują uzasadnienia podniesione w skardze argumenty B. W., kwestionujące ustalenia organów w zakresie tego, że wydatki są wyższe od dochodów. Do wniosków tych organy doszły przecież na podstawie oświadczeń strony i dokumentów przez nią przedłożonych.
4.5 Rozpatrując wniosek skarżącej organ ponadto prawidłowo wziął pod uwagę stan finansów funduszów emerytalno-rentowego i składkowego wskazując, że każde umorzenie pogarsza stan finansów funduszy, ograniczając przewidywane wpływy i jest sprzeczne z interesem ubezpieczonych.
4.6 Reasumując należy podnieść, że organy wypełniając zalecenia zawarte w uzasadnieniu wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Kielcach wydanego w sprawie sygn. akt I SA/Ke 150/14 prawidłowo przeprowadziły postępowanie dowodowe i na podstawie dostępnych dokumentów oceniły sytuację finansową skarżącej. Analiza dochodów i wydatków doprowadziła organy do uzasadnionego wniosku, że wnioskodawczyni nie podała wszystkich źródeł dochodów, Uniemożliwiło to ustalenia faktycznej sytuacji finansowej strony i skutkowało odmową umorzenia należności. Swoje ustalenia organy zawarły w uzasadnieniu spełniającym wymogi z art. 107 § 3 K.p.a. Wskazane zaś wyżej uchybienia nie miały, jak wykazano wyżej, wpływu na wynik sprawy.
4.7 Mając na uwadze powyższe Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach, na podstawie art. 151 ustawy P.p.s.a., orzekł jak w sentencji.