Uzasadnienie
J.L., działający przez adwokata S.Z., zwrócił się do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie o przyznanie mu prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych, gdyż nie jest w stanie ich ponieść w jakiejkolwiek części bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny.
Z oświadczenia o stanie rodzinnym, majątku i dochodach zawartego we wniosku wynika, że skarżący prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe. W rubrykach formularza "PPF", w których należało wykazać majątek, dochody, zobowiązania i stałe wydatki widnieje słowo "brak".
Zarządzeniem referendarza sądowego z dnia 15 grudnia 2016 roku skarżący został wezwany do uzupełnienia wniosku poprzez przesłanie w terminie 7 dni:
- - dokumentów potwierdzających tytuł prawny do zajmowania nieruchomości pod adresem ul. C. w K. oraz wykazanie czyją własność stanowi ta nieruchomość;
- - oświadczenia czy skarżący prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe, czy też wspólnie z innymi członkami rodziny – w drugim przypadku należało wymienić osoby pozostające z wnioskodawcą we wspólnym gospodarstwie domowym podając ich imiona, nazwiska, stopień pokrewieństwa oraz wykazać stan majątkowy tych osób (nieruchomości, oszczędności, przedmioty wartościowe), źródło oraz wysokość ich miesięcznych dochodów;
- - odpisu zeznania podatkowego skarżącego za rok 2015;
- - odpisów zeznań podatkowych osób pozostających ze skarżącym we wspólnym gospodarstwie domowym za rok 2015;
- - oświadczenia z jakiego źródła i w jakiej wysokości skarżący czerpie środki na pokrycie kosztów bieżącego utrzymania;
- - oświadczenia, czy skarżący jest zarejestrowany jako osoba bezrobotna – jeśli tak, należało przedłożyć na tę okoliczność kopię decyzji właściwego urzędu pracy;
- - oświadczenia, czy skarżący korzysta z pomocy społecznej – jeśli tak, to w jakiej formie i z jaką częstotliwością,
- - wykazu wszystkich posiadanych przez skarżącego rachunków bankowych oraz wyciągów obrazujących ich historię za okres ostatnich trzech miesięcy wraz z aktualnym saldem;
- - rachunków za ostatni okres rozliczeniowy potwierdzających wydatki związane z koniecznym utrzymaniem skarżącego (m. in. opłaty za czynsz, prąd, gaz, wodę, odpady itp.), a także oświadczenia o wysokości wydatków ponoszonych na wyżywienie, ubranie, ubezpieczenie, telefon, ewentualne leczenie, itp.;
- - zaświadczenia z właściwego Wydziału Ewidencji Pojazdów i Kierowców o samochodach będących własnością, współwłasnością wnioskodawcy (obejmującego ich markę i rok produkcji) lub o ich braku;
- - oświadczenia z jakich środków skarżący pokrywa wynagrodzenie pełnomocnika z wyboru.
W odpowiedzi na wezwanie w piśmie z dnia 4 stycznia 2017 roku pełnomocnik skarżącego wskazał, że na mocy umowy użyczenia lokalu mieszkalnego z dnia 2 stycznia 2011 roku - której kopię przedłożył – A.L., będący właścicielem lokalu w K. przy ul. C. użyczył i oddał przedmiotowy lokal w bezpłatne użytkowanie J. L. Pełnomocnik dołączył także wyciąg z rachunku bankowego w N. Banku za okres od 1 października 2016 roku do 4 stycznia 2017 roku (brak operacji, saldo 0 zł), potwierdzenia płatności należności za energię elektryczną oraz oświadczenia skarżącego, że prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe, nie jest zarejestrowany jako osoba bezrobotna, nie korzysta z pomocy społecznej, posiada rachunek bankowy w N. Banku. Skarżący podał, że jedynym źródłem środków na jego bieżące utrzymanie stanowi pomoc najbliższej rodziny, a reprezentujący go pełnomocnik z wyboru nie pobiera wynagrodzenia.
Mając na uwadze powyższe zważono, co następuje:
Prawo pomocy jest szczególną instytucją postępowania przed sądami administracyjnymi, mającą na celu zagwarantowanie konstytucyjnego prawa do sądu osobom, które nie są w stanie samodzielnie ponieść kosztów postępowania sądowego.
Instytucja przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym, którego domaga się skarżący, zgodnie z art. 246 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn.: Dz. U. z 2016 r., poz. 718, ze zm. dalej: p.p.s.a.) przysługuje osobie fizycznej, która wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Przez uszczerbek utrzymania koniecznego należy rozumieć dopiero takie zachwianie sytuacji materialnej i bytowej wnioskodawcy, iż nie byłby on w stanie zapewnić sobie minimum warunków socjalnych (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 17 marca 2005 r., sygn. akt: II FZ 137/05, niepubl.).
Z powyższego wynika, że strona dochodząca swoich praw na drodze sądowej ma prawo do ubiegania się o zwolnienie od kosztów sądowych jednakże dla skuteczności złożonego w tej materii wniosku zobowiązana jest spełnić przesłanki określone przepisami prawa, które regulują instytucję prawa pomocy. Zgodnie z treścią art. 252 § 1 p.p.s.a. wniosek osoby ubiegającej się o przyznanie prawa pomocy powinien zawierać oświadczenie obejmujące dokładne dane o stanie majątkowym i dochodach, a jeżeli wniosek składa osoba fizyczna ponadto dokładne dane o stanie rodzinnym oraz oświadczenie o niezatrudnieniu lub niepozostawaniu w innym stosunku prawnym z adwokatem, radcą prawnym, doradcą podatkowym lub rzecznikiem patentowym. Użyte w art. 246 p.p.s.a. sformułowanie "gdy osoba wykaże" oznacza, iż to na wnoszącym o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar dowodu, że znajduje się w sytuacji uzasadniającej przyznanie prawa pomocy we wnioskowanym zakresie, zaś słowo "wykazać" oznacza dowieść, udokumentować czy udowodnić, a nie jedynie oznajmić czy poinformować (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 20 stycznia 2012 r., sygn. akt II FZ 863/11).
Aby dokonać rzetelnej, wolnej od wątpliwości oceny możliwości płatniczych strony orzekający musi dysponować dokładnymi informacjami na temat jej sytuacji rodzinnej i majątkowej. Informacje te winien przedstawić wnioskodawca. Brak takich danych lub dane niepełne powodują, że materiał dowodowy w dalszym ciągu jest niekompletny, a zatem niewystarczający do sprawdzenia, czy twierdzenia strony o niemożności poniesienia kosztów postępowania znajdują odzwierciedlenie w rzeczywistości. Konsekwencją procesową takiego stwierdzenia może być nieuwzględnienie wniosku w jego pełnym zakresie, a nawet odmowa przyznania prawa pomocy (zob. J. P. Tarno, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz., Warszawa 2008, str. 613-614 i powołane tam orzecznictwo).
W niniejszej sprawie J.L. (reprezentowany przez pełnomocnika) nie przekonał orzekającego o niemożliwości uiszczenia przez niego kosztów sądowych we własnym zakresie. Dane zawarte w urzędowym formularzu "PPF" nie miały cech "dokładności", a wezwania do ich uzupełnienia nie zostało przez stronę zrealizowane w pełni. Orzekający nie dysponuje przede wszystkim żadnymi informacjami o wysokości środków finansowych, którymi dysponuje w miesiącu skarżący. We wniosku w rubryce "dochody" skarżący wpisał "brak", a na wezwanie referendarza sądowego o wykazanie z jakiego źródła i w jakiej wysokości czerpie on środki na pokrycie kosztów bieżącego utrzymania wskazał na pomoc najbliższej rodziny.
Skarżący nie uprawdopodobnił jednak w żaden sposób wysokości uzyskiwanej pomocy finansowej. Skoro – jak twierdzi skarżący – źródłem jego utrzymania jest pomoc rodziny, a obecnie potrzebuje pomocy państwa w zakresie realizacji swoich praw, to koniecznym jest ocena czy pomoc rodziny udzielana skarżącemu nie jest wystarczająca dla pokrycia kosztów sądowych w przedmiotowym postępowaniu. Dopiero bowiem ustalenie, że ani samodzielnie, ani przy pomocy rodziny wnioskodawca nie jest w stanie ponieść się kosztów sądowych bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny, pozwala rozstrzygnąć o możliwości przyznania pomocy z budżetu państwa (por.: postanowienie NSA z dnia 4 stycznia 2011 r. sygn. akt I OZ 979/10).
Pomimo wyraźnego wezwania skarżący, poza rachunkami dotyczącymi płatności za energię elektryczną, nie wykazał jakie ponosi wydatki związane z koniecznym utrzymaniem. Nie przesłał m. in. rachunków za czynsz, wodę, odpady, nie podał nawet orientacyjnych danych o kosztach wyżywienia, ubrania, ubezpieczenia, telefonu, czy ewentualnego leczenia. Z przedłożonej kopii umowy użyczenia lokalu mieszkalnego z dnia 2 stycznia 2011 roku wynika natomiast, że regulowanie czynszu administracyjnego w wysokości określonej w zawiadomieniach administracyjnych budynku, w którym znajduje się użyczony lokal, ponoszenie opłat za energię elektryczną, gaz, opłaty komunalne oraz opłaty za używanie telefonu pokrywa biorący lokal do używania, czyli skarżący. Brak tych dokumentów uniemożliwia ustalenie terminowości i formy dokonywanych płatności, a także wysokości ponoszonych kosztów. W takiej sytuacji orzekający nie może dokonać sumarycznego zestawienia uzyskiwanych w miesiącu dochodów i ponoszonych przez wnioskodawcę kosztów, aby ustalić czy pozostają mu jakiekolwiek wolne środki finansowe, którymi mógłby pokryć należne w sprawie koszty sądowe.
Wybiórcze wykonanie skierowanego do skarżącego wezwania nie pozwala na wolną od wątpliwości ocenę jego sytuacji materialnej. Podkreślenia wymaga, że wszystkie dokumenty i oświadczenia, których przedłożenia oczekiwał orzekający, miały istotne znaczenie dla oceny przesłanek prawa pomocy. Pozwalałyby one bowiem na zobrazowanie rzeczywistej sytuacji materialnej skarżącego, a nie sytuacji wykreowanej przez wybiórcze przedstawienie niepełnych danych. Orzekanie na podstawie niekompletnych danych nie jest natomiast możliwe, ani dopuszczalne. Prawo pomocy jest bowiem instytucją wyjątkową, z czym związany jest ścisły rygoryzm. Jeżeli strona mimo nie budzącej wątpliwości treści wezwania nie stosuje się do niego i nie udziela wymaganych informacji - do czego ma oczywiście prawo - musi się liczyć z negatywnymi dla siebie konsekwencjami z tego tytułu.
Skoro to do strony ubiegającej się o przyznanie prawa pomocy należy wykazanie, że znajduje się ona w sytuacji uprawniającej do skorzystania z tej instytucji, a skarżący z tego zadania się nie wywiązał w sposób rzetelny, należało orzec jak w sentencji postanowienia na podstawie art. 245 § 3, art. 246 § 1 pkt 2 w zw. z art. 258 § 1 i § 2 pkt 7 p.p.s.a.