Wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowiez 14 kwietnia 2014 r., sygn. akt I SA/Kr 216/14

Uzasadnienie

Zaskarżonymi postanowieniami z dnia 2 grudnia 2013r. nr [...] oraz [...] Dyrektor Izby Skarbowej, powołując się na art. 138 § 1 pkt 1 oraz art. 144 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (t.j.: Dz. U. z 2013r., poz. 267 ze zm.; dalej: k.p.a.) w zw. z art. 18, art. 23 § 1 i § 4 pkt 1, art. 64c § 4 ustawy z dnia 17 czerwca 1966r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji utrzymał w mocy postanowienia Naczelnika Drugiego Urzędu Skarbowego z dnia 15 lipca 2013r. nr [...] oraz [...] w przedmiocie obciążenia wierzyciela kosztami postępowania egzekucyjnego w wysokości odpowiednio: 56.142,77 zł i 347,06 zł.

W uzasadnieniu powyższych rozstrzygnięć zostało podniesione, że Naczelnik Drugiego Urzędu Skarbowego prowadził na wniosek Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wobec S.S. postępowania egzekucyjne. W toku tych postępowań zostały zastosowane środki egzekucyjne w postaci egzekucji z rachunku bankowego oraz wynagrodzenia za pracę. Z chwilą doręczenia dłużnikom zajętych wierzytelności zawiadomień o zajęciu, w myśl art. 64 § 9 pkt 2 ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji powstał obowiązek uiszczenia opłat za dokonane czynności egzekucyjne. Pomimo zastosowania ww. środków nie uzyskano żadnej kwoty na pokrycie należności pieniężnych wskazanych w tytułach wykonawczych. Wobec stwierdzenia bezskuteczności egzekucji, wydane zostały postanowienia w przedmiocie umorzenia postępowań egzekucyjnych. Równocześnie działając na podstawie art. 64c § 4 wskazanej ustawy organ egzekucyjny obciążył wierzyciela kosztami egzekucyjnymi.

Dyrektor Izby Skarbowej wskazał, że zgodnie z brzmieniem art. 64 ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji organ egzekucyjny uprawniony jest do poboru opłat za dokonane czynności egzekucyjne. Wprawdzie w pierwszej kolejności koszty egzekucyjne powinny zostać pokryte przez zobowiązanego, lecz wskazany powyżej art. 64c § 4 stanowi odstępstwo od tej zasady. Wolą ustawodawcy jest, aby wierzyciel pokrywał koszty egzekucyjne w sytuacji, gdy nie mogą być one ściągnięte od zobowiązanego. Podstawą wydania postanowień o obciążeniu wierzyciela kosztami postępowań, były postanowienia o umorzeniu postępowań egzekucyjnych w oparciu o przesłankę wskazaną w art. 59 § 2 ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji. Wydanie tych postanowień doprowadziło do zakończenia postępowań egzekucyjnych i w konsekwencji dochodzenie przez organ egzekucyjny kosztów egzekucyjnych od zobowiązanego przestało być możliwe.

W takiej sytuacji bez znaczenia jest to, czy organ egzekucyjny byłby w stanie wyegzekwować koszty egzekucyjne, czy też byłoby to niemożliwe. Samo obciążenie wierzyciela kosztami egzekucyjnymi nie ma charakteru uznania administracyjnego.

Pismami z dnia 2 stycznia 2014 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych (dalej strona skarżąca) wniósł skargi na powyższe postanowienia, zarzucając im naruszenie:

1. - art. 64c § 4 ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji, poprzez jego błędne zastosowanie i przyjęcie, że kosztów postępowania nie można wyegzekwować od zobowiązanego,
2. - art. 7 i 77 § 1 Kodeksu postępowania administracyjnego w związku z art. 18 ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy, poprzez zaniechanie dokonania całościowej analizy i oceny treści postanowień Naczelnika Drugiego Urzędu Skarbowego z dnia 15 lipca 2013r., a to przez pominięcie kluczowych aspektów sprawy.

W oparciu o powyższe strona skarżąca wniosła o uchylenie w całości zaskarżonych postanowień oraz poprzedzających je postanowień organu I instancji.

Uzasadniając skargę, strona skarżąca w pierwszej kolejności zaakcentowała, że w przedmiotowej sprawie nie zaistniały przesłanki umorzenia postępowań egzekucyjnych, gdyż dłużnik S.S. jest zatrudniony na podstawie umowy o pracę w pełnym wymiarze czasu pracy. Jeżeli nawet w chwili obecnej osiąga jedynie minimalne wynagrodzenie, to w cale nie oznacza, że taki stan rzeczy będzie trwały i nie zmieni się w przyszłości. Analogiczne uwagi dotyczą prowadzenia przez dłużnika działalności gospodarczej, która, jeśli nawet aktualnie nie przynosi dochodu, to nie można wykluczyć, że przynosić go będzie w nieodległym czasie. W związku z oczywistą wadliwością postanowień o umorzeniu postępowań egzekucyjnych, wyeliminowaniu z obrotu prawnego podlegać winny również postanowienia o obciążeniu wierzycielami kosztami tych postępowań.

Odpowiadając na skargi, Dyrektor Izby Skarbowej wniósł o ich oddalenie, podtrzymując stanowisko zawarte w uzasadnieniu zaskarżonych postanowień. Nie zgodził się również z zarzutami dotyczącymi naruszenia przepisów postępowania. Jego zdaniem, wbrew twierdzeniom skarg, rozstrzygnięcia w przedmiocie obciążenia wierzyciela kosztami postępowań egzekucyjnych nie noszą cech dowolności. Nie zaniechano bowiem wyjaśnienia istotnej przesłanki pozwalającej na obciążenie wierzyciela kosztami postępowań egzekucyjnych. Ocena zebranego materiału dowodowego i wyczerpujące wyjaśnienie przesłanek dokonanego rozstrzygnięcia znalazły pełne odzwierciedlenie w uzasadnieniu zarówno postanowień organu I instancji, jak również zaskarżonych postanowień. Organ odwoławczy rozważył wszystkie okoliczności sprawy podniesione przez wierzyciela.

Postanowieniami z dnia 14 kwietnia 2014 r. Sąd postanowił o połączeniu spraw z powyższych skarg do wspólnego rozpoznania i rozstrzygnięcia oraz o ich dalszym prowadzeniu pod wspólną sygn. akt I SA/Kr 216/14.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył, co następuje.

W pierwszej kolejności należy odnieść się do zarzutów związanych z naruszeniem przepisów postępowania, gdyż dopiero w przypadku uznania, że stan faktyczny został ustalony przez organy prawidłowo, można przejść do badania prawidłowości subsumcji stanu faktycznego pod zastosowany przepis prawa materialnego.

W ocenie Sądu zarzuty strony skarżącej odnośnie błędnie ustalonego stanu faktycznego są gołosłowne i w istocie stanowią zacytowanie przepisów kodeksu postępowania administracyjnego oraz wybranych tez orzeczeń sądów administracyjnych. W żadnym jednak miejscu, nie znalazł się konkretny zarzut, który pozwoliłby na stwierdzenie, jakiego rodzaju uchybienia zostały popełnione przez organy egzekucyjne. Strona skarżąca podniosła w powołanych w skargach zarzutach, że organ odwoławczy zaniechał dokonania całościowej analizy i oceny treści postanowień organu I instancji, przez pominięcie kluczowych aspektów sprawy. Co jednak stanowi według strony skarżącej "kluczowy aspekt sprawy", nie wynika ani z treści zarzutów, ani z uzasadnienia skarg. W uzasadnieniu skarg znalazło się jedno stwierdzenie, że organ odwoławczy nie rozpatrzył bowiem wszechstronnie i całościowo sprawy oraz pominął istotne wady postanowienia organu I instancji.

Strona skarżąca nie wskazuje jednak na czym miało polegać wszechstronne i całościowe rozpatrzenie sprawy. Innymi słowy nie zostało wskazane, jakie inne jeszcze okoliczności powinien rozważyć organ odwoławczy, poza wskazanymi w uzasadnieniu zaskarżonych postanowień. Ponadto strona skarżąca nie wskazała, jakie to istotne wady zawierało postanowienie organu I instancji, które zostały pominięte przez organ odwoławczy. Takie uzasadnienie zarzutów uniemożliwia jakąkolwiek polemikę.

W ocenie Sądu rację ma Dyrektor Izby Skarbowej, który w odpowiedzi na skargę ustosunkował się do zarzutów naruszenia przepisów postępowania, że zacytowane przez stronę skarżącą fragmenty uzasadnień sądów administracyjnych, można by przywołać na poparcie prawidłowości i słuszności zaskarżonych postanowień. Sąd nie dopatrzył się jakiegokolwiek naruszenia przepisów postępowania w działaniu organów egzekucyjnych. Postępowanie wyjaśniające przeprowadzone zostało prawidłowo, jak również prawidłowo zostały uzasadnione zaskarżone rozstrzygnięcia. Wynika z nich w szczególności, jakie motywy kierowały organami egzekucyjnymi, decydującymi się na obciążenie wierzyciela kosztami postępowań egzekucyjnych. Zawierają one również ocenę zebranego materiału dowodowego i wyczerpujące wyjaśnienie przesłanek dokonanego rozstrzygnięcia. W zaskarżonych postanowieniach rozważono także wszelkie okoliczności sprawy podniesione przez stronę skarżącą we wniesionych zażaleniach.

W konsekwencji Sąd stwierdza, że stan faktyczny sprawy został ustalony prawidłowo i stanowi on podstawę do orzekania w przedmiocie wniesionych skarg.

Spór pomiędzy stronami sprowadza się do odpowiedzi na pytanie, czy organ egzekucyjny prawidłowo zastosował dyspozycję art. 64c § 4 ustawy z dnia 17 czerwca 1966r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (j.t. Dz.U. z 2012r., poz. 1015 ze zm. – dalej u.p.e.a.). Zgodnie z jego treścią, wierzyciel pokrywa koszty egzekucyjne, jeżeli nie mogą być one ściągnięte od zobowiązanego, z zastrzeżeniem, które w niniejszej sprawie nie występuje. Należy także zaznaczyć, że w niniejszej sprawie, nie jest przedmiotem badania zasadność umorzenia postępowań egzekucyjnych. Zaskarżone postanowienia dotyczą jedynie obciążenia wierzyciela kosztami postępowania egzekucyjnego. Samo umorzenie postępowań egzekucyjnych nie mieści się zatem w granicach rozpoznawanej sprawy. Na marginesie należy jedynie zaznaczyć, że skargi na postanowienia w przedmiocie umorzenia postępowań egzekucyjnych rozpatrywał tutejszy Sąd w sprawie I SA/Kr 217/14 i skargi wierzyciela zostały oddalone.

Przy określonym zakresie postępowania i stwierdzeniu, że stan faktyczny sprawy został ustalony prawidłowo, należy przejść do istoty sporu, czyli odpowiedzi na pytanie, czy strona skarżąca powinna pokryć poniesiony koszty postępowania. W utrwalonym już orzecznictwie oraz piśmiennictwie akcentuje się, że z art. 64c § 1 u.p.e.a. wynika zasada, iż koszty egzekucyjne obciążają w pierwszej kolejności zobowiązanego, albowiem są one następstwem uchylania się zobowiązanego od wykonania obowiązku i w konsekwencji konieczności wszczęcia przeciwko zobowiązanemu przymusu egzekucyjnego. Jest to konsekwencja uchylania się zobowiązanego od wykonywania nałożonych na niego obowiązków, co powoduje konieczność podjęcia działań przez organ egzekucyjny. Postępowanie egzekucyjne oraz związana z nim konieczność funkcjonowania organu egzekucyjnego jest bowiem następstwem braku pożądanych zachowań zobowiązanego (por. wyroki WSA w Warszawie z dnia 26 listopada 2010 r., sygn. akt III SA/Wa 995/10 oraz WSA w Gliwicach z dnia 27 lutego 2012 r., sygn. akt I SA/Gl 929/11, publ. http://orzeczenia.nsa.gov.pl).

Zasada ponoszenia kosztów egzekucyjnych przez zobowiązanego nie jest jednak bezwzględna i dopuszcza wyjątki. Zobowiązanego nie obciążają np. koszty egzekucyjne, gdy spowodowane zostały niezgodnym z prawem wszczęciem lub prowadzeniem postępowania egzekucyjnego (art. 64c § 3 i 3a u.p.e.a.) – zwykle koszty te będą obciążały wierzyciela lub organ egzekucyjny w zależności od tego, który z tych podmiotów spowodował niezgodne z prawem wszczęcie lub prowadzenie egzekucji. Niekiedy wierzyciel jest zobowiązany do pokrycia konkretnie oznaczonych wydatków, jak w przypadku wydatków związanych z przekazaniem mu egzekwowanej należności lub przedmiotu – art. 66 u.p.e.a., inne mogą być też zasady obciążania kosztami egzekucyjnymi w sytuacji, gdy egzekucja toczy się na podstawie tytułu wykonawczego wystawionego przez organ wykonujący na wniosek obcego państwa.

Wreszcie zgodnie z art. 64c § 4 u.p.e.a., który to przepis znajduje zastosowanie w niniejszej sprawie, wierzyciel pokrywa koszty egzekucyjne, jeżeli nie mogą być one ściągnięte od zobowiązanego. Zgodnie zatem z powyższym uregulowaniem wierzyciel może zostać obciążony obowiązkiem poniesienia kosztów egzekucyjnych, gdy zostanie wykazane, że nie mogą one być ściągnięte od zobowiązanego. Ponieważ ustawodawca nie precyzuje przyczyn niemożności ściągnięcia kosztów od zobowiązanego, przyjmuje się, że art. 64c § 4 u.p.e.a. znajduje zastosowanie nie tylko wtedy, gdy w trakcie prowadzonego postępowania egzekucyjnego nastąpi takie zubożenie zobowiązanego, że nie będzie on w stanie pokryć kosztów egzekucyjnych (por. R. Hauser, Z. Leoński, Postępowanie egzekucyjne w administracji. Komentarz, Warszawa 2003, str. 167) lub gdy wyegzekwowanie kosztów egzekucyjnych wiązałoby się z poniesieniem przewyższających je wydatków egzekucyjnych, ale także i wówczas, gdy ściągnięcie tych kosztów byłoby niemożliwe z innych przyczyn faktycznych lub prawnych (tak np.: wyrok NSA z dnia 26 marca 2009 r., II FSK 1883/07, LEX nr 524026, wyrok NSA z dnia 25 listopada 2005r., sygn. akt FSK 2659/04, wyrok WSA w Krakowie z dnia 27 listopada 2008 r., sygn. akt I SA/Kr 1290/08; publ. http://orzeczenia.nsa.gov.pl).

Analizowane unormowanie nie stanowi bowiem o przyczynach, na skutek których koszty egzekucyjne nie mogą zostać ściągnięte od zobowiązanego, nie wymienia i nie odróżnia w tym przedmiocie powodów faktycznych jak i prawnych, nie wiąże z każdą kategorią tych okoliczności odmiennych reżimów prawnych obciążania kosztami postępowania (zob. wyrok WSA w Krakowie z dnia 26 września 2011 r., sygn. akt I SA/Kr 1092/11, publ. http://orzeczenia.nsa.gov.pl).

W ramach kontrolowanego postępowania, ściągnięcie kosztów postępowania egzekucyjnego było niemożliwe z przyczyn natury prawnej. W sprawie, postępowania egzekucyjne zostały zakończone wydaniem postanowień o ich umorzeniu. Po zakończeniu zaś postępowania egzekucyjnego dotyczącego należności pieniężnej poprzez jego umorzenie organ egzekucyjny nie posiada w stosunku do zobowiązanego wierzytelności o zapłatę kosztów egzekucyjnych. Wierzytelność ta istniała wobec zobowiązanego jedynie w toku postępowania egzekucyjnego i miała podstawę w tytule wykonawczym wystawionym przez wierzyciela dochodzonej w tym postępowaniu należności pieniężnej (zob. wyrok NSA z dnia 8 marca 2006 r., sygn. akt II FSK 400/05, publ. http://orzeczenia.nsa.gov.pl).

Należy zatem stwierdzić, że jeżeli administracyjne postępowanie egzekucyjne zostało umorzone, brak jest podstaw prawnych do samodzielnego prowadzenia postępowania egzekucyjnego wobec zobowiązanego w celu wyegzekwowania związanych z dochodzoną należnością kosztów egzekucyjnych. Egzekucja kosztów prowadzonego postępowania jest bowiem elementem zasadniczego postępowania egzekucyjnego, zatem jego zakończenie będzie przeszkodą w ich egzekwowaniu na podstawie istniejącego tytułu wykonawczego (zob. D.R. Kijowski (red.), E. Cisowska-Sakrajda, M. Faryna, W. Grześkiewicz, C. Kulesza, W. Łuczaj, P. Pietrasz, J. Radwanowicz-Wanczewska, P. Starzyński, R. Suwaj, Komentarz do ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji, LEX 2010). Skoro zatem zobowiązany odpowiada za koszty egzekucyjne jedynie w trakcie toczącego się, ale nie zakończonego postępowania egzekucyjnego (zob. wyrok NSA z dnia 20 stycznia 2009 r., sygn. akt II FSK 1027/08, publ. http://orzeczenia.nsa.gov.pl), to umorzenie postępowania egzekucyjnego przez organy w niniejszej sprawie uniemożliwiło ich ściągnięcie od zobowiązanego, a co za tym idzie, dało organowi egzekucyjnemu podstawy do zastosowania art. 64c § 4 u.p.e.a.

Strona skarżąca zakwestionowała jedynie obciążenie jej kosztami postępowania egzekucyjnego, czyli orzeczenie co do podmiotu zobowiązanego do ich poniesienia. Nie została natomiast zakwestionowana wysokość ustalonych kosztów. W ocenie Sądu wysokość ta została ustalona prawidłowo, zaś z uwagi na brak zarzutów w tym przedmiocie, nie ma potrzeby powtarzania wywodów organów egzekucyjnych zawartych w wydanych rozstrzygnięciach, w których podano sposób ich obliczenia.

Na zakończenie wskazać należy, że istniały podstawy do połączenia skarg na obie decyzje do wspólnego rozpoznania i rozstrzygnięcia na podstawie art. 111 § 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (j.t. Dz.U. z 2012r., poz. 270 ze zm.). W rozpoznawanej sprawie obydwie skargi ze względu na stan faktyczny i istotę spornych zagadnień prawnych, pozostawały ze sobą w związku w rozumieniu wyżej wskazanego przepisu.

Z tych względów, orzeczono jak w sentencji, za podstawę rozstrzygnięcia przyjmując art. 150 wyżej wskazanej ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.