Uzasadnienie
Decyzją z dnia [...]-01-2021r. nr [...] Prezes Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego po rozpoznaniu wniosku złożonego przez J. M. o umorzenie nienależnie pobranego świadczenia ustalonego decyzją z dnia [...].01.2020 r., za okres od 01.01.2017 r. do 31.12.2019 r. na podstawie art. 36 ust. 1 pkt. 10 i art. 41a ust. 1 pkt. 2 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (Dz. U. z 2020 r., póz. 174) odmówił wnioskodawcy umorzenia nienależnie pobranego świadczenia w kwocie [...] zł.
W uzasadnieniu swojej decyzji organ wskazał, iż decyzją z dnia [...].01.2020 r. J. M. został zobowiązany do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia za okres od 01.01.2017 r. do 12.11.2018 r. oraz od 13.11.2018 r. do 31.12.2019 r. w kwocie [...] zł. Przyczyną nadpłaty było wyłączenie J. M. z ubezpieczenia społecznego rolników i utrata prawa do świadczenia na podstawie polskich okresów ubezpieczenia., oraz nabycie przez niego od dnia 13.11.2018 r. prawa do emerytury z ZUS Oddział w G. jako świadczenia korzystniejszego i powstała nadpłata całego świadczenia.
Natomiast decyzją z dnia [...].01.2020r. J. M. nabył prawo do renty rolniczej z tytułu niezdolności do pracy z uwzględnieniem okresów zatrudnienia na terenie Wielkiej Brytanii. W dalszej kolejności organ zauważył, iż zgodnie z art. 52 ust.2 ustawy z dnia 20 grudzień 1990r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (Dz. U. z 2020. póz. 174) oraz w rozumieniu art. 138 ust. l ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych- tekst jednolity (Dz. U. z 2020 poz.53), osoba, która pobierała nienależnie świadczenie z ubezpieczeń społecznych, jest zobowiązana do jego zwrotu. W dniu 13.11.2020 r. J. M. wystąpił z wnioskiem o umorzenie nadpłaty, motywując go złym stanem zdrowia oraz trudną sytuacją materialną.
W dniu 05.01.2021 r. wnioskodawca nadesłał dokumenty dotyczące jego sytuacji majątkowej:
- - oświadczenie J. M., stwierdzające że pobiera emeryturę z ZUS w kwocie [...] zł netto miesięcznie i świadczenie przyznane przez angielską instytucję ubezpieczeniową w kwocie [...] zł brutto oraz że zamieszkuje z żoną (która pobiera emeryturę z ZUS w kwocie [...] zł netto miesięcznie) córką oraz wnuczką;
- - dowody wpłaty: dowody ponoszonych wpłat za energię elektryczną w 2020 r. -[...] zł, rachunek za wodę i odbiór ścieków - [...] zł za 2020 r., opłata za wywóz odpadów komunalnych za miesiąc wrzesień-październik 2020 r. - [...] zł, zwrot do Urzędu Skarbowego [...] zł, opłata za polisę żony M. A. [...] zł miesięcznie, ubezpieczenie domu [...] zł, rachunki za gaz w 2020 r. - [...] zł, podatek rolny na 2020 r. - [...] zł.
Po przypomnieniu treści art. 41a ust. 1 pkt. 2 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (Dz. U. z 2020 r., póz. 174 organ wskazał, iż po rozpoznaniu wszystkich okoliczności przedstawionych przez wnioskodawcę i wnikliwej analizie materiału dowodowego zgromadzonego w postępowaniu nie stwierdza szczególnych okoliczności, które uniemożliwiałyby mu spłatę pozostałej do zwrotu kwoty nadpłaty.
Przedmiotową decyzję zaskarżył do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie J. M..
W wywiedzionej skardze J. M. zarzucił zaskarżonej decyzji naruszenie przepisów postępowania mających istotny wpływ na wynik sprawy tj.art.7 k.p.a. i art.77 k.p.a. poprzez niezbadanie i niewyjaśnienie całokształtu okoliczności spawy, brak odniesienia się przez organ do trudnej sytuacji majątkowo-zdrowotnej w jakiej się znajduję, brak odniesienia i uwzględnienia pozostałych podnoszonych przeze skarżącego okoliczności w sprawie, co skutkowało tym, że organ odmówił mu umorzenia nienależnie pobranego świadczenia. W oparciu o powyższe, skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji w całości oraz decyzji pierwszej instancji z powodu wskazanego naruszenia, które miało istotny wpływ na wynik postępowania, oraz zasądzenie na jego rzecz zwrotu kosztów postępowania według norm przepisanych.
W uzasadnieniu skargi J. M. podniósł m.in., iż organ KRUS wydając przedmiotową decyzję odmowną nie wziął pod uwagę szczególnie sytuacji zdrowotno-majątkowej, w jakiej się on znajduje. Skarżący zauważył, iż w skierowanej do organu prośbie załączył dokumentację medyczną świadczącą o jego stanie zdrowia. Skarżący wskazał, iż jego stan zdrowia jest bardzo ciężki. Konieczne jest stałe leczenie. Zamieszkuję wspólnie z żoną, z córką i wnukiem. Córka obecnie z uwagi na pandemię nie pracuje i obydwoje z żoną wspólnie pomagają w utrzymaniu córki i wnuka. Kwoty emerytur jakie skarżący pobiera z żoną wystarczają jedynie na zaspokojenie bieżących potrzeb życiowych i na zakup leków.
Skarżący zaznaczył, iż rachunków za leki za rok ubiegły tj.2020r. nie przedstawił, kupował w różnych aptekach, nie zbierał paragonów, bo nie liczył że będą potrzebne. J. M. podkreślił, iż istnieją również wydatki nieplanowane, jak awarie elektryczne, awarie sprzętu AGD. itp. Wydatki przedstawił w poprzednim piśmie z dnia 30.12.2020r. średnio wynoszą ponad 1000 zł miesięcznie. Ponadto skarżący wskazał, iż nie ma też żadnych oszczędności, które pozwoliłyby na zwrot tak dużej kwoty - ponad 23.000 zł.
Autor skargi wskazał, że kwota do zwrotu nie wynikała z jego celowego wprowadzenia w błąd organu, a jedynie z braku poinformowania go przez organ o obowiązku zgłoszenia o tym fakcie a także ze zwyczajnej nieznajomości prawa, ponieważ jego ubezpieczenie w KRUS było dobrowolne na tzw. wniosek a nie z mocy ustawy. Skarżący zaznaczył, że gdy otrzymał emeryturę z ZUS powiadomił o tym fakcie KRUS J.. Pomimo tego wypłacano mu rentę przez cały 2019r. Zdaniem skarżącego organ KRUS wadliwie przy obowiązku zwrotu kwoty wziął pod uwagę kwoty brutto, tymczasem kwoty jakie otrzymał były kwotami netto, znacznie mniejszymi niż kwoty, które jest zobowiązany zwrócić.
Skarżący zarzucił, że organ KRUS w zasadzie nie wyjaśnił dlaczego uznał, że jego prośba o umorzenie nie zasługuje na uwzględnienie. Jedynie lakonicznie stwierdził, że nie zachodzą po jego stronie szczególne okoliczności uzasadniające umorzenie. W żaden sposób nie odniósł się do jego sytuacji zdrowotnej, ani też materialnej. Organ nie wziął pod uwagę ponoszonych przeze niego pozostałych okoliczności. Tymczasem zgodnie z art.7 k.p.a. w toku postępowania organy administracji publicznej stoją na straży praworządności, z urzędu lub na wniosek stron podejmują wszelkie czynności niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli. Zgodnie zaś z art.77 k.p.a. organy zobowiązane są zebrać i rozpatrzeć cały materiał dowodowy, a tego zaniechano w jego spawie.
W odpowiedzi na skargę Prezes KRUS podtrzymał swoje dotychczasowe stanowisko i wniósł o jej oddalenie.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył, co następuje
W pierwszej kolejności wskazać należy, że w niniejszej sprawie Sąd orzekał na posiedzeniu niejawnym na podstawie art. 15zzs4 ust. 3 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz. U. z 2020 r. poz. 1842 ze zm.; dalej: ustawa o COVID) w zw. z § 1 pkt 1 i 2 zarządzenia Prezesa Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia 16 października 2020 r. nr 61/2020 w sprawie odwołania rozpraw oraz wstrzymania przyjmowania interesantów i ograniczenia obsad kadrowych w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Krakowie w związku z istotnym zagrożeniem zakażenia wirusem SARS-CoV-2. Wskazane zarządzenie Prezesa WSA w Krakowie zostało wydane w związku z intensyfikacją rozwoju epidemii i wprowadzeniem dodatkowych ograniczeń, nakazów i zakazów związanych z objęciem miasta na prawach powiatu Kraków, będącego siedzibą tut.
Sądu, obszarem czerwonym, o którym mowa w § 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 9 października 2020 r. w sprawie ustanowienia określonych ograniczeń, nakazów i zakazów w związku z wystąpieniem stanu epidemii (Dz. U. z 2020 r. poz. 1758 ze zm.). Na mocy ww. przepisów zarządzenia Prezesa Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dniem 17 października 2020 r. odwołano rozprawy, utrzymując działalność orzeczniczą Sądu w trybie rozpoznawania spraw na posiedzeniach niejawnych. W związku z tym sprawy przeznaczone do rozpatrzenia na rozprawie skierowano do załatwienia na posiedzeniu niejawnym w trybie art. 15zzs4 ust. 3 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz. U. z 2020 r. poz. 1842 ze zm.). Z uwagi na to zarządzeniem Przewodniczącego Wydziału z 8 kwietnia 2021r. niniejsza sprawa została skierowana do rozpoznania na posiedzeniu niejawnym w składzie trzyosobowym.
Jak wskazano powyżej sprawa niniejsza została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym w składzie trzech sędziów na podstawie art. 15zzs4 ust. 3 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz. U. z 2020 r. poz. 1842 ze zm.). Zgodnie z tym przepisem przewodniczący może zarządzić przeprowadzenie posiedzenia niejawnego, jeżeli uzna rozpoznanie sprawy za konieczne, a przeprowadzenie wymaganej przez ustawę rozprawy mogłoby wywołać nadmierne zagrożenie dla zdrowia osób w niej uczestniczących i nie można przeprowadzić jej na odległość z jednoczesnym bezpośrednim przekazem obrazu i dźwięku. Na posiedzeniu niejawnym w tych sprawach sąd orzeka w składzie trzech sędziów. Zdaniem Sądu, skierowanie niniejszej sprawy do rozpoznania na posiedzeniu niejawnym umożliwiło rozstrzygnięcie sprawy bez szkody dla jej wyjaśnienia, przeciwdziałając jednocześnie stanowi przewlekłości postępowania.
Przy tym wyjaśnić należy, że rozpoznanie sprawy na posiedzeniu niejawnym nie prowadzi do pominięcia argumentacji skarżącego, bowiem podnoszone przez niego argumenty, podobnie jak i argumenty skarżonego organu, były wnikliwie rozważane przez Sąd w oparciu o akta sprawy w tym złożoną skargę jak i odpowiedź na skargę.
Odnośnie kwestii możliwości wzięcia udziału w rozprawie przeprowadzonej na odległość przy użyciu urządzeń technicznych umożliwiających przeprowadzenie jej z jednoczesnym bezpośrednim przekazem dźwięku i obrazu zgodnie z art. 15zzs4 ust. 2 i 3 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. wyjaśnić należy, że przeprowadzenie takiej rozprawy nie było możliwe, gdyż tut. Sąd nie dysponował odpowiednim zapleczem technicznym umożliwiającymi przeprowadzenie rozprawy w formie "on line".
W następnej kolejności należy przypomnieć, iż stosownie do art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. 2019 r. poz. 2325 ze zm., dalej: p.p.s.a.) sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej i stosują środki określone w ustawie.
W ramach swej kognicji sąd bada, czy przy wydaniu zaskarżonego aktu nie doszło do naruszenia prawa materialnego i przepisów postępowania. Zgodnie z art. 134 § 1 p.p.s.a., sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Zobowiązany jest natomiast do wzięcia z urzędu pod uwagę wszelkich naruszeń prawa, w tym także tych niepodnoszonych w skardze, które są związane z materią zaskarżonych aktów administracyjnych. Orzekanie odbywa się z uwzględnieniem wówczas obowiązujących przepisów prawa.
Na podstawie art. 135 p.p.s.a. sąd podejmuje środki w celu usunięcia naruszenia prawa, w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to niezbędne dla końcowego załatwienia sprawy.
Uwzględnienie skargi następuje w przypadkach naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy (art. 145 § 1 pkt 1 lit. a p.p.s.a.), naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego (art. 145 § 1 pkt 1 lit. b p.p.s.a.), oraz innego naruszenia przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a.). W przypadkach, gdy zachodzą przyczyny określone w art. 156 Kodeksu postępowania administracyjnego lub w innych przepisach sąd stwierdza nieważność decyzji lub postanowienia (art. 145 § 1 pkt 2 p.p.s.a.).
Dokonując kontroli zaskarżonej decyzji Prezesa KRUS, orzekający w niniejszej sprawie Sąd doszedł do przekonania, że skarga jest zasadna albowiem zaskarżona decyzja narusza przepis art. 7, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 k.p.a. w stopniu mającym istotny wpływ na wynik sprawy.
Na wstępie należy zauważyć, iż zasadniczą podstawą prawną zaskarżonej decyzji jest art. 41a ust.2 ustawy z dnia z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników. Zgodnie z treścią przywołanego przepisu Prezes Kasy lub upoważniony przez niego pracownik Kasy, w przypadkach uzasadnionych ważnym interesem zainteresowanego, na jego wniosek, uwzględniając możliwości płatnicze wnioskodawcy oraz stan finansów funduszów emerytalno-rentowego i składkowego, może umorzyć należności Kasy z tytułu nienależnie pobranych świadczeń w całości lub części. Jak podkreśla się zgodnie w orzecznictwie sądów administracyjnych wskazany przepis zwraca uwagę na konieczność rozważenia między innymi możliwości płatniczych wnioskodawcy oraz jego sytuacji materialno-bytowej, która ma w tym wypadku doniosłe znaczenie. Treść przytoczonego przepisu wskazuje, że rozstrzygnięcie w przedmiocie umorzenia należności ma charakter uznaniowy co oznacza, że nawet zaistnienie przewidzianych w przepisach przesłanek nie zobowiązuje organu do zastosowania wnioskowanej ulgi, bowiem wybór sposobu załatwienia wniosku został pozostawiony woli organu.
W ślad za wyrokiem WSA w Gdańsku z 29.12.2017r. sygn. akt I SA/Gd 1460/17 przypomnieć należy, że wydanie decyzji w oparciu o tzw. "uznanie administracyjne", nie oznacza, że ustawodawca pozostawił organom zupełną swobodę w jego stosowaniu, a zakres uznania administracyjnego nie jest uprawnieniem nieograniczonym. W przeciwnym bowiem wypadku mogłoby to oznaczać dowolność, a nawet samowolność organu przy rozstrzyganiu określonych spraw. Ponadto należy dodać, iż zadaniem organu jest takie zebranie materiału dowodowego, a następnie dokonanie na jego podstawie ustaleń i wyciągnięcie z nich wniosków, by z jednej strony zobowiązany miał pewność przeanalizowania całokształtu jego sytuacji, z drugiej zaś by decyzja ta poddawała się kontroli sądu (zob. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie z dnia 1 marca 2018 r., sygn. akt I SA/Rz 63/18, LEX nr 2462648). Jak podkreśla się w orzecznictwie sądów administracyjnych wskazanie w treści art. 41a ust.2 u.s.r. "ważnego interesu zainteresowanego", przy zaistnieniu którego organ "może" uwzględnić wniosek umorzeniowy, wskazuje, że decyzja Prezesa KRUS ma charakter uznaniowy, co oznacza, że organ ten przy ustalonym stanie faktycznym ma możliwość wyboru rozstrzygnięcia.
Orzekając w konkretnej sprawie organ może więc, a nie musi umorzyć należności, oceniając istnienie lub nieistnienie tego kryterium, a także możliwości płatnicze wnioskodawcy oraz stan finansów funduszów emerytalno-rentowego i składkowego, a w wyniku dokonanej oceny wybiera konsekwencje prawne swoich ustaleń. Jak już podkreślono powyżej wybór taki nie może być dowolny i musi wynikać z wszechstronnego oraz dogłębnego rozważenia wszystkich okoliczności faktycznych sprawy, w szczególności tych podnoszonych przez stronę (zob. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 21 lutego 2013r., sygn. akt III GSK 2227/11, LEX nr 1311458). O istnieniu przesłanki ważnego interesu może natomiast świadczyć trudna sytuacja materialna wnioskodawcy i wynikająca z niej niemożność zwrotu nienależnie pobranego świadczenia. Ważny interes w umorzeniu należności ze względu na trudną sytuację zobowiązanego zachodzi bowiem wtedy, gdy pomiędzy obowiązkiem zwrotu należności i jego sytuacją materialną istnieje związek tego rodzaju, że wykonanie obowiązku zapłaty składek mogłoby spowodować niemożność zaspokojenia przez zobowiązanego podstawowych potrzeb życiowych (zob. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Kielcach z dnia 19 kwietnia 2018 r., sygn. akt I SA/Ke 83/18, LEX nr 2480117).
W ślad za wyrokiem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Białymstoku z dnia 6 listopada 2019 r. sygn. akt I SA/Bk 305/19 należy podkreślić, iż obowiązkiem organu wydającego orzeczenie na podstawie art. 41a ust. 2 u.s.r jest wyjaśnienie, czy w sytuacji osoby, która złożyła wniosek o umorzenie należności, nie występuje ważny interes pozwalający na umorzenie tych należności, który powinien być wyjaśniony przy uwzględnieniu możliwości płatniczych wnioskodawcy i stanu finansów funduszów emerytalno-rentowego i składkowego. Niezbędne jest wyjaśnienie oraz odzwierciedlenie w uzasadnieniu decyzji stanu faktycznego sprawy w zakresie sytuacji osobistej oraz majątkowej wnioskodawcy ze szczególnym uwzględnieniem jego możliwości płatniczych. W przeciwnym razie decyzja negatywna dla wnioskodawcy staje się nieuzasadnioną i dowolną, a powody odmowy organu orzekającego w istocie nieznane dla strony, co jest sytuacją niedopuszczalną.
Mając na uwadze przedstawione powyższej uwagi odnoszące się wprost do charakteru zaskarżonej decyzji należy zaznaczyć, iż kontrola zgodności z prawem decyzji uznaniowej dokonywana przez sąd administracyjny ogranicza się do zbadania, czy organ administracji orzekający w sprawie nie przekroczył granic uznania i czy właściwie uzasadnił rozstrzygnięcie. Tym samym wobec decyzji wydanych w tym trybie sąd administracyjny zobowiązany jest zbadać, czy decyzja taka podjęta została z zachowaniem reguł prowadzenia postępowania administracyjnego, ze szczególnym uwzględnieniem analizy tego, czy zgromadzony materiał dowodowy pozwalał na wydanie rozstrzygnięcia określonej treści.
Sąd administracyjny kontroluje prawidłowość przeprowadzonego postępowania poprzedzającego wydanie decyzji i jego zgodności z art. 7, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 k.p.a. Postępowanie wyjaśniające winno być prowadzone zgodnie z wymogami, wynikającymi z przepisów k.p.a. W szczególności należy zwrócić uwagę, że zgodnie z art. 7 k.p.a. w toku postępowania organy administracji publicznej stoją na straży praworządności, z urzędu lub na wniosek stron podejmują wszelkie czynności niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli. W sprawach, w których decyzja oparta jest na tzw. uznaniu administracyjnym, istotne znaczenie ma również art. 107 § 1 i § 3 k.p.a. Stosownie do tych przepisów, decyzja powinna zawierać m. in.: oznaczenie organu administracji publicznej, datę wydania, oznaczenie strony lub stron, powołanie podstawy prawnej, rozstrzygnięcie, uzasadnienie faktyczne i prawne.
Uzasadnienie faktyczne decyzji powinno w szczególności zawierać wskazanie faktów, które organ uznał za udowodnione, dowodów, na których się oparł, oraz przyczyn, z powodu których innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej, zaś uzasadnienie prawne - wyjaśnienie podstawy prawnej decyzji, z przytoczeniem przepisów prawa. W orzecznictwie sądów administracyjnych konsekwentnie zwraca się uwagę na znaczenie, jakie ma prawidłowe uzasadnienie decyzji uznaniowej. Wskazuje się, że składniki struktury decyzji uznaniowej są takie same, jak w decyzji związanej, natomiast różnice sprowadzają się do uzasadnienia w ramach przepisu art. 107 § 3 k.p.a. Wymogi, jakim powinna odpowiadać decyzja wydana w ramach uznania administracyjnego, są dalej idące niż ma to miejsce w odniesieniu do decyzji związanej. Decyzja podjęta w ramach uznania administracyjnego nie może bowiem nosić cech "dowolności". Nie zmienia to jednak faktu swobody decyzyjnej organu przy podejmowaniu decyzji (tak Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 17 marca 2010r., sygn. akt II GSK 491/09, Lex Omega nr 596874).
Uzasadnienie decyzji uznaniowej powinno zawierać wszechstronną analizę zgromadzonego materiału dowodowego i wyczerpująco uargumentowane stanowisko organu. Z uzasadnienia decyzji uznaniowej powinno wynikać, że wszystkie okoliczności istotne dla sprawy zostały rozważone i ocenione (wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 20 lipca 2011r., sygn. akt I OSK 2006/10, Lex Omega nr 1082689; wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie z dnia 13 marca 2014r., sygn. akt II SA/Sz 1221/13, Lex Omega nr 1453062; wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 14 listopada 2013r., sygn. akt I SA/Wa 1579/13, Lex Omega nr 1406407; wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Kielcach z dnia 18 sierpnia 2011r., sygn. akt I SA/Ke 347/11, Lex Omega nr 1134366). Wadliwe uzasadnienie decyzji uznaniowej nie pozwala na stwierdzenie, czy przy jej wydaniu organ nie dopuścił się dowolności oraz zaniechania przy dokładnym wyjaśnieniu stanu faktycznego sprawy.
Stanowi ono naruszenie przepisów prawa procesowego, które mają istotny wpływ na wynik sprawy (zob. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 15 grudnia 2009r., sygn. akt I OSK 649/09, Lex Omega nr 582485).
Analiza zaskarżonej decyzji Prezesa KRUS wskazuje, że nie zawiera ona niezbędnych elementów wymaganych przepisami art. 107 § 3 k.p.a. Organ poprzestał bowiem w niej na powołaniu przepisów prawa materialnego, mających zastosowanie w przedmiotowej sprawie, następnie zacytował treść oświadczenia złożonego w toku postępowania przez skarżącego, oraz przestawił złożone przez niego dowody na okoliczność jego aktualnej sytuacji materialnej, nie przedstawiając przy tym w żaden sposób procesu analizy sytuacji majątkowej, rodzinnej i zdrowotnej skarżącego pod kątem oceny jego realnych możliwości płatniczych w odniesieniu do wysokości kwoty nienależnie pobranego świadczenia. W realiach niniejszej sprawy nie można w żaden sposób prześledzić procesu myślowego jaki doprowadził organ wydania zaskarżonego rozstrzygnięcia. W sprawie brak jest bowiem w tym zakresie jakiejkolwiek analizy i rozważań organu. Organ ograniczył się jedynie do lakonicznego stwierdzenia, że "Po rozpoznaniu wszystkich okoliczności przedstawionych przez Pana i wnikliwej analizie materiału dowodowego zgromadzonego w postępowaniu - Kasa nie stwierdza szczególnych okoliczności, które uniemożliwiałyby Panu spłatę pozostałej do zwrotu kwoty nadpłaty."
Mając na uwadze powyższe należy przypomnieć, iż zgodnie z art. 107 § 3 k.p.a., uzasadnienie faktyczne decyzji powinno w szczególności zawierać wskazanie faktów, które organ uznał za udowodnione, dowodów, na których się oparł, oraz przyczyn, z powodu których innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej, zaś uzasadnienie prawne - wyjaśnienie podstawy prawnej decyzji, z przytoczeniem przepisów prawa. Przedstawione powyżej stanowisko organu nakazy traktować jako stanowisko całkowicie dowolne. W sprawie nie wiadomo bowiem jakie przesłanki i argumenty przemawiały w końcowej ocenie organu za odmową uwzględnienia wniosku. W sprawie nie wiadomo w istocie jaki stan faktyczny sprawy został ustalony przez organ i w oparciu o jakie dowody. Sąd, kontrolując zaskarżoną decyzję, nie ma możliwości poznania procesu myślowego organu, jaki doprowadził go do wydania zaskarżonego rozstrzygnięcia. Jako arbitralne i dowolne, a więc wykraczające poza zasadę swobodnej oceny materiału dowodowego należy bowiem traktować przedstawione w zaskarżonym rozstrzygnięciu stanowisko organu.
Zarzut dowolności wykluczają dopiero ustalenia dokonane w całokształcie materiału dowodowego (art. 80 k.p.a.), zgromadzonego i zbadanego w sposób wyczerpujący (art. 77 § 1 k.p.a.), a więc przy podjęciu wszystkich kroków niezbędnych dla dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego, jako warunku niezbędnego wydania decyzji o przekonującej treści (art. 7 k.p.a.). W niniejszej sprawie trzeba stwierdzić, że w zaskarżonej decyzji organ nie uczynił zadość wymogom, wynikającym z przywołanych przepisów postępowania.
W ślad za wyrokiem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Białymstoku z dnia 6 listopada 2019 r. sygn. akt I SA/Bk 305/19 zaznaczyć należy, że ustawodawca nadał Prezesowi KRUS możliwość umorzenia należności z tytułu nienależnie pobranych świadczeń na podstawie art. 41a ust. 1 pkt 2 u.s.r., co powinno być podyktowane ważnym interesem zobowiązanego oraz jego możliwościami płatniczymi. Chodzi bowiem o należności KRUS, które są uzasadnione, wymagalne i ściągalne, a jednak z woli ustawodawcy wyjątkowo, z uwagi na sytuację zobowiązanego, Prezes KRUS może należności te umorzyć, jednakże każdorazowo, niezależnie od podjętego rozstrzygnięcia, powinno ono być należycie uzasadnione, tak, aby zarówno zobowiązany jak i sąd, badający prawidłowość wydanej decyzji, mogli z łatwością zrozumieć, jakie okoliczności przesądziły o podjęciu takiego, a nie innego, rozstrzygnięcia. Prawidłowo skonstruowane uzasadnienie wydanej decyzji powinno umożliwić sądowi administracyjnemu sprawdzenie prawidłowości toku rozumowania organu wydającego decyzję oraz motywów rozstrzygnięcia, co ma istotne znaczenie zwłaszcza przy ocenie prawidłowości decyzji o charakterze uznaniowym (m.in. dotyczących postępowania zainicjowanego wnioskiem strony o umorzenie nienależnie pobranego świadczenia). Decyzja w tym przedmiocie winna być poprzedzona wszechstronnym rozważeniem indywidualnych okoliczności sprawy istotnych z punktu widzenia przesłanek umorzenia.
Przede wszystkim podkreślić należy, że jednym z istotnych czynników wpływających na umocnienie praworządności w administracji jest zobowiązanie organów administracyjnych do należytego i wyczerpującego informowania stron o okolicznościach faktycznych i prawnych, którymi kierowały się te organy, w toku załatwienia spraw. Motywy te, powinny znaleźć swój wyraz także w uzasadnieniu faktycznym i prawnym decyzji, bowiem strony mają prawo znać argumenty i przesłanki podejmowanych decyzji. Bez zachowania tego elementu decyzji, strony nie mają możliwości obrony swoich słusznych interesów oraz prowadzenia polemiki z organem - zarówno w odwołaniu jak też w skardze do Sądu.
Niezależnie od powyższego - uzasadnienie stanowi jeden z warunków "sine qua non" skutecznej kontroli decyzji administracyjnych przez sądy. Prawidłowe uzasadnienie decyzji ma - zdaniem sądu - nie tylko znaczenie prawne ale i wychowawcze, bowiem pogłębia zaufanie uczestników postępowania do organów administracyjnych.
Uzasadnienie prawne decyzji nie może polegać tylko na powołaniu, przez organ wydający ową decyzję, artykułu czy paragrafu przepisu prawa, lecz powinno zawierać umotywowaną ocenę stanu faktycznego w świetle obowiązującego prawa, oraz wskazać, jaki zachodzi związek między tą oceną, a treścią rozstrzygnięcia. Natomiast uzasadnienie faktyczne decyzji - w świetle art. 107 § 3 k.p.a. - powinno zawierać w szczególności wskazanie faktów, które organ uznał za udowodnione, dowodów, na których się oparł, oraz przyczyn, z powodu których innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej.
Oczywistym jest, że uzasadnienie decyzji powinno być skonstruowane w sposób pozwalający na realizację zasady ogólnej przekonywania (art. 11 k.p.a.). Podstawowym celem zasady wyrażonej w art. 11 k.p.a., zwanej również zasadą przekonywania, jest wyjaśnienie stronom przesłanek, jakimi organ kierował się przy załatwieniu sprawy. Obowiązki organu wynikające z tej zasady nie ograniczają się do przekonującego uzasadnienia treści decyzji pod względem prawnym i faktycznym, również w odniesieniu do decyzji uznaniowych. Omawianą zasadę narusza organ w szczególności wówczas, gdy "w ogóle nie ustosunkowuje się do twierdzeń, które strona uważa za istotne dla sposobu załatwienia sprawy. U strony bowiem może pojawić się przeświadczenie o tym, że organ lekceważy jej twierdzenia, załatwia sprawy bez uwzględnienia całokształtu ich okoliczności, jest stronniczy i niesprawiedliwy" (zob. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 6 sierpnia 1984 r., sygn. akt II SA 742/84, ONSA 1984/2, poz. 67).
Zasada przekonywania łączy się więc ściśle z zasadą pogłębiania zaufania obywateli do organów państwa (art. 8 k.p.a.). Zasada wyrażona w art. 11 k.p.a. realizuje także pewien cel pragmatyczny, a mianowicie doprowadzenie do wykonania przez strony decyzji bez potrzeby stosowania środków przymusu, co jednak nie mieści się w ramach procedury administracyjnej, lecz należy do funkcji postępowania egzekucyjnego administracji (zob. Wróbel Andrzej. Art.
- 11. W: Komentarz aktualizowany do Kodeksu postępowania administracyjnego. System Informacji Prawnej LEX, 2019).
Zdaniem WSA w Krakowie w składzie orzekającym w niniejszej sprawie, uzasadnienie zaskarżonej decyzji nie może się ostać w takim kształcie, bowiem sporządzenie uzasadnienia jest nie tylko wymogiem formalnym - wynikającym wprost z brzmienia art. 107 § 1 i 3 k.p.a. - ale także ma istotne znaczenie merytoryczne, gdyż przedstawienie toku rozumowania organu administracyjnego wpływa na kontrolę rozstrzygnięcia w postępowaniu sądowoadministracyjnym. Brak rozważań organu w kwestii sytuacji życiowej skarżącego oraz jego możliwości płatniczych stanowi w ocenie Sądu o istotnym naruszeniu art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 oraz art. 107 § 3 k.p.a., co w konsekwencji uzasadnia przyjęcie, że organ co najmniej przedwcześnie orzekł o odmowie umorzenia nienależnie pobranego świadczenia. Brak wyczerpującego rozpatrzenia materiału dowodowego w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji stanowi jednocześnie naruszenie art. 107 § 3 k.p.a. Uzasadnienie decyzji, poza wskazaniem i wyjaśnieniem podstawy prawnej rozstrzygnięcia, ma zawierać także uzasadnienie faktyczne, a zatem być dla strony ale również dla sądu, źródłem informacji o sposobie rozumowania organu podejmującego decyzję i przyjętych przez niego założeniach, stanowiących podstawę rozstrzygnięcia.
Organ zobowiązany więc jest nie tylko do wskazania faktów i okoliczności, które uznał za udowodnione, ale również wskazania na podstawie jakich dowodów oparł swoje ustalenia, a także wskazania przyczyn, z powodu których innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej (zob. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Białymstoku z dnia 25 września 2019 r., sygn. akt I SA/Bk 377/19, LEX nr 2725542).
Reasumując, Sąd uznał, że skarga jest zasadna albowiem organ w zaskarżonej decyzji naruszył przepisy postępowania, a mianowicie art. 7, art.77 § 1, art. 80 i art.107 § 3 k.p.a., a naruszenie to mogło mieć istotny wpływ na rozstrzygnięcie sprawy. Mając powyższe na uwadze, Sąd działając na zasadzie art. 145 § 1 pkt 1 lit.c.) p.p.s.a. uchylił zaskarżoną decyzję.
Jednocześnie należy zauważyć, iż w sprawie brak było podstaw do orzeczenia na rzecz skarżącego zwrotu kosztów postępowania. Skarżący na zasadzie art. 239 §1 pkt.1 lit.e p.p.s.a. korzystał z ustawowego zwolnienia od obowiązku uiszczenia kosztów sadowych, a równocześnie nie był w sprawie reprezentowany przez pełnomocnika profesjonalnego.
Ponownie rozpoznając sprawę organ powinien uwzględnić rozważania zawarte w niniejszym uzasadnieniu. Należy ponownie dokonać oceny złożonego wniosku w świetle zebranego dotychczas w sprawie materiału dowodowego. Ponownie rozpoznanie sprawy otwiera możliwość skarżącemu jak i organowi na ewentualne jego uzupełnienie. Dopiero przeprowadzona kompleksowa ocena sytuacji życiowej skarżącego, jego możliwości płatniczych oraz stanu zdrowia pozwoli na jednoznaczne ustalenie stanu faktycznego sprawy i stworzy podstawy do wydania stosownej decyzji merytorycznej. Wydana decyzja powinna spełniać wymogi art. 107 § 3 k.p.a., aby z jednej strony realizowała zasadę przekonywania, o której mowa w art. 11 k.p.a. oraz aby przy ewentualnym jej zaskarżeniu, poddawała się kontroli sądowej.