Uzasadnienie
Zakład Ubezpieczeń Społecznych, Oddział w B.-B. decyzją z dnia 24 stycznia 2020r., nr [...] utrzymał w mocy decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, Oddział w R. z dnia 9 października 2019r., nr [...] o odmowie umorzenia A. K. odsetek, kosztów egzekucyjnych i kosztów upomnienia, wynikających z decyzji nr [...] z dnia 9 lipca 2019r. o przeniesieniu odpowiedzialności za zobowiązania po zmarłym T. K..
Powyższe rozstrzygnięcie zapadło w następującym stanie faktycznym. Spadkodawca T. K. prowadził działalność gospodarczą i z tego tytułu podlegał obowiązkowi opłacania składek. Na jego koncie powstały zaległości, ponieważ nie wywiązywał się z tego obowiązku. W dniu 10 czerwca 2019r. do ZUS wpłynął wniosek A. K. o umorzenie odsetek i innych kosztów pobocznych oraz o możliwość ratalnej spłaty należności głównej. W uzasadnieniu wniosku podkreśliła ona swoją skrajnie trudną sytuację, ponieważ z powodu okoliczności losowych została wraz z dziećmi z dnia na dzień bez środków do życia.
ZUS po przeprowadzeniu postępowania w sprawie umorzenia, decyzją z dnia 9 października 2019r. odmówił ww. umorzenia odsetek, kosztów egzekucyjnych i kosztów upomnienia. W sprawie ustalono m.in., że zobowiązana jest wdową od 20 października 2018r., nie pracuje zarobkowo, nie uzyskuje dochodów z innych źródeł, nie pobiera zasiłków z pomocy społecznej i świadczeń z Urzędu Pracy, pobiera rentę rodzinną w wysokości [...] zł oraz zasiłek opiekuńczy dla mamy w wysokości [...] zł, prowadzi trzyosobowe gospodarstwo domowe wraz z 11-letnim synem oraz 8-letnią córką, ponosi stałe miesięczne wydatki związane z utrzymaniem z tytułu opłat eksploatacyjnych - [...] zł-600,00 zł, koszty związanych z leczeniem [...] zł-100,00 zł oraz innych - [...] zł, jest współwłaścicielką w [...] części domu położonego w [...]. W sprawie ustalono tez, że ww. aktualnie nie jest zgłoszona do ubezpieczeń społecznych, ani ubezpieczenia zdrowotnego, nie figuruje w Centralnej Ewidencji Pojazdów, jako właściciel pojazdu.
Według danych pozyskanych z B. D. K. Wieczystych jest właścicielem: nieruchomości gruntowej o powierzchni 1,1096 ha, położonej w K., dla której Sąd Rejonowy w M. prowadzi księgę wieczystą nr [...]; w dziale IV księgi znajduje się wpis hipoteki umownej w wysokości [...] zł na rzecz M. S.. z o.o., nieruchomości gruntowej (lasów) o powierzchni 0,6316 ha, położonej w K., dla której Sąd Rejonowy w M. prowadzi księgę wieczystą nr [...] Z kolei T. K. był właścicielem nieruchomości gruntowej o powierzchni 3,3850 ha, położonej w K., dla której Sąd Rejonowy w M. prowadzi księgę wieczystą nr [...]; w dziale IV księgi znajduje się wpis hipoteki umownej w wysokości [...] zł na rzecz [...] S.A. oraz hipotek przymusowych na rzecz ZUS oraz Urzędu Skarbowego, w wysokości odpowiednio [...] zł i [...] zł. W świetle ww. materiału dowodowego, organ uznał, że w sprawie nie wystąpiła w sposób bezsporny żadna z przesłanek uzasadniających uznanie należności za całkowicie nieściągalne w myśl zapisu art. 28 ust. 2 ustawy z dnia 13 października 1998r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2019r. poz. 300 ze zm., dalej: "u.s.u.s.").
Ww. nie wykazała, zgodnie z zapisem art. 28 ust. 3a u.s.u.s., że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną, spłata należności, wiązałaby się z brakiem możliwości zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych gospodarstwa domowego. Nie wskazała też, że powstanie zadłużenia było następstwem szczególnych zdarzeń. zobowiązana nie wykazała również, że stan zdrowotny lub konieczność sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiły jej możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.
W dniu 24 października 2019r. wpłynął do ZUS wniosek ww. o ponowne rozpatrzenie sprawy, w którym podkreślono, że z powodu wypadku losowego ww. została wdową bez jakiegokolwiek dochodu i boryka się z problemami finansowymi, jednocześnie utrzymując dzieci. Wskazano, że ZUS odmówił umorzenia odsetek, kosztów egzekucyjnych i kosztów upomnienia, powołując się na szereg przepisów, których ww. nie rozumie. Ww. czuje się skrzywdzona odmową organu.
Po zapoznaniu się z treścią wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, ZUS wydał decyzję z dnia 24 stycznia 2020r., o której mowa na wstępie. W toku przeprowadzonego postępowania wyjaśniającego ustalono, że w przypadku zobowiązanej przesłanka wymieniona w art. 28 ust. 3 pkt 1 u.s.u.s. nie wystąpiła z przyczyn oczywistych. Wobec faktu, że ww. nie prowadziła działalności gospodarczej, przesłanki, o których mowa w pkt 2, 3, 4 i 4b nie miały zastosowania. Wysokość nieopłaconych odsetek, kosztów egzekucyjnych i kosztów upomnienia, o których umorzenie wniesiono, przekracza kwotę kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym. Naczelnik Urzędu Skarbowego lub Komornik Sądowy nie stwierdził braku majątku, z którego można prowadzić egzekucję.
Nie można jednoznacznie stwierdzić, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne, ponieważ w ocenie organu, nie zachodzą przesłanki, pozwalające na stwierdzenie całkowitej nieściągalności należności z tytułu odsetek, kosztów egzekucyjnych i kosztów upomnienia. Uniemożliwiało to pozytywne rozstrzygnięcie wniosku w żądanym zakresie na podstawie art. 28 ust. 3 u.s.u.s. ZUS przeanalizował sprawę także w zakresie przesłanek wynikających z Rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek (Dz. U. z 2003r., Nr 141, póz. 1365). W zakresie wystąpienia przesłanki wymienionej w § 3 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia stwierdzono, że powstanie zadłużenia nie było wynikiem klęski żywiołowej, bądź szczególnego zdarzenia. Za takie zdarzenie nie może być uznane powstanie odpowiedzialności za długi spadkowe, jak również określenie przez ZUS zakresu odpowiedzialności, gdyż takie działanie organu wynika z przepisów prawa (art. 100 oraz art. 97 § 1, art. 98 § 1 i 2 o.p. oraz art. 31 i 32 u.s.u.s.).
Ograniczone możliwości płatnicze zobowiązanej, podnoszone jako jeden z głównych argumentów, nie mogły być uznane za przesłankę wystarczającą do umorzenia zaległości we wnioskowanym zakresie. Wskazano, że według ustaleń ZUS, ww. pobiera rentę rodzinną w wysokości [...] zł brutto, tj. [...] zł netto. Ponadto ww. oświadczyła, że otrzymuje "zasiłek opiekuńczy dla mamy" w wysokości [...] zł. Zauważono, że od 1 lipca 2019r. ustawowo i bez względu na wysokość dochodów, ww. przysługuje prawo do świadczenia rodzinnego z Programu 500+, na dwoje dzieci w wieku 8 i 11 lat w łącznej wysokości [...] zł. Świadczenie 500+ ma wpływ na sytuację materialną gospodarstwa domowego, dlatego nie można było go pominąć. Do dyspozycji rodziny pozostaje kwota [...]zł. Wskaźnikiem służącym do oceny kryterium ubóstwa jest kwota określająca minimum egzystencji. Na tej podstawie można stwierdzić, że budżet gospodarstwa domowego ww. jest wyższy, niż poziom minimum egzystencji w roku 2018, określony przez Instytut Pracy i Spraw Społecznych 28 marca 2019r., który wynosi [...] zł netto dla 3-osobowego gospodarstwa pracowniczego.
Dodano, że ww. nie korzysta ze środków z pomocy społecznej, co prowadzi do wniosku, że posiada ona środki finansowe, wystarczające na zaspokojenie niezbędnych potrzeb życiowych rodziny bez konieczności sięgania po wsparcie z instytucji socjalnych. Organ wskazał także, że ww. oświadczyła, że ponosi stałe miesięczne wydatki związane z utrzymaniem z tytułu: opłat eksploatacyjnych-500,00 zł- [...] zł, kosztów związanych z leczeniem-50,00 zł-100,00 zł oraz innych-50,00 zł. Kwota miesięcznych wydatków wynosi średnio [...] zł i rodzina posiada w dyspozycji środki, pozwalające na ich sfinansowanie w całości. W miesięcznych kosztach utrzymania nie uwzględniono podstawowych wydatków, ponoszonych w każdym gospodarstwie domowym, czyli zakupu żywności, ubrań, itp. Wspomniane wydatki nie są nadzwyczajnymi kosztami, jakie ww. musi ponosić, a ZUS nie może umarzać zaległości każdej osobie, która ponosi zwykłe koszty utrzymania.
Do oświadczenia ww. dołączyła uznanie długu na łączną kwotę [...]zł. Zobowiązana posiada zobowiązania cywilnoprawne wobec: osób fizycznych-80.000,00 zł, [...] [...],00 zł, [...] Sądowego-ok. [...] zł oraz publicznoprawne wobec ZUS-ok. [...] zł oraz Urzędu Skarbowego-ok. [...] zł. Jednak fakt posiadania innych długów nie stanowi przesłanki do umorzenia należności składkowych przez ZUS, ponieważ stanowiłoby to nieuprawnione uprzywilejowanie zobowiązań cywilnoprawnych wobec roszczeń budżetu państwa. Na sytuację finansową zobowiązanej, składają się nie tylko uzyskiwane dochody, ale również posiadane składniki majątkowe. Ww. oświadczyła, że jest współwłaścicielką w 1/3 części domu położonego w K.
56. Z ustaleń ZUS wynika, że ww. figuruje i w Centralnej Bazie Ksiąg Wieczystych, jako właścicielka dwóch nieruchomości gruntowych, położonych w K.: o powierzchni 1,1096 ha, która jest obciążona hipoteką umowną w wysokości [...] zł na rzecz M. S.. z o.o. oraz o powierzchni 0,6316 ha - wolnej od obciążeń. Ww. zaznaczyła, że zobowiązania wobec firmy M. zostały spłacone, wobec powyższego istnieje podstawa do wykreślenia wpisu hipoteki w księdze wieczystej. Według ustaleń organu, T. K. był właścicielem nieruchomości gruntowej o powierzchni 3,3850 ha, położonej w K.. W księdze wieczystej znajduje się wpis hipoteki umownej w wysokości [...] zł na rzecz [...] S.A. oraz hipotek przymusowych na rzecz ZUS oraz Urzędu Skarbowego, w wysokości odpowiednio [...] zł i [...] zł. Aktualnie ww. nie jest zgłoszona do ubezpieczeń społecznych, ani ubezpieczenia zdrowotnego. Nie posiada tytułu do ubezpieczeń od 2009r. Oznacza to, m.in., że ww. nie poszukuje zatrudnienia za pośrednictwem Urzędu Pracy, a rejestracja w Urzędzie Pracy daje szereg uprawnień. Przede wszystkim osoby zarejestrowane, jako bezrobotne mają możliwość dostępu do usług pośrednictwa pracy (aktualnych ofert pracy zgłaszanych do urzędu pracy przez pracodawców), doradztwa zawodowego i informacji zawodowej oraz pomocy w aktywnym poszukiwaniu pracy oraz szkoleń. Ww. nie informowała organu o braku możliwości podjęcia pracy z powodów zdrowotnych, a dzieci w wieku 8 i 11 lat są objęte, obowiązkiem szkolnym. Zdaniem organu, ww. jest w wieku największej aktywności zawodowej. Do osiągnięcia wieku emerytalnego zostało zobowiązanej jeszcze 22 lat czynności zawodowej, co daje organowi podstawę do przypuszczeń, że będzie ona na przestrzeni najbliższych lat aktywna zawodowo. W ocenie ZUS, przedstawione okoliczności dowodzą, że aktualna sytuacja finansowa, uniemożliwia ww. jednorazową spłatę zadłużenia, lecz nie przesądza o braku możliwości spłaty zadłużenia w dłuższej perspektywie, choćby w układzie ratalnym. Podkreślono także, że kluczowe znaczenie dla omawianej sprawy ma przyjęcie przez ww. spadku na podstawie ustawy wprost w udziale 1/3. Pozostałe udziały nabyły dzieci. Nabycie praw do spadku zostało potwierdzone aktem poświadczenia dziedziczenia. Oznacza to, że solidarnie z dziećmi, ww. odpowiada za długi spadkowe całym swoim majątkiem. Zgodnie z pismem Naczelnika Urzędu Skarbowego w M. z dnia 11 kwietnia 2019r. spadkobiercy złożyli w dniu 29 stycznia 2019r. oświadczenie o nabyciu własności rzeczy lub praw majątkowych po T. K., w której określili wartość przypadających na nich udziałów w masie spadkowej na kwoty po [...] zł. Oznacza to, że łączna wartość masy spadkowej wynosiła [...] zł. Odpowiedzialność spadkobierców za długi spadkowe do chwili działu spadku jest odpowiedzialnością solidarną, a od chwili działu spadku, każdy z nich ponosi odpowiedzialność w stosunku do wielkości swojego udziału w spadku. Przyjęcie przez ww. spadku oznacza, że ww. odpowiada za długi spadkowe, tj. wyraziła zgodę na nabycie wszystkich praw i obowiązków związanych ze spadkiem. W sytuacji, gdy ww. nie poczuwała się do spłaty zadłużenia lub w jej ocenie nie miała możliwości jego spłaty, mogła odrzucić spadek lub przyjąć go z dobrodziejstwem inwentarza, co byłoby równoznaczne z ograniczoną odpowiedzialnością za długi spadkowe do wartości aktywów spadku. W ocenie ZUS umorzenie zobowiązań w sytuacji, gdy ww. posiada majątek nieruchomy, który można spieniężyć i przeznaczyć na spłatę zobowiązań składkowych, byłoby działaniem przedwczesnym oraz zdecydowanie sprzecznym z interesem publicznym, ponieważ wielkość uzyskanego przez ww. spadku, pozwala na zaspokojenie zobowiązań wobec ZUS. Dodatkowo, biorąc pod uwagę wysokość zadłużenia, o umorzenie którego ww. wnosi, jej wiek i brak udokumentowanych przeciwskazań zdrowotnych do podjęcia pracy, organ nie może podjąć korzystnego rozstrzygnięcia. Względy społeczne wymagają, by zobowiązanie publicznoprawne było realizowane, a płatnik nie był pochopnie z niego zwalniany. ZUS stwierdził, że ww. nie udowodniła, iż jej sytuacja materialno-bytowa, rodzinna oraz zdrowotna całkowicie i trwale uniemożliwia spłatę należności. Wystąpienie przesłanki § 3 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia dotyczącej stanu zdrowia, uwarunkowane jest nie tylko istnieniem przewlekłej choroby osoby zobowiązanej lub członka jej rodziny, ale także skutkiem choroby w postaci pozbawienia takiej osoby możliwości uzyskania dochodu. W toku postępowania, ww. nie podnosiła argumentu złego stanu zdrowia. Organ nie otrzymał także informacji o konieczności sprawowania przez ww. opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, co pozbawiałoby ją możliwości uzyskania dochodu, umożliwiającego opłacenie należności. Dlatego w analizowanej sprawie, ta przesłanka nie zachodzi. ZUS ze zrozumieniem podchodzi do trudnej sytuacji, w jakiej znalazła się rodzina zobowiązanej, szczególnie dzieci, w związku ze śmiercią męża, jednak organ zobowiązany jest kierować się przepisami prawa, a ustawodawca nie przewidział możliwości umarzania należności w sytuacji, gdy ustawowe przesłanki do umorzenia nie są spełnione. Na podstawie analizy dokumentacji zgromadzonej w aktach sprawy, ZUS nie znalazł podstaw do umorzenia żądanych należności w oparciu o zapisy rozporządzenia oraz art. 28 ust. 3a u.s.u.s.
W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie, skarżąca wniosła o zmianę ww. decyzji, poprzez umorzenie odsetek, kosztów egzekucyjnych i kosztów upomnienia, wynikających z decyzji z dnia 9 lipca 2019r. o przeniesieniu odpowiedzialności za zobowiązania po zmarłym T. K.. Podniesiono, że po tragicznej śmierci męża skarżąca pozostała z dziećmi bez środków do życia - z dnia na dzień. Gdyby nie pomoc finansowa i rzeczowa najbliższej rodziny, nie byliby w stanie się utrzymać. Skarżąca zwróciła uwagę, że Kierownik ZUS pisała, iż: "każdy człowiek indywidualnie w ramach przysługującej mu samodzielności podejmowania decyzji organizuje swoje sprawy zawodowe i osobiste", co ma być uzasadnieniem stanowiska o braku możliwości umorzenia odsetek. Zdaniem skarżącej, ww. funkcjonuje w jakiejś absurdalnej rzeczywistości. W nagłówku decyzji ZUS się logo "przyjazny urząd". Jako wdowa, matka osieroconych dzieci, ww. zwróciła się do tego urzędu nie o jałmużnę, ale o pomoc, aby mogła wraz z dziećmi funkcjonować w miarę normalnie.
Według ustaleń ZUS, ww. pobiera rentę rodzinną [...] zł, zasiłek opiekuńczy dla mamy (którą również się opiekuje) w kwocie [...]zł i świadczenie 500+. Zdaniem ZUS te dochody nie pozwalają na uznanie, aby ww. znajdowała się w trudnej sytuacji materialnej. Skarżąca nie podjęła się polemiki z taką argumentacją. Zawnioskowała jedynie, aby Sąd pochylił się nad jej sprawą i rozsądził zgodnie z zasadami współżycia społecznego, czy istotnie, nie ma żadnej możliwości, aby umorzyć przynajmniej w części przedmiotowe zobowiązanie.
W odpowiedzi na skargę organ ubezpieczeniowy podtrzymał w całości dotychczasowe stanowisko w sprawie. W zakresie zarzutów skargi, uznał je za bezpodstawne i powołał się na treść zaskarżonej decyzji. W konsekwencji wniesiono o oddalenie skargi.
Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Skarga jest niezasadna.
Zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jedn. Dz.U. z 2019 r., poz. 2167 ze zm.), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej.
Zakres tej sprawowanej przez sądy administracyjne kontroli wyznacza art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r.- Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz.U. z 2019 r., poz. 2325), dalej p.p.s.a., który stanowi, że sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem art. 57a. Zgodnie natomiast z art. 145 § 1 p.p.s.a., uwzględnienie przez sąd administracyjny skargi i uchylenie decyzji następuje, gdy sąd stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania lub inne naruszenie przepisów postępowania, jeśli mogło mieć ono istotny wpływ na wynik sprawy.
Przedmiotem kontroli sądu w niniejszej sprawie jest decyzja Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 24 stycznia 2020 r., nr [...] utrzymująca w mocy decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, Odział w R. z dnia 9 października 2019 r., nr [...] o odmowie umorzenia A. K. odsetek, kosztów egzekucyjnych i kosztów upomnienia wynikających z decyzji nr [...] z dnia 9 lipca 2019 r. o przeniesieniu odpowiedzialności za zobowiązania po zmarłym T. K..
Na wstępie wskazać należy, że w art. 28 ust. 2 u.s.u.s. ustalona została zasada, zgodnie z którą należności z tytułu składek mogą być umarzane tylko w przypadku ich całkowitej nieściągalności, z zastrzeżeniem ust. 3a ww. aktu. Sytuacje całkowitej nieściągalności, o których mowa wyliczone w art. 28 ust. 3 u.s.u.s. Zgodnie z art. 28 ust. 3 u.s.u.s., całkowita nieściągalność, o której mowa w ust. 2, zachodzi, gdy:
- 1) dłużnik zmarł nie pozostawiając żadnego majątku lub pozostawił ruchomości niepodlegające egzekucji na podstawie odrębnych przepisów albo pozostawił przedmioty codziennego użytku domowego, których łączna wartość nie przekracza kwoty stanowiącej trzykrotność przeciętnego wynagrodzenia i jednocześnie brak jest następców prawnych oraz nie ma możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie;
- 2) sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości dłużnika lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 i art. 361 pkt 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe (Dz. U. z 2020 r., poz. 1128 z późn. zm.);
- 3) nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności przy jednoczesnym braku majątku, z którego można egzekwować należności, małżonka, następców prawnych, możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa;
- 4) nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym;
4a) wysokość nieopłaconej składki nie przekracza kwoty kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym;
4b) nie nastąpiło zaspokojenie należności w umorzonym postępowaniu upadłościowym;
- 5) naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy stwierdził brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję;
- 6) jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne.
Podkreślić należy, że wyliczenie zawarte w art. 28 ust. 3 u.s.u.s., jest wyczerpujące, tj. stanowi zamknięty katalog sytuacji, w których można uznać, że ma miejsce całkowita nieściągalność należności z tytułu składek.
Z wyżej wspomnianych art. 28 ust. 2 i 3 u.s.u.s. jednoznacznie wynika, że aby Zakład Ubezpieczeń Społecznych mógł wydać rozstrzygnięcie w ramach uznania administracyjnego musi wcześniej poczynić ustalenia, że w sprawie zachodzi stan całkowitej nieściągalności. Dopiero bowiem zaistnienie którejkolwiek z przesłanek określonych w art. 28 ust. 3 pkt 1 – 6 u.s.u.s., pozwala Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych przejść do rozważania dalszych okoliczności, które będą uzasadniały umorzenie zadłużenia, bądź odmowę umorzenia.
Natomiast art. 28 ust. 3a u.s.u.s. stanowi, że należności ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek mogą być w uzasadnionych przypadkach umarzane pomimo braku ich całkowitej nieściągalności. W takiej sytuacji, rozporządzenie Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz.U. z 2003 r., nr 141, poz. 1365) nakłada na zobowiązanego obowiązek wykazania, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny. Przesłanki umorzenia należności określone zostały w § 3 cyt. rozporządzenia, zgodnie z którym organ może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności w przypadku:
- 1) gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych,
- 2) poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności;
- 3) przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającej opłacenie należności.
Z przywołanych przepisów wynika jednoznacznie, że rozstrzygnięcia wydawane w przedmiocie umorzenia zaległych należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne są podejmowane w ramach tzw. uznania administracyjnego. Ustawodawca pozostawiając organom uznanie w omawianej kwestii, wprowadził do systemu prawa administracyjnego swego rodzaju "luz decyzyjny", przejawiający się w możliwości umorzenia tych należności. Jednak do uznania administracyjnego, a więc możliwości wyboru określonego kierunku rozstrzygnięcia, dochodzi w tego rodzaju sprawach dopiero po ustaleniu zaistnienia którejś z wymienionych w przepisach prawa przesłanek. W sytuacji, gdy żadna z tych przesłanek nie zostanie spełniona, organ nie ma możliwości wyboru konsekwencji prawnych i bezwzględnie zobowiązany jest odmówić przyznania tego rodzaju ulgi. Innymi słowy, organ posiada pewną swobodę decyzji i opierając się na rzetelnie ustalonym stanie faktycznym oraz wyciągając z niego prawidłowe wnioski co do zaistnienia przesłanek umorzenia, ma prawo do wydania decyzji odmownej nawet w sytuacji, gdy przesłanki umorzenia w postaci ważnego interesu ubezpieczonego i stan finansów ubezpieczeń społecznych za umorzeniem by przemawiały (por. wyrok NSA z 29 sierpnia 2007 r., sygn. akt II GSK 141/07 dostępny na stronie internetowej www.orzeczenia.nsa.gov.pl, podobnie jak dalej przytaczane orzeczenia).
Jak z tego wynika, kontroli Sądu podlega nie sama zasadność odmowy umorzenia należności - gdyż sąd administracyjny nie jest organem trzeciej instancji w postępowaniu administracyjnym i nie może zastępować tego organu w podejmowaniu decyzji uznaniowej - lecz zgodność podjętej decyzji z przepisami prawa. W tej sytuacji obowiązkiem Sądu jest dokonanie oceny, czy w sposób prawidłowy, z zachowaniem reguł wynikających z kodeksu postępowania administracyjnego oraz przepisów prawa materialnego, przeprowadzono postępowanie i czy spełnione zostały przesłanki umorzenia.
Natomiast Sąd nie rozstrzyga o tym, czy składki powinny być umorzone, czy też nie, bowiem o tym decyduje organ administracji publicznej w ramach przysługującego mu uznania administracyjnego. Sąd bada więc, czy postępowanie przeprowadzono zgodnie z zasadą prawdy obiektywnej w myśl, której organy zobligowane są do podjęcia wszelkich niezbędnych działań w celu dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy (art. 77 kpa). Nadto, czy dowody oceniono zgodnie z zasadą swobodnej oceny (art. 80 kpa) i czy zapewniono stronie czynny udział w postępowaniu (art. 10 kpa) oraz czy wydane decyzje odpowiadają wymogom określonym w art.107 § 3 kpa, w szczególności czy uzasadnienie decyzji wskazuje przyczyny, dla których organ nie zastosował instytucji umorzenia istniejącej zaległości.
W świetle tego co przedstawiono powyżej, w ocenie Sądu, w rozpatrywanej sprawie nie doszło do naruszenia przepisów prawa procesowego ani materialnego skutkującego koniecznością uchylenia zaskarżonej decyzji, a uzasadnienie rozstrzygnięcia wskazuje na przesłanki, jakimi kierował się Zakład Ubezpieczeń Społecznych odmawiając umorzenia należności z odsetek, kosztów egzekucyjnych i kosztów upomnienia.
Badając zaskarżoną decyzję w tak zakreślonych ramach prawnych Sąd stwierdza, że w kontrolowanej sprawie organy ubezpieczeniowe prawidłowo ustaliły stan faktyczny sprawy i dokonały jego trafnej subsumpcji pod przytoczone powyżej regulacje, mające zastosowanie w niniejszej sprawie.
Wpierw organ odniósł się do wszystkich wskazanych w at. 28 ust. 3 u.s.u.s. przesłanek i prawidłowo ustalił, że żadna z nich w sprawie niniejszej nie zachodzi. Zgodzić się należy, że z natury rzeczy określona w art. 28 ust. 3 pkt 1 przesłanka nie mogła mieć zastosowania w stosunku do skarżącej. Przesłanki, o których mowa w pkt 2, 3, 4 i 4b nie miały zaś zastosowania, bowiem zobowiązana nie prowadziła, ani nie prowadzi działalności gospodarczej. Wskazane przesłanki nie znajdują bowiem w niniejszej sprawie zastosowania. Właściwie pojawia się więc w niniejszej sprawie konieczność oceny jedynie przesłanek w pkt 5 i 6 ww. regulacji.
Odnosząc się do tych przesłanek zauważyć trzeba, że wysokość nieopłaconych odsetek, kosztów egzekucyjnych i kosztów upomnienia, o których umorzenie wniesiono, przekracza kwotę kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym. Naczelnik Urzędu Skarbowego lub Komornik Sądowy nie stwierdził braku majątku, z którego można prowadzić egzekucję. Słusznie też w ocenie Sądu organ doszedł do wniosku, że nie można już teraz jednoznacznie stwierdzić, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne Sama skarżąca jest bowiem właścicielką nieruchomości (o czym szerzej poniżej). Wziąć pod uwagę należy bowiem fakt, że skarżąca jest w wieku aktywności zawodowej, a jej sytuacja majątkowa może ulec poprawie.
Sąd w pełni zatem podziela również stanowisko organu, że w aktualnym stanie sprawy wobec skarżącej nie może zajść żadna z przypadków całkowitej nieściągalności, enumeratywnie wymienionych w art. 28 ust. 3 u.s.u.s.
Za prawidłową Sąd uznaje również dokonaną przez Zakład analizę stanu faktycznego i przeprowadzoną na jego tle ocenę prawną przesłanek określonych w § 3 ust. 1 pkt 1 - 3 rozporządzenia. W orzecznictwie na gruncie omawianego przepisu podkreśla się, że umorzenie należności jest zastrzeżone dla sytuacji szczególnie trudnych, gdy ze względu na stan zdrowia, inne względy społeczne i brak szans na uzyskiwanie dochodów nie jest możliwe wywiązywanie się ze zobowiązań wobec ZUS (zob. np. wyrok WSA w Gdański z 23 lipca 2019 r., sygn. SA/Gd 1005/19). W związku z tym trudna sytuacja materialna uniemożliwiająca spłatę długów, musi zostać udowodniona i mieć charakter trwały, a więc występować w dłuższym okresie czasu.
Ustalono co prawda, że zobowiązana jest wdową od 20 października 2018 r., nie pracuje zarobkowo, nie uzyskuje dochodów z innych źródeł, nie pobiera zasiłków z pomocy społecznej i świadczeń z Urzędu Pracy. Pobiera jednak rentę rodzinną w wysokości [...] zł oraz zasiłek opiekuńczy "dla mamy" w wysokości [...] zł, prowadzi trzyosobowe gospodarstwo domowe wraz z 11-letnim synem oraz 8-letnią córką. Organ ustalił też że od 1 lipca 2019 r. bez względu na wysokość dochodów, skarżącej przysługuje prawo do świadczenia rodzinnego z Programu 500+, na dwoje dzieci w wieku 8 i 11 lat w łącznej wysokości [...] zł. Do dyspozycji rodziny pozostaje kwota [...]zł tj. kwota przekraczająca ww. poziom minimum egzystencji. Skarżąca ponosi stałe miesięczne wydatki związane z utrzymaniem z tytułu opłat eksploatacyjnych - [...] zł-600,00 zł, koszty związanych z leczeniem [...] zł-100,00 zł oraz innych - [...] zł.
Jak również jednak ustalił organ – a czego skarżąca nie kwestionowała - jest ona współwłaścicielką w [...] części domu położonego w K. 56 tj. nieruchomości gruntowej o powierzchni 1,1096 ha, położonej w K., dla której Sąd Rejonowy w M. prowadzi księgę wieczystą nr [...]; w dziale IV księgi znajduje się wpis hipoteki umownej w wysokości [...] zł na rzecz M. S.. z o.o., nieruchomości gruntowej (lasów) o powierzchni 0,6316 ha, położonej w K., dla której Sąd Rejonowy w M. prowadzi księgę wieczystą nr [...] Z kolei T. K. (zmarły mąż skarżącej) był właścicielem nieruchomości gruntowej o powierzchni 3,3850 ha, położonej w K., dla której Sąd Rejonowy w M. prowadzi księgę wieczystą nr [...]; w dziale IV księgi znajduje się wpis hipoteki umownej w wysokości [...] zł na rzecz [...] S.A. oraz hipotek przymusowych na rzecz ZUS oraz Urzędu Skarbowego, w wysokości odpowiednio [...] zł i [...] zł. Zobowiązana posiada również zobowiązania cywilnoprawne wobec: osób fizycznych - [...] zł, [...] [...],00 zł, Komornika Sądowego - ok. [...] zł oraz publicznoprawne wobec ZUS - ok. [...] zł oraz Urzędu Skarbowego - ok. [...] zł.
Rozpoczynając od przesłanki z przesłanki z § 3 ust. 1 pkt 1 wyżej przytoczonego rozporządzenia – w ocenie Sądu, na akceptację zasługuje wniosek organu, że spłata zadłużenia jest w sytuacji skarżącej realna i nie pozbawi jej możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych. Punktem odniesienia przy ocenie, czy spłata zadłużenia zagraża egzystencji strony, powinna być szczegółowa analiza określonego na ten okres minimum socjalnego oraz minimum egzystencji (por. wyroki NSA: z 25 sierpnia 2010r., sygn. II GSK 724/09; z 19 lutego 2015 r., sygn. II GSK 2366/13 i sygn. II GSK 2377/13).
W ocenie Sądu, sytuacja skarżącej jest trudna, jednakże możliwa jest spłata w sytuacji gdy skarżąca, będąca zdrową kobietą w sile wieku podejmie zatrudnienie. Może ona zarejestrować się w Urzędzie Pracy i skorzystać z państwowych możliwości pomocy w poszukiwaniu zatrudnienia i związanych z tym korzyści. Skarżąca ma zapewnione warunki bytowe. Otrzymuje ona również na dwoje dzieci świadczenie 500+. Jest ona również współwłaścicielką (co prawda obciążanych hipotekami) nieruchomości.
W zaskarżonej decyzji organ odniósł się również do posiadanych przez stronę zobowiązań cywilnoprawnych. Zauważyć jednak należy, że obowiązek spłaty należności cywilnoprawnych nie stanowi przesłanki wykluczającej spłatę zobowiązań z tytułu składek, zaś zobowiązania wobec ZUS nie mogą być pominięte i potraktowane drugorzędnie wobec zobowiązań cywilnoprawnych. Stanowisko to zasługuje na akceptację. Ustawowym obowiązkiem Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wykorzystanie wszelkich dostępnych środków przymusowego dochodzenia należności. Zobowiązania z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne są uprzywilejowane i podlegają - co do zasady - zaspokojeniu przed innymi należnościami (art. 24 ust. 3 u.s.u.s).
Przechodząc do przesłanki wymienionej w § 3 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia stwierdzono, że powstanie zadłużenia nie było wynikiem klęski żywiołowej, bądź szczególnego zdarzenia. Podzielić należy argumentację organu, że takie zdarzenie nie może być uznane powstanie odpowiedzialności za długi spadkowe, jak również określenie przez ZUS zakresu odpowiedzialności, gdyż takie działanie organu wynika z przepisów prawa (art. 100 oraz art. 97 § 1, art. 98 § 1 i 2 o.p. oraz art. 31 i 32 u.s.u.s.). Kolejno, wystąpienie przesłanki § 3 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia dotyczącej stanu zdrowia, uwarunkowane jest nie tylko istnieniem przewlekłej choroby osoby zobowiązanej lub członka jej rodziny, ale także skutkiem choroby w postaci pozbawienia takiej osoby możliwości uzyskania dochodu. W toku postępowania, zobowiązana nie podnosiła argumentu złego stanu zdrowia. Organ nie otrzymał także informacji o konieczności sprawowania przez ww. opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, co pozbawiałoby ją możliwości uzyskania dochodu, umożliwiającego opłacenie należności.
W świetle przedstawionych powyżej okoliczności faktycznych słusznie stwierdził zatem ZUS, że w rozpatrywanej sprawie nie wystąpiła żadna z przesłanek wymienionych w § 3 ust. 1 pkt 1-3 rozporządzenia uzasadniająca – na zasadzie wyjątku – umorzenie należności z tytułu składek – pomimo braku ich całkowitej nieściągalności. Okoliczność, że § 3 ust. 1 rozporządzenia posługuje się zwrotem "w szczególności" oznacza, że katalog przypadków, które uzasadniają umorzenie przez ZUS należności z tytułu składek ubezpieczonych, nie jest katalogiem mającym charakter enumeratywny.
Należy jednak przychylić się do poglądu wyrażonego w wyroku NSA z dnia 23 kwietnia 2009 r., sygn. akt II GSK 884/08, że podstawa umorzenia należności ZUS została stworzona dla "uzasadnionych przypadków" (art. 28 ust. 3a u.s.u.s.) - a zatem wyjątkowych, a nawet drastycznych, powstałych z przyczyn całkowicie obiektywnych (niezależnych od dłużnika).
W ocenie sądu organ przeanalizował i uwzględnił stan majątkowy, sytuację ekonomiczną, rodzinną, a także zdrowotną skarżącej wskazując, z jakich powodów odmówił umorzenia zaległych składek. Prawidłowo przeprowadził postępowanie wyjaśniające z uwzględnieniem reguł w nim obowiązujących, a w szczególności z poszanowaniem art. 7, art. 11, art. 77 i art. 80 k.p.a. Organ ustosunkował się do wszystkich okoliczności faktycznych i dowodów podnoszonych przez skarżącą w toku postępowania, a także ocenił zebrany materiał dowodowy w sposób kompletny, zgodnie z zasadą swobodnej oceny dowodów, co znalazło wyraz w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji, czyniąc tym samym zadość art. 107 § 3 k.p.a.
Należy podkreślić, że obowiązkiem organu jest rozważenie wykazanych przez stronę okoliczności i dokonanie ich oceny pod względem istnienia przesłanek umorzeniowych. Z tego obowiązku organ wywiązał się w sposób należyty. Podkreślić bowiem należy, iż mimo, że katalog przesłanek, o których mowa w § 3 rozporządzenia ma charakter otwarty, to organ nie ma obowiązku poszukiwania okoliczności umorzenia należności, a jedynie dokonania oceny okoliczności wskazanych przez stronę. Skarżąca w toku postępowania nie podważyła prawidłowości ustaleń faktycznych.
Podzielić bowiem należy pogląd wyrażony w wyroku NSA z dnia 14 stycznia 2015r., sygn. akt II GSK 2051/13, iż świetle omawianego rozporządzenia, to ubiegający się o umorzenie należności z tytułu ubezpieczeń społecznych ma wykazać, że ze względu na stan majątkowy, sytuację rodzinną oraz zdrowotną - nie jest w stanie opłacić tych należności, gdyż pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny. Jak zaś podkreślono, skarżąca nie wykazała, że uregulowanie należności z tytułu nieopłaconych składek doprowadzi do niemożności zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych. Nie udowodniła ona, że w istocie nie jest w stanie pokryć należności będących przedmiotem niniejszej sprawy. Jak już podnoszono, zawnioskowała jedynie, aby Sąd pochylił się nad jej sprawą i rozsądził zgodnie z zasadami współżycia społecznego, czy istotnie, nie ma żadnej możliwości, aby umorzyć przynajmniej w części przedmiotowe zobowiązanie.
Wskazanego stwierdzenia w żadne sposób nie można uznać jednak za wykazanie czy udowodnienie "innej okoliczności", o której to mowa powyżej. W kontekście przedstawionych powyżej okoliczności w ocenie Sądu sytuacja skarżącej jest trudna, jednakże możliwa jest spłata w sytuacji gdy skarżąca, będąca zdrową kobietą w sile wieku podejmie zatrudnienie.
Jednocześnie Sąd wskazuje, iż wydanie decyzji w przedmiocie umorzenia należności nie korzysta z tzw. powagi rzeczy osądzonej, co otwiera przed stroną możliwość wystąpienia do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z nowym wnioskiem o umorzenie zadłużenia, gdyby sytuacja finansowa i zdrowotna strony znacznie się pogorszyła w porównaniu do tej, która stanowiła stan faktyczny w rozpoznanej sprawie.
Mając na uwadze powyższe Wojewódzki Sąd Administracyjny, na podstawie art. 151 p.p.s.a, orzekł jak w sentencji.