Uzasadnienie
Naczelnik Urzędu Skarbowego [...], jako organ egzekucyjny prowadził postępowanie egzekucyjne do majątku zobowiązanej J. sp. z o.o. na podstawie tytułów wykonawczych wierzyciela W. I. J. H. A. R.-S. z dnia 6.06.2018 r. nr: [...] oraz z dnia [...].11.2018 nr: [...] na łączną kwotę należności głównej 6.732,98 zł. W toku prowadzonego postępowania organ egzekucyjny dokonał zajęć rachunków bankowych zobowiązanej spółki w A. B. SA, I. B. Ś. SA, B. M. SA, B. B. SA oraz B. S. R. w K.. Ponadto organ egzekucyjny dokonał także zajęć wierzytelności u J. L., w A. R. M. SA oraz w P.-C.-D. R. S. Sp.j. Wszystkie wskazane powyżej zajęcia okazały się bezskuteczne.
W dniu 20.11.2019 r. w celu ustalenia stanu majątkowego dłużnika organ egzekucyjny podjął czynności terenowe w miejscu siedziby zobowiązanej, tj. pod adresem K., ul. [...]. Zgodnie z raportem organu egzekucyjnego czynności egzekucyjnych nie przeprowadzono, ponieważ zobowiązana nie prowadzi działalności pod wskazanym adresem. Umowa najmu lokalu jest rozwiązana.
Organ egzekucyjny postanowieniem z 29.11.2019 r. znak: [...] umorzył postępowanie egzekucyjne w niniejszej sprawie na podstawie art. 59 § 3 w związku z art. art. 59 § 2 ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (t.j. Dz.U. z 2019r., póz. 1438 ze zm., dalej u.p.e.a.) tj. ze względu na jego bezskuteczność.
3.01.2020 r. pismem organ I instancji zawiadomił wierzyciela o wysokości kosztów postępowania egzekucyjnego, natomiast w dniu 21.02.2020 r. wydał postanowienie znak: [...] w sprawie obciążenia wierzyciela kosztami postępowania egzekucyjnego w łącznej wysokości 303,71 zł. Na poczet wskazanych kosztów organ egzekucyjny zaliczył opłatę manipulacyjną w wysokości 48,29 zł, opłatę za zajęcie rachunków bankowych w wysokości 252,02 zł oraz wydatki egzekucyjne w wysokości 3,40 zł.
Wierzyciel złożył zażalenie zarzucając naruszenie art. 64 § 1 pkt 4 oraz art. 64 § 6 upea poprzez błędne zastosowanie i ustalenie przez Naczelnika Urzędu Skarbowego [...] kosztów egzekucyjnych od zajęcia rachunków bankowych. Uzasadniając okoliczności podniesione w zażaleniu wierzyciel powołał się m.in. na orzeczenia Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 30.03.2017 r., sygn. FSK 579/15 oraz z dnia 6.04.2017 r., sygn. II FSK 693/15 kwestionując fakt dokonania przez organ egzekucyjny zajęcia wierzytelności z rachunku bankowego oraz wkładu oszczędnościowego, domagając się jednocześnie zmiarkowania wysokości nałożonych na wierzyciela kosztów postępowania egzekucyjnego.
Dyrektor Izby Administracji Skarbowej w K. postanowieniem z dnia [...] kwietnia 2020r. nr [...], na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 w związku z art.144 kpa oraz art. 17, art. 18, art. 23 § 1 i art. 64c § 4 upea, utrzymał w mocy postanowienie organu I instancji.
W uzasadnieniu organ podał, iż podstawą wydania przez Naczelnika Urzędu Skarbowego [...] postanowienia o obciążeniu wierzyciela kosztami egzekucyjnymi było umorzenie postępowania egzekucyjnego postanowieniem z dnia 29.11.2019 r. w związku z zaistnieniem okoliczności przewidzianych w art. 59 § 2 upea, tj. z uwagi na ustalenie, iż w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwoty przewyższającej wydatki egzekucyjne. Biorąc pod uwagę podstawę prawną umorzenia postępowania egzekucyjnego, koszty egzekucyjne nie mogły być ściągnięte od zobowiązanego, wobec czego na podstawie art. 64c § 4 upea koszty te winny być pokryte przez wierzyciela. Ustawodawca w treści wskazanego powyżej przepisu użył zwrotu: "wierzyciel pokrywa", z czego należy wywieść obowiązek dla organu egzekucyjnego do obciążenia w takim przypadku kosztami egzekucyjnymi wierzyciela.
Organ odwoławczy zapoznając się ze stanowiskiem wierzyciela zauważył, iż ten nie kwestionuje zasadności obciążenia go faktycznie poniesionymi przez organ egzekucyjny kosztami. Wierzyciel kwestionuje natomiast, odwołując się do aktualnej linii orzeczniczej sądów administracyjnych, podstawy do pobierania opłat egzekucyjnych w sytuacji, gdy dokonane zajęcie wierzytelności z rachunku bankowego oraz wkładu oszczędnościowego okazuje się nieskuteczne ze względu na brak środków na rachunku bankowym zobowiązanego.
W myśl art. 64 § 1 pkt 4 upea organ egzekucyjny w egzekucji należności pieniężnych pobiera za zajęcie wierzytelności z rachunku bankowego lub innych wierzytelności pieniężnych 5% kwoty egzekwowanej należności, nie mniej jednak niż 4,20 zł. W myśl art. 64 § 9 pkt 2 upea, obowiązek uiszczenia opłat, za zajęcie wierzytelności pieniężnych lub innych praw majątkowych u dłużnika zajętej wierzytelności powstaje z chwilą doręczenia dłużnikowi zajętej wierzytelności zawiadomienia o zajęciu. Z przedstawionych powyżej przepisów wynika, że obowiązek uiszczenia opłaty za zajęcie wierzytelności z rachunku bankowego powstał z chwilą doręczenia bankowi zawiadomienia o zajęciu. Obowiązek uiszczenia kosztów egzekucyjnych nie zależy od efektywności postępowania egzekucyjnego, co oznacza, że w przypadku zastosowania środka egzekucyjnego w postaci zajęcia wierzytelności z rachunku bankowego opłata jest pobierana bez względu na to, czy na rachunku na chwilę zajęcia znajdowały się środki, czy też nie.
Środek egzekucyjny nie staje się bezskuteczny, gdy na rachunku bankowym zobowiązanego nie ma pieniędzy. Odwołując się do przepisu art. 80 § 2 upea, zajęcie wierzytelności z rachunku bankowego zobowiązanego jest dokonane z chwilą doręczenia bankowi zawiadomienia i obejmuje również kwoty, które nie były na rachunku bankowym w chwili zajęcia, a zostały wpłacone na ten rachunek po dokonaniu zajęcia. Skuteczność zajęcia rachunku bankowego polega na zajęciu wierzytelności wynikającej z posiadania rachunku bankowego, a więc oznacza to, iż nawet w sytuacji, gdy jest brak środków pieniężnych na koncie bankowym zobowiązanego, to zajęcie wierzytelności z rachunku bankowego determinuje zgodnie z art. 64 § 1 pkt 4 upea naliczenie kosztów związanych z zajęciem. Opłaty te są należne organowi egzekucyjnemu za samo podjęcie tych czynności. Przez czynność egzekucyjną rozumie się bowiem wszelkie podejmowane przez organ egzekucyjny działania zmierzające do zastosowania lub zrealizowania środka egzekucyjnego (art. 1a pkt 2 upea).
Wysokość opłaty odnosi się do kwoty egzekwowanej, nie zaś wyegzekwowanej należności. W konsekwencji wierzyciel nie może uchylić się od obowiązku pokrycia kosztów postępowania egzekucyjnego tylko z tego powodu, że było ono nieefektywne.
Zasadność podjętego przez organ II instancji rozstrzygnięcia znajduje również uzasadnienie w odniesieniu do zasady ekonomiki prowadzonego postępowania egzekucyjnego. Kontynuowanie przedmiotowego postępowania do kwoty 303,71 zł spowodowałoby powstanie kosztów samego postępowania znacznie przewyższających dochodzoną przez wierzyciela należność.
Na postanowienie to wierzyciel złożył skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie zarzucając naruszenie:
- - art. 64 § 1 pkt 4 i art. 64 § 6 upea poprzez ich błędną wykładnię polegającą na uznaniu, iż w przypadku zastosowania środka j egzekucyjnego w postaci zajęcia wierzytelności z rachunku bankowego pobierana jest opłata bez względu na to, czy na rachunku na chwilę zajęcia znajdowały się środki i w konsekwencji ich niewłaściwe zastosowanie skutkujące uznaniem, iż zaistniały podstawy do obciążenia wierzyciela kosztami egzekucyjnymi za dokonanie czynności egzekucyjnych w postaci zajęcia wierzytelności pieniężnych na rachunkach bankowych, podczas gdy w sprawie organ I instancji nie był w stanie faktycznie zająć wierzytelności pieniężnej, ponieważ na rachunkach bankowych zobowiązanego nie było żadnych środków pieniężnych i postępowanie egzekucyjne zostało umorzone z uwagi na ustalenie, iż w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwoty przewyższającej wydatki egzekucyjne;
- - art. 64c § 4 u.p.e.a. polegające na jego niewłaściwym zastosowaniu poprzez obciążenie wierzyciela kosztami egzekucyjnymi, na które składają się opłaty za dokonanie czynności egzekucyjnej w postaci zajęcia wierzytelności pieniężnych na rachunkach bankowych, podczas gdy w sprawie organ I instancji nie był w stanie faktycznie zająć wierzytelności pieniężnych, ponieważ na rachunkach bankowych zobowiązanego nie było żadnych środków pieniężnych i postępowanie egzekucyjne zostało umorzone z uwagi na ustalenie, iż w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwoty przewyższającej wydatki egzekucyjne;
- - art. 138 § l w zw. z art. 144 kpa
W związku z powyższym wniesiono o uchylenie postanowień organów obu instancji i zasądzenie zwrotu kosztów postępowania według norm prawem przepisanych.
W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując dotychczasowe stanowisko w sprawie.
Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Sąd administracyjny w ramach kontroli działalności administracji publicznej, przewidzianej w art. 3 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tj.: Dz. U. z 2018 r., poz. 1302 ze zm. – dalej "p.p.s.a."), uprawniony jest do badania, czy przy wydaniu zaskarżonego aktu nie doszło do naruszenia przepisów prawa materialnego i przepisów postępowania, nie będąc przy tym związanym granicami skargi (art. 134 p.p.s.a.). Orzekanie - w myśl art. 135 p.p.s.a. - następuje w granicach sprawy będącej przedmiotem kontrolowanego postępowania administracyjnego, w której został wydany zaskarżony akt lub podjęta została czynność i odbywa się z uwzględnieniem wówczas obowiązujących przepisów prawa. Wady skutkujące koniecznością uchylenia aktu administracyjnego, stwierdzeniem jego nieważności bądź wydania z naruszeniem prawa, przewidziane są w przepisie art. 145 § 1 p.p.s.a. W wypadku niestwierdzenia takich wad, sąd skargę oddala, co wynika z art. 151 p.p.s.a.
Skarga jest zasadna.
Istotą zaskarżonego postanowienia było zastosowanie art. 64c § 4 u.p.e.a. w związku z art. 80 § 1 u.p.e.a. w postaci obciążenia wierzyciela opłatą egzekucyjną w wysokości określonej w art. 64 § 1 pkt 4 u.p.e.a., w sytuacji gdy dojdzie do zajęcia rachunku bankowego, na którym brak jest środków finansowych.
Stosownie do art. 64 § 1 pkt 4 u.p.e.a. organ egzekucyjny, z zastrzeżeniem § 2, w egzekucji należności pieniężnych pobiera za dokonane czynności egzekucyjne opłaty, z zastrzeżeniem art. 64d - za zajęcie innych niż wymienione w pkt 2 i 3 wierzytelności pieniężnych lub innych praw majątkowych w wysokości 5% kwoty egzekwowanej należności, nie mniej jednak niż 4 zł 20 gr. Postanowienia organów I i II instancji zostały wydane w czasie, gdy przepis ten nie korzystał już z domniemania konstytucyjności, co zostało stwierdzone w wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 28 czerwca 2016 r., sygn. akt SK 31/14.
W ocenie sądu w/w wyrok Trybunału Konstytucyjnego jest wyrokiem zakresowym, co wyraźnie wynika z jego sentencji, gdzie użyto sformułowania, że badany przepis jest niezgodny z Konstytucją w zakresie, w jakim nie określa maksymalnej wysokości opłaty. Wyrok ten nie skutkuje całkowitym uchyleniem zaskarżonego przepisu, albowiem przepis ten nadal obowiązuje w systemie prawa i nie traci mocy. Jednakże organ nie dostrzegł, że przepis taki od chwili ogłoszenia orzeczenia musi być traktowany, jako niezgodny z Konstytucją w granicach takich, jakie zostały określone w wyroku Trybunału. Istotny w niniejszej sprawie jest zakres stwierdzonej niekonstytucyjności przepisu, a w pozostałym zakresie - niezakwestionowanym przez Trybunał - należy go nadal stosować.
Jednocześnie w celu uniknięcia naruszenia zasad konstytucyjnych, przepis ten musi być stosowany i interpretowany zgodnie ze wskazówkami zawartymi w wyroku Trybunału. Analogiczne stanowisko zostało przyjęte przez Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 6 marca 2018 r., II FSK 2206/17. Nadto zdaniem sądu organy powinny uwzględniać skutki tego orzeczenia z uwagi na treść art. 190 ust. 1 Konstytucji, zgodnie z którym orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego mają moc powszechnie obowiązującą i są ostateczne. Wchodzą one w życie z dniem ogłoszenia, chyba że Trybunał określi inaczej (art. 190 ust.3).
Tym samym stwierdzenie niekonstytucyjności zastosowanego przez organy w niniejszej sprawie przepisu skutkuje niemożliwością zastosowania takiego przepisu zarówno przez sąd jak i przez organ w zakresie, w jakim nie określa maksymalnej opłaty za dokonane czynności egzekucyjne. Bierna postawa ustawodawcy nie może usprawiedliwiać stosowania prawa z naruszeniem Konstytucji. Z uwagi na powyższe, do momentu gdy ustawodawca nie określi maksymalnej wysokości opłaty egzekucyjnej oraz opłaty manipulacyjnej, organy stosujące prawo muszą tak określać wysokość kosztów egzekucyjnych, aby nie można było zarzucić im naruszenia standardów określonych w wyroku Trybunału z 28 czerwca 2016 r., SK 31/14.
W konsekwencji organ ustalając wysokość opłaty egzekucyjnej ma obowiązek rozważenia kwestii, czy ustalone koszty egzekucyjne na podstawie stawek procentowych wskazanych w przepisach u.p.e.a. przystają do wzorców konstytucyjnych wynikających z art. 64 ust. 1 i art. 84 Konstytucji, a jeśli nie, to w jakim zakresie należy dokonać ich miarkowania z uwzględnieniem zasady bezpośredniego stosowania przepisów Konstytucji. W kontrolowanej sprawie organy pominęły kwestę niekonstytucyjności wskazanego przepisu, co miało istotny wpływ na wynik sprawy w zakresie przyjętej wysokości kosztów egzekucyjnych. Organy zastosowały art. 64 § 1 pkt 4 u.p.e.a. i wskazaną tam wysokość kosztów, nie odnosząc się do adekwatności wysokości ustalonych kosztów egzekucyjnych względem poziomu skomplikowania czynności podejmowanych przez organ egzekucyjny oraz nakładu pracy organu przy egzekwowaniu należności w toku postępowania, jak również nie odniosły się do zagadnienia, że wysokość i zasady pobierania przedmiotowych opłat powinny być ukształtowane w taki sposób, aby zapewnić przynajmniej częściowe finansowanie aparatu egzekucyjnego, przy czym istotne jest zachowanie racjonalnej zależności między wysokością opłat w egzekucji, a faktycznymi czynnościami organów egzekucyjnych, uwzględniającymi m. in. nakład pracy, stopień ich skomplikowania, czasochłonność, za podjęcie których opłaty te zostały naliczone, tak aby opłaty te nie stanowiły sankcji finansowej.
Ustalając wysokość opłaty należy wykazać, jakie konkretne czynności organu egzekucyjnego w toczącym się postępowaniu egzekucyjnym miały wpływ na powstanie kosztów egzekucyjnych w ustalonej wysokości. Miarkowanie powinno w zasadzie pojawić się wówczas, kiedy można stwierdzić, że procentowo ustalone opłaty przekraczają maksymalny rozsądny pułap poszczególnych opłat. Organy winny wykazać, że ustalone koszty egzekucyjne, którymi obciążono wierzyciela są adekwatne do poniesionego nakładu pracy, efektywności działań, poziomu skomplikowania i długotrwałości postępowania egzekucyjnego. Tymczasem w zakresie kwestionowanym przez stronę efektywność działań organu była zerowa – zajęcia nie doprowadziły do skutecznego wyegzekwowania długu.
Powyższe uwagi również dotyczą art. 64 § 6 upea w zakresie opłaty manipulacyjnej, co do której również w zaskarżonym postanowieniu pominięto kwestię wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 28 czerwca 2016 r., sygn. akt SK 31/14 i obciążono wierzyciela maksymalną procentową kwotą opłaty manipulacyjnej. Zadaniem organów jest określenie, czy ustalone koszty egzekucyjne na podstawie stawek procentowych wskazanych w szczególności w przepisach art. 64 § 1 pkt 4 i § 6 u.p.e.a. przystają do wzorców konstytucyjnych wynikających z art. 64 ust. 1 i art. 84 Konstytucji, a jeśli nie, to w jakim zakresie należy dokonać ich miarkowania z uwzględnieniem zasady bezpośredniego stosowania przepisów Konstytucji (por. wyrok NSA z dnia 26 lutego 2020 r. sygn. II FSK 851/18)
Sąd podziela pogląd, iż w postępowaniu egzekucyjnym zajęciu podlega wierzytelność pieniężna posiadacza rachunku wobec banku, nie zaś sam rachunek bankowy, jako narzędzie oszczędnościowo - rozliczeniowe. Opłata egzekucyjna, o której mowa w art. 64 § 1 pkt 4 u.p.e.a. może być pobrana wyłącznie wówczas, gdy nastąpi faktyczne zajęcie wierzytelności pieniężnych. W cytowanym przepisie ustawodawca nie zawarł jakiegokolwiek przyzwolenia do pobierania stosownych opłat egzekucyjnych także wówczas, gdy dojdzie do zajęcia rachunku bankowego, na którym nie było jakichkolwiek środków finansowych. Stanowiska organu nie uzasadnia treść art. 80 i następnych u.p.e.a. Z art. 80 § 2 wynika, że zajęcie wierzytelności obejmuje również kwoty, które nie były na rachunku bankowym w chwili zajęcia, a zostały wpłacone na ten rachunek po dokonaniu zajęcia.
Natomiast w rozpatrywanej sprawie, mimo iż w toku postępowania egzekucyjnego dokonano zajęć rachunku bankowego zobowiązanego, to jednak w wyniku zastosowania środka egzekucyjnego nie uzyskano żadnej kwoty. Dopiero zatem w momencie wpływu należności na rachunek bankowy, kwota ta staje się wierzytelnością przysługującą właścicielowi rachunku od banku. Natomiast przepisy u.p.e.a. nie przewidują opłat i kosztów za zajęcie rachunku bankowego, a jedynie za zajęcie wierzytelności pieniężnych. W tej sytuacji, jeżeli nie doszło do zajęcia wierzytelności, nie ma także podstaw do naliczenia opłaty w wysokości określonej w art. 64 § 1 pkt 4 u.p.e.a. (por. wyroki NSA: z dnia 6 kwietnia 2017 r. II FSK 693/15, a także z dnia 16 czerwca 2020 r. sygn. I GSK 533/20 i z dnia 29 maja 2020 r. sygn. I GSK 1529/19) Zatem zasadny jest zarzut, iż sporne koszty egzekucyjne mogły być naliczone tylko w przypadku faktycznego zajęcia środków na rachunku bankowym, co również wpisuje się w tezy płynące z wyroku Trybunału.
Z uwagi na to organ egzekucyjny bezpodstawnie obciążył wierzyciela kosztami wyliczonymi na podstawie art. 64 § 1 pkt 4 u.p.e.a. Nie można bowiem uznać, że w toku egzekucji doszło do zajęcia wierzytelności, ponieważ od momentu wszczęcia egzekucji do jej zakończenia poprzez umorzenie postępowania egzekucyjnego na zajętych rachunkach bankowym nie było środków pieniężnych.
Mając powyższe na uwadze sąd orzekł na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c w zw. z art. 135 ustawy o p.p.s.a., uchylając zaskarżone postanowienia oraz poprzedzające je postanowienia organu I instancji.
O kosztach postępowania orzeczono na podstawie art. 200 p.p.s.a.