Uzasadnienie
Postanowieniem z 17 sierpnia 2022 r. znak 1201-IEE.711.1.61.2022.2.AG Dyrektor Izby Administracji Skarbowej w Krakowie (dalej: Dyrektor) utrzymał w mocy postanowienie z 20 czerwca 2022 r. nr 1218-SEE.711.1496.2022 Naczelnika Urzędu Skarbowego w Nowym Targu (dalej: Naczelnik) oddalające skargę J.K. (dalej: Skarżący) na czynność egzekucyjną.
Rozstrzygnięcia zapadły w następującym stanie faktycznym i prawnym.
Naczelnik prowadził postępowanie egzekucyjne do majątku Skarżącego – Zobowiązanego na podstawie tytułów wykonawczych z 10 grudnia 2021 r. nr: [...]. Zaległością objętą postępowaniem egzekucyjnym był podatek dochodowy od osób fizycznych w łącznej kwocie 2.115 zł. W trakcie prowadzonego postępowania egzekucyjnego zawiadomieniami z 15 grudnia 2021 r. organ egzekucyjny zajął środki na rachunkach bankowych w: X. S.A. i Y. S.A.
Pismem z 6 stycznia 2022 r. Skarżący, zachowując 7- termin, o którym mowa w art. 54 § 3 ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (Dz.U. z 2022 r. poz. 479 ze zm. - dalej: u.p.e.a.), złożył pismo zakwalifikowane przez organ egzekucyjny m.in. jako skargę na czynność egzekucyjną. Skarżący wskazał, że prowadzona egzekucja pozbawia go środków na leczenie, a zajęta kwota "niewątpliwie i automatycznie prowadzi do pogorszenia stanu zdrowia z utratą życia włącznie". Dodatkowo Skarżący podniósł, że otrzymywane przez niego finansowe wsparcie zakupu koniecznych do funkcjonowania artykułów medycznych (które to wpływają na zajęty rachunek bankowy), świadczą o jego trudnej sytuacji materialnej. Podniósł również, że środki wpływające na zajęty rachunek bankowy nie podlegają egzekucji.
Naczelnik postanowieniem z 24 stycznia 2022 r. oddalił skargę na czynność egzekucyjną. Po rozpoznaniu zażalenia, Dyrektor postanowieniem z 4 kwietnia 2022r. uchylił rozstrzygnięcie organu egzekucyjnego w całości i przekazał mu sprawę do ponownego rozpatrzenia. Postanowieniem z 20 czerwca 2022 r. Naczelnik ponownie oddalił skargę na czynność egzekucyjną. Zostało ono utrzymane w mocy postanowieniem Dyrektora z 17 sierpnia 2022 r. W uzasadnieniu postanowienia zostało wskazane, że obowiązujące przepisy dotyczące zajęcia wierzytelności z rachunku bankowego (art. 80 u.p.e.a.) nie zostały w toku prowadzonego postępowania naruszone. Z akt sprawy wynika, że wskazane powyżej zawiadomienie o zajęciu zostało sporządzone na prawidłowym formularzu. W zawiadomieniu oznaczono strony postępowania oraz wskazano organ egzekucyjny, podano numery tytułów wykonawczych, określono wysokość dochodzonej należności, a także zawarto pouczenia dla zobowiązanej i banku.
Zawiadomienie o dokonanym zajęciu organ egzekucyjny prawidłowo doręczył zobowiązanemu oraz dłużnikowi zajętej wierzytelności. Zatem wymogi formalne określone dla zawiadomienia o zajęciu wierzytelności z rachunku bankowego zostały spełnione.
Odnosząc się do zarzutu zastosowania zbyt uciążliwego środka egzekucyjnego, Dyrektor wyjaśnił, że w postępowaniu egzekucyjnym organ egzekucyjny kieruje się szeregiem zasad w tym m.in. zasadą celowości, stosowania wyłącznie środków egzekucyjnych przewidzianych w ustawie oraz prowadzących bezpośrednio do wykonania obowiązku, a spośród takich środków- środki najmniej uciążliwe dla zobowiązanego (art. 7 § 1 i 2 u.p.e.a.). Oznacza to, że organ egzekucyjny mając do dyspozycji zastosowanie kilku środków egzekucyjnych, powinien wybrać środki, które będą najmniej uciążliwe dla zobowiązanego. Problem wyboru środka egzekucyjnego nie występuje, gdy organ egzekucyjny nie ma możliwości zastosowania innego środka egzekucyjnego przewidzianego w ustawie. Strona powołując się na zastosowanie zbyt uciążliwego środka egzekucyjnego powinna wskazać inny środek egzekucyjny, który jej zdaniem byłby mniej uciążliwy, a skuteczny.
W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie, Skarżący zakwestionował je w całości, określając egzekucję jako bezwzględną, bezwarunkową i nieprzejednaną. Stanowisko zaprezentowane w zaskarżonym postanowieniu Skarżący zanegował, jako odrealnione i rozbieżne z rzeczywistością.
Skarżący – jak wskazał w skardze – ocenił postanowienie Dyrektora jako generalnie naruszające prawo, a w tym:
" (...) 1. Niesprawiedliwe, nieracjonalne, błędne i mylne, w związku z czym jednocześnie
- 2. Uchybiające niektórym atrybutom niezbędnej rzetelności z racji między innymi:
- a. Nierozważenia i nieuwzględnienia fundamentalnych aspektów klarownej sprawy, zwłaszcza tych co do mojego krańcowo dramatycznie nieszczęśliwego położenia.
- b. Pominięcia tych kwestii, jakie są uwarunkowane prawidłami procesu decydowania.
(ii) W szczególności:
- 1. Tendencyjne, gdyż odzwierciedlające dość ukierunkowane podejście do sprawy.
- 2. Nieobiektywne, bo wyraża sprzyjanie organowi I instancji, będącemu stroną mi przeciwną, jaka to zaiste zademonstrowała skłonności o znamionach okrucieństwa.
- 3. Pozbawione jakiegokolwiek wyrazu tego, co określa się pojęciami m.in. empatii czy humanitaryzmu, a w istocie kompletnie ignorujące tę sferę w decydowaniu, jako że zademonstrowano co najmniej brak wrażliwości na ludzki los, czyli wyjątkowo trudny stan, w jakim się znajduję przez już relatywnie długi czas.
- 4. Niecechujące się niezbędnymi walorami wnikliwości, sumienności akuratności."
Skarżący powołał się na swoją trudną sytuację finansową, majątkową i zdrowotną. Podkreślił, że zarówno organ egzekucyjny jak i organ odwoławczy nie uwzględniły tego wydając rozstrzygnięcia. Skarżący uzyskuje niskie świadczenia, które nie wystarczają na pokrycie podstawowych potrzeb. Wskazał na swoje schorzenia, które pochłaniają bardzo duże środki finansowe. Środki, które zostały przekazane przez bank tytułem zajęcia były wolne od zajęcia, gdyż stanowiły dofinansowanie do przepisanych przez lekarza artykułów medycznych umożliwiających podtrzymanie jego życia.
Odpowiadając na skargę, Dyrektor wniósł o jej oddalenie, podtrzymując dotychczasowe stanowisko w sprawie.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył, co następuje.
Skarga nie zawiera usprawiedliwionych podstaw, gdyż zaskarżone postanowienie odpowiada prawu.
Sprawa została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym na podstawie art. 119 pkt 3 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2023 r. poz. 1634 – dalej: p.p.s.a.).
Przedmiotem postępowania administracyjnego, była skarga na czynność egzekucyjną, która została uregulowana w art. 54 u.p.e.a. Zakres przedmiotowy zarzutów określony został w § 1 tego przepisu i wynika z niego, że zobowiązanemu przysługuje skarga na czynność egzekucyjną organu egzekucyjnego, której podstawą jest: dokonanie czynności egzekucyjne z naruszeniem ustawy (pkt 1) lub zastosowanie zbyt uciążliwego środka egzekucyjnego, w ramach którego dokonano czynności egzekucyjnej (pkt 2).
Skarga na czynność egzekucyjną, oparta na przesłance wynikającej z pkt 1 art. 54 § 1 u.p.e.a., jest środkiem służącym kontroli prawidłowości stosowania w postępowaniu czynności egzekucyjnych, które zmierzają do bezpośredniego wyegzekwowania należności. Definicję legalną pojęcia "czynności egzekucyjnych" zawiera przepis art. 1a pkt 2 u.p.e.a. W świetle tego unormowania są to wszelkie działania podejmowane przez organ egzekucyjny, zmierzające do zastosowania lub zrealizowania środka egzekucyjnego. Ustawowa definicja środka egzekucyjnego zawarta jest w art. 1a pkt 12 u.p.e.a.
W ramach postępowania zainicjowanego skargą na czynności egzekucyjne możliwe jest zbadanie zgodności z prawem oraz prawidłowości dokonania zaskarżonej czynności egzekucyjnej, w tym tego, czy zastosowany środek egzekucyjny jest dopuszczalny w świetle przepisów u.p.e.a. Za ugruntowane zarówno w judykaturze, jak i piśmiennictwie uznać należy, że skarga na czynności egzekucyjne ma charakter subsydiarny, komplementarny wobec innych środków prawnych i nie może mieć zastosowania do tych przypadków, w których przewidziano inne środki zaskarżenia (por. wyrok NSA z 5 maja 2021 r., sygn. akt III FSK 91/21; podobnie w wyrokach NSA z 16 lutego 2021 r., sygn. akt I GSK 557/18; z 22 grudnia 2020 r., sygn. akt II FSK 2259/18; z 22 grudnia 2020 r., sygn. akt II FSK 2177/18; z 25 sierpnia 2020 r., sygn. akt II FSK 1200/18 – wszystkie powoływane wyroki dostępne są na stronie: orzeczenia.nsa.gov.pl – oraz: P.M.
Przybysz [w:] Postępowanie egzekucyjne w administracji. Komentarz, wyd. IX, Warszawa 2021, art. 54.; C. Kulesza [w:] Ustawa o postępowaniu egzekucyjnym w administracji. Komentarz, wyd. II, red. D. R. Kijowski, Warszawa 2015, art. 54.). W związku z tym, jeżeli przewidziany jest inny środek ochrony prawnej, taki jak zarzuty czy też zażalenie oraz wniosek o umorzenie postępowania egzekucyjnego, to wykluczone jest kwestionowanie określonych okoliczności sprawy za pomocą skargi z art. 54 § 1 u.p.e.a.
Wobec tego – co należy podkreślić – w postępowaniu zainicjowanym skargą na czynności egzekucyjne nie orzeka się o zasadności wszczęcia postępowania egzekucyjnego (np. z powodu wadliwości wystawienia tytułów wykonawczych, braku upomnienia czy też nieistnienia obowiązku), ani też nie ocenia się prawidłowości jego prowadzenia (por. wyrok NSA z 5 marca 2015 r., sygn. akt II FSK 290/13). Nie ma podstaw, aby skargę na czynności egzekucyjne traktować jako uniwersalny środek zaskarżenia, za pomocą którego możliwe jest skuteczne kwestionowanie wszystkich aktów i działań podejmowanych przez organ egzekucyjny w toku całego postępowania (por. wyrok NSA z 2 kwietnia 2015 r. sygn. akt II FSK 749/13).
Skarga na czynności egzekucyjne nie jest zatem środkiem prawnym, za pomocą którego zobowiązany mógłby kwestionować wszelkie czynności oraz zdarzenia mające miejsce w toku postępowania egzekucyjnego. Przysługuje ona wyłącznie na czynności o charakterze wykonawczym i tylko takie, które nie mogą być zaskarżone innym środkiem prawnym przewidzianym w ustawie o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (zarzuty, zażalenie, wyłączenie spod egzekucji, wniosek o umorzenie postępowania). Służy ona ochronie praw zobowiązanego w toczącym się postępowaniu egzekucyjnym i ma za zadanie chronić go przed naruszeniami przepisów postępowania egzekucyjnego ze strony organu egzekucyjnego lub egzekutora wykonującego konkretną czynność. W jej ramach można podnosić kwestie formalnoprawne, które odnoszą się jedynie do prawidłowego przebiegu postępowania organu egzekucyjnego lub egzekutora, na podstawie przepisów regulujących sposób i formę dokonania tych czynności.
Zasada niekonkurencyjności środków w postępowaniu egzekucyjnym sprowadza się do ukształtowania środków ochrony prawnej w taki sposób, by ich podstawy nie mogły być powielane, tzn. by nie zaistniała sytuacja, w ramach których dany zarzut byłby rozpatrywany w ramach kilku środków ochrony prawnej. Nie można też ich stosować zamiennie. Każdy z nich dotyczy konkretnych uchybień, jest wnoszony w różnym terminie i rozpoznawany z zastosowaniem innych przesłanek. Dyferencjacja środków prawnych następuje bowiem nie tylko poprzez zróżnicowanie przedmiotu zaskarżenia, ale także poprzez zastosowanie kryteriów odnoszących się do innych elementów konstrukcji środków prawnych. Zasadą jest zatem wniesienie jednego środka prawnego, a nie dwóch konkurujących wobec siebie (por. wyroki NSA: z 31 stycznia 2018 r., sygn. akt II GSK 2972/17; z 24 października 2014 r. sygn. akt II GSK 1377/13).
Całość argumentacji zaprezentowanej w złożonej skardze, nie odnosi się do formalnej poprawności dokonanej czynności zajęcia wierzytelności z rachunku bankowego, lecz koncentruje się na wielu zróżnicowanych kwestiach, które nie podlegają rozpoznaniu w trybie skargi na czynność egzekucyjną, której zakres podany został powyżej.
W ocenie Sądu rację ma Dyrektor wskazując, że zaskarżona czynność egzekucyjna podjęta została zgodnie z wymogami określonymi w art. 80 u.p.e.a. Jak wynika z § 1 tego przepisu, organ egzekucyjny dokonuje zajęcia wierzytelności z rachunku bankowego przez przesłanie do banku zawiadomienia o zajęciu wierzytelności pieniężnej zobowiązanego z rachunku bankowego do wysokości egzekwowanej należności pieniężnej wraz z odsetkami z tytułu niezapłacenia w terminie dochodzonej wierzytelności oraz kosztami egzekucyjnymi. Organ egzekucyjny jednocześnie wzywa bank, aby bez zgody organu egzekucyjnego nie dokonywał wypłat z rachunku bankowego do wysokości zajętej wierzytelności, lecz niezwłocznie: (1) po upływie 7 dni od dnia doręczenia zawiadomienia o zajęciu przekazał zajętą kwotę organowi egzekucyjnemu na pokrycie egzekwowanej należności pieniężnej, odsetek z tytułu niezapłacenia jej w terminie, kosztów upomnienia i kosztów egzekucyjnych; (2) nie później niż w terminie 7 dni od dnia doręczenia zawiadomienia o zajęciu zawiadomił organ egzekucyjny o przeszkodzie w dokonaniu wpłaty, w tym również o nieprowadzeniu rachunku bankowego zobowiązanego; (3) po powstaniu wierzytelności, jeżeli jej wysokość przekracza kwotę wolną od egzekucji, a zajęta kwota nie wystarcza na zaspokojenie egzekwowanych należności pieniężnych, zawiadomił o zbiegu egzekucji.
Analiza treści zawiadomienia o dokonanym zajęciu wierzytelności z rachunku bankowego, spełnia powyższe warunki formalne. Prawidłowo także pouczono bank o tym, jakie kwoty nie podlegają zajęciu, między innymi na podstawie art. 80 § 2a u.p.e.a. (w brzmieniu z dnia dokonania zajęcia). Nie można zatem zasadnie zarzucać organowi egzekucyjnemu, że dokonał zajęcia kwot zwolnionych od zajęcia. To nie organ egzekucyjny bada, z jakiego tytułu konkretna kwota została na rachunek bankowy wpłacona, lecz obowiązek ten spoczywa na banku, który ma realizować zajęcie. Organ egzekucyjny nie ma i nie może mieć wiedzy na temat pochodzenia środków, które znajdowały się na rachunku bankowym w chwili zajęcia. Dla zachowania formalnej poprawności dokonanego zajęcia wierzytelności z rachunku bankowego, istotne jest jedynie, czy stosowne pouczenia znalazły się w dokumencie zajęcie to realizującym. Jak wynika z akt postępowania egzekucyjnego, wymóg ten został w rozpoznawanej sprawie spełniony. Na marginesie jedynie Sąd wskazuje, że Skarżący nie wskazał na jakąkolwiek podstawę prawną, z której by wynikało, że przekazane przez bank środki podlegały zwolnieniu od zajęcia.
W ocenie Sądu w sprawie został także spełniony warunek przewidziany w art. 80 § 3 u.p.e.a., z którego wynika, że jednocześnie z przesłaniem zawiadomienia, o którym mowa w § 1, organ egzekucyjny zawiadamia zobowiązanego o zajęciu jego wierzytelności z rachunku bankowego, doręczając mu odpis tytułu wykonawczego, o ile nie został wcześniej doręczony, i odpis zawiadomienia skierowanego do banku o zakazie wypłaty zajętej kwoty z rachunku bankowego bez zgody organu egzekucyjnego. W rozpatrywanej sprawie doręczenie to nastąpiło w trybie doręczenia zastępczego na znany organowi egzekucyjnemu adres, który nie został przez Skarżącego zaktualizowany. Obowiązek aktualizacji adresu wynika z art. 9 ust. 1d ustawy z dnia 13 października 1995 r. o zasadach ewidencji i identyfikacji podatników i płatników (Dz.U. z 2022 r. poz. 2500 ze zm. – dalej: u.z.e.i.p.). W rozpatrywanej sprawie niespornym jest, że Skarżący wskazał określony adres zamieszkania do ewidencji prowadzonej przez organ podatkowy oraz że zgłoszenia tego nie zmieniał, nie weryfikował, nie powiadamiał o niczym w tym przedmiocie organu podatkowego.
Posłużenie się tym adresem w korespondencji z podatnikiem przez organ egzekucyjny było więc dostatecznie uzasadnione. Organ ten nie mógł zakładać ani też merytorycznie antycypować, że Skarżący zaniechał obowiązków ewidencyjnych oraz obowiązków aktualizacji danych objętych zgłoszeniem identyfikacyjnych, o których mowa w art. 9 u.z.e.i.p. (por. wyrok NSA z 13 listopada 2018 r., sygn. akt II FSK 2787/16). Organ prowadzący postępowanie ma obowiązek dokonywania doręczeń na adres figurujący w rejestrze, także wtedy, gdy dysponuje nieformalnymi informacjami o jego nowym adresie, bowiem taki jest sens, istota, a także prawne znaczenie urzędowej ewidencji (por. wyrok NSA z 13 lipca 2018 r., sygn. akt II FSK 2018/16). Wprawdzie Skarżący podkreślał, że od wielu lat nie zamieszkuje pod adresem na który wysłano zawiadomienie o zajęciu wierzytelności z rachunku bankowego, jednak nie uczynił nic, aby swoje dane zaktualizować.
Ponosi on więc wyłączną winę w tym, że organ egzekucyjny skierował korespondencję na wskazany w ewidencji adres. Postępowanie egzekucyjne jest odrębnym od postępowania wymiarowego w którym określono wysokość zobowiązania podatkowego. Organ egzekucyjny nie ma wobec powyższego obowiązku ustalania, jaki adres do korespondencji został podany w tym postępowaniu.
Sąd wskazuje również, że Skarżący we wszystkich pismach procesowych wskazuje adres w K., jako adres do korespondencji. Nie traktuje go wobec powyższego jako swojego adresu zamieszkania, co dodatkowo wzmacnia argumentację, że adres pod którym została uznana za doręczoną korespondencja zawierająca zajęcie wierzytelności z rachunku bankowego, uznać należy za jego adres zamieszkania. Jak wynika z art. 42 § 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. z 2023 r. poz. 775 ze zm.), który znajduje zastosowanie w sprawie na podstawie art. 18 u.p.e.a., korespondencję doręcza się osobom fizycznym w ich mieszkaniu, czyli miejscu zamieszkania. Dopiero w przypadku, gdy w toku postępowania strona wskaże adres do korespondencji, pisma należy doręczać na ten adres. Możliwość wskazania innego adresu do korespondencji, aniżeli adres zamieszkania, możliwe jest jednak dopiero po wszczęciu postępowania. Oznacza to, że pierwsze pismo musi zostać doręczone pod wskazany w odpowiednich rejestrach adres zamieszkania strony.
Sąd podziela także stanowisko Dyrektora, że w rozpoznawanej sprawie nie sposób zasadnie twierdzić, że zastosowano zbyt uciążliwy środek egzekucyjny. Wskazuje się bowiem, że specyfika postępowania egzekucyjnego sprawia, iż zastosowanie jakiegokolwiek środka egzekucyjnego jest dla zobowiązanego dokuczliwe. Przepisy u.p.e.a. nie określają natomiast, które ze środków są mniej lub bardziej uciążliwe. Głos decydujący w tej kwestii ma organ egzekucyjny, ponieważ jego uznaniu ustawodawca pozostawił, który środek jest w danym przypadku mniej uciążliwy dla zobowiązanego. W toku danego postępowania egzekucyjnego organ prowadzący postępowanie winien w konkretnym przypadku ocenić, który z przewidzianych w ustawie środków egzekucyjnych zapewni skuteczne wykonanie ciążącego na zobowiązanym obowiązku, jednocześnie będąc środkiem dla zobowiązanego najmniej dolegliwym. (por. wyrok NSA z 10 czerwca 2021 r., sygn. akt III FSK 3610/21).
Należy zauważyć, że zastosowanie najmniej uciążliwego środka egzekucyjnego może być rozważane w zasadzie tylko w sytuacji, gdy możliwe są do zastosowania różne środki egzekucyjne. Ponadto owa najmniejsza uciążliwość zastosowanego środka egzekucyjnego musi być zawsze konfrontowana ze skutecznością egzekucji. Obowiązkiem organu egzekucyjnego jest zastosowanie wszelkich prawem określonych środków egzekucyjnych, które mogą doprowadzić do zaspokojenia dochodzonej wierzytelności (por. wyrok NSA z 1 grudnia 2022 r., sygn. akt III FSK 1241/21).
Istota rozpatrywania skargi w tym przedmiocie sprowadza się zatem do porównania uciążliwości środka egzekucyjnego już zastosowanego w danej sprawie z innymi środkami egzekucyjnymi, które mogły być zastosowane. Dopiero w przypadku stwierdzenia, że organ egzekucyjny mógłby osiągnąć cel postępowania w postaci wyegzekwowania dochodzonej należności przy zastosowaniu kilku środków egzekucyjnych, rozważyć należy, czy ten, który zastosował nie był dla zobowiązanego zbyt uciążliwy. Skarżący w złożonej skardze, jak również na etapie postępowania egzekucyjnego nawet nie usiłował wykazać, aby dla wykonania obowiązku określonego w tytule wykonawczym, można by było zastosować skuteczny, a zarazem mniej uciążliwy dla niego środek egzekucyjny. Wobec powyższego argumentacja Skarżącego o zastosowaniu zbyt uciążliwego środka egzekucyjnego nie mogła doprowadzić do uchylenia zaskarżonego postanowienia.
Podniesione przez Skarżącego w skardze zarzuty, uznać zatem należy za bezzasadne. Jednocześnie Sąd, działając na podstawie art. 134 § 1 p.p.s.a., nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, nie doszukał się jakichkolwiek uchybień, które uzasadniałyby wyeliminowanie zaskarżonego postanowienia z obrotu prawnego.
Z tych wszystkich powodów skarga podlegała oddaleniu, zaś podstawę rozstrzygnięcia stanowił art. 151 p.p.s.a.