Uzasadnienie
Referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie postanowieniem z dnia 7 grudnia 2017 r. oddalił wniosek M. N. (dalej: Wnioskodawczyni, Skarżąca), o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym przez zwolnienie od kosztów sądowych.
W uzasadnieniu ww. postanowienia referendarz wskazał, że w reakcji na wezwanie do uiszczenia wpisu sądowego w wysokości 2.000 zł od skargi Skarżąca zwróciła się z prośbą o zwolnienie jej od kosztów sądowych z uwagi na trudną sytuację finansową oraz bardzo złą kondycję jej firmy. Podała, że w ostatnim czasie Urząd Skarbowy w O. zajął bardzo wysokie kwoty, jakie przysługiwały jej w związku ze zwrotem podatku VAT. Skarżąca osiąga niewielkie dochody tylko z tytułu zatrudnienia w firmie męża, a działalność gospodarcza prowadzona przez męża wykazuje straty, dlatego sytuacja rodziny jest bardzo trudna.
Skarżąca w oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątku i dochodach zawartym w formularzu "PPF" podała, że prowadzi wspólne gospodarstwo domowe wraz z córką M. D. ur. 2014 r. Z mężem posiada rozdzielność majątkową od 2010 r. Źródłem utrzymania Wnioskodawczyni jest prowadzona działalność gospodarcza przynosząca dochód w wysokości ok. 2.000 zł, który jest zajęty w postępowaniu egzekucyjnym. Mąż Skarżącej prowadzi własną działalność gospodarczą, ale nie wykazuje większych zysków. W skład majątku Skarżącej wchodzi dom jednorodzinny o powierzchni ok. 200 m˛ i wartości 300.000 zł, nieruchomość rolna o areale ok. 15 ha, na którym prowadzona jest produkcja rolna, 30 arów lasu, wiaty na sprzęt oraz ciągnik rolniczy o wartości ok. 100 tys. zł w kredycie bankowym. Nie posiada oszczędności, papierów wartościowych, ani przedmiotów wartościowych o wartości powyżej 5.000 zł.
Skarżąca podniosła, że ma zajęte przez US konta na łączną kwotę około 130 tys. zł. Padła ofiarą oszustwa na dużą skalę i została pozbawiona płynności finansowej. Nie stać jej w tej chwili na nic, jest na granicy bankructwa. Nie posiada żadnych wolnych środków finansowych, ma na utrzymaniu siebie i córkę oraz pomaga tacie i bratu.
W odpowiedzi na wezwanie referendarza sądowego do uzupełnienia wniosku Skarżąca przedłożyła dokumenty źródłowe, z których wynika, że w roku 2016 osiągnęła ona przychód w wysokości 8.843.795,53 zł, przy kosztach jego uzyskania 8.811.016,52 zł, co dało dochód w wysokości 32.779,01 zł (według PIT-36). Deklaracje VAT-7 z prowadzonej przez stronę działalności gospodarczej potwierdzają obroty za miesiące czerwiec, lipiec i sierpień 2017 roku na poziomie od 300 tys. zł do niemal 800.000 zł.
Mąż Skarżącej, P. D., z pozarolniczej działalności gospodarczej osiągnął w roku 2016 przychód w wysokości 55.754,51 zł przy kosztach uzyskania przychodu 66.395,30 zł, co dało stratę w wysokości 10.640,79 zł (według PIT-36). Podstawa opodatkowania z tytułu dostawy towarów za miesiące od czerwca do sierpnia 2017 r. w ramach prowadzonej przez niego działalności gospodarczej wynosiła 1.000 zł, zaś wartość netto nabywanych w tym okresie towarów i usług wynosiła 10.500 zł, 27.086 zł i 51.721 zł.
Wnioskodawczyni pobiera dopłaty unijne do gruntów ornych, których wysokość jest różna każdego roku. Za 2016 rok uzyskała dotację w kwocie 30.685,32 zł. Nieruchomość rolna wykorzystywana jest do przechowywania maszyn. Dochód z gospodarstwa rolnego nie został podany.
Z zawiadomienia z dnia 5 września 2017 r. [...] Sądowego przy Sądzie Rejonowym dla K. K. M. L. wynika, że wobec Skarżącej zostało wszczęte postępowanie zabezpieczające w celu zabezpieczenia następującego roszczenia: należność główna 112.756,46 zł, odsetki (na dzień 5 września 2017 r.) 333,69 zł i koszty procesu 5.044,10 zł.
Udokumentowane wydatki rodziny Skarżącej na energię elektryczną wynoszą 843,58 zł miesięcznie, za gaz 58,70 zł, za wodę 301,69 zł za dwa miesiące. Kwartalna rata łącznego zobowiązania pieniężnego wynosi 1.249 zł. Według oświadczenia Wnioskodawczyni łączna wysokość miesięcznych wydatków wynosi ok. 1.000 zł.
Skarżąca przedłożyła także wykaz posiadanych 20 rachunków bankowych własnych oraz wykaz 17 rachunków bankowych męża.
Podsumowując, referendarz wskazał, że na obecnym etapie postępowania jedynym elementem kosztów sądowych jest wpis od skargi w wysokości 2.000 zł. Orzekający uwzględnił fakt, że łącznie ze skargą w niniejszej sprawie, skarżąca wniosła także skargę w sprawie zarejestrowanej pod sygn. akt I SA/Kr 945/17, w której wpis od skargi wynosi 1.026 zł. Zatem łączna wysokość kosztów sądowych na obecnym etapie postępowania wynosi 3.026 zł. W ocenie referendarza uiszczenie kosztów sądowych w pełnej wysokości mieści się w granicach możliwości finansowych Wnioskodawczyni.
W ocenie referendarza istotnym jest, że Skarżąca nadal jest aktywnym przedsiębiorcą. Kwoty obrazujące nabycie towarów i usług przedstawiają się następująco: 290.088 zł za czerwiec 2017 r., 312.326 zł za lipiec 2017 r. i 481.175 zł za sierpień 2017 r. Dane te obrazują wysokie obroty posiadające jednocześnie cechę regularności. Wysokość niezbędnych kosztów postępowania sądowego w odniesieniu do skali prowadzonej przez Skarżącą działalności jest niemal symboliczna.
Mąż Skarżącej również osiąga stały dochód z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej. P. D. nadal prowadzi działalność gospodarczą dokonując zarówno dostawy towarów i usług na terytorium kraju, jak i ich nabycia.
Dodatkowo, oprócz prowadzonej działalności gospodarczej, Skarżąca ma także możliwości uzyskania dochodu z tytułu prowadzenia gospodarstwa rolnego.
Referendarz zwrócił uwagę na nieścisłości w oświadczeniu Skarżącej odnośnie posiadanych składników majątkowych (powierzchnia posiadanej nieruchomości rolnej). Wskazane rozbieżności budzą wątpliwości co do wiarygodności oświadczeń Skarżącej w przedmiocie posiadanych składników majątkowych.
Odnośnie prowadzonego wobec Skarżącej postępowania egzekucyjnego referendarz stwierdził, że okoliczność ta także nie może być wystarczającym argumentem za przyznaniem prawa pomocy. Fakt zajęcia rachunków bankowych Skarżącej niewątpliwie utrudnia jej prowadzenie działalności gospodarczej, jednak z jej oświadczenia nie wynika, aby zrezygnowała z jej prowadzenia.
W ustawowym terminie Wnioskodawczyni wniosła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie sprzeciw od powyższego rozstrzygnięcia. Po wezwaniu przez Sąd Wnioskodawczyni uzupełniła braki formalne sprzeciwu przez jego podpisanie.
Skarżąca we wniesionym sprzeciwie zakwestionowała nieprzyznanie jej prawa pomocy, zarzucając, że wbrew wnioskom referendarza, wykazała trudną sytuację finansową i bardzo złą kondycję finansowej firmy. Przyznała, że choć miała wysokie obroty, to nie trzymała oszczędności w domu, ale na kontach w banku, które są zajęte.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył, co następuje.
Stosownie do art. 259 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2017 r., poz. 1369 ze zm., dalej: P.p.s.a.), od postanowień dotyczących prawa pomocy przysługuje środek zaskarżenia w postaci sprzeciwu.
Rozpoznając sprzeciw sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu (art. 260 § 2 P.p.s.a.). Sąd wydaje postanowienie, w którym kwestionowane orzeczenie zmienia albo utrzymuje w mocy, o czym orzeka na posiedzeniu niejawnym – art. 260 § 1 oraz § 3 P.p.s.a.
Stosownie do art. 243 § 1 P.p.s.a. prawo pomocy może być przyznane stronie na jej wniosek złożony przed wszczęciem postępowania lub w toku postępowania.
Ustawodawca ustanawiając przesłankę udzielenia wsparcia w art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. w postaci przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym (zwolnienie od kosztów sądowych) wskazał, że można udzielić pomocy osobie fizycznej, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny.
Brzmienie tego przepisu nie pozostawia przy tym wątpliwości, że inicjatywa dowodowa zmierzająca do uprawdopodobnienia, iż zachodzą uwarunkowania przemawiające na rzecz przyznania prawa pomocy, ciąży na wnioskodawcy (por. postanowienie NSA z dnia 26 września 2013 r., sygn. akt II OZ 792/13 - wszystkie powołane w uzasadnieniu orzeczenia opublikowane są w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych na stronie: www.orzeczenia.nsa.gov.pl).
Instytucja przyznania prawa pomocy - zwolnienia od kosztów sądowych - osobie fizycznej ma charakter fakultatywny. Sąd bowiem może, ale nie musi, przyznać taką pomoc (por. postanowienia NSA z dnia 30 listopada 2010 r. sygn. I FSK 790/10, z dnia 30 września 2011 r., sygn. II FZ 409/11).
Zwolnienie od kosztów sądowych jest odstępstwem od ogólnej zasady przewidzianej w art. 199 P.p.s.a., zgodnie z którą strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, jak i od konstytucyjnego obowiązku ponoszenia danin publicznych wynikającego z art. 84 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz.U. z 1997 r., nr 78, poz. 483 ze zm.). Opłaty sądowe stanowią rodzaj danin publicznych. Zwolnienia od ponoszenia tego rodzaju danin stanowią odstępstwo od wyżej określonego konstytucyjnego obowiązku. Dlatego też mogą być stosowane w sytuacjach wyjątkowych, gdy istnieją uzasadnione powody do przerzucenia ciężaru dotyczącego danej osoby na współobywateli. Z ich bowiem środków pochodzą dochody budżetu państwa, z których pokrywa się koszty postępowania sądowego w razie zwolnienia skarżącego z obowiązku ich ponoszenia (por. postanowienie NSA z 10 stycznia 2005 r., sygn. akt FZ 478/04).
Zatem udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym jest formą jej dofinansowania z budżetu państwa i przez to powinno się sprowadzać do wypadków, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe.
Trafnie wskazał referendarz w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia, że koszty postępowania sądowoadministracyjnego, w chwili obecnej sprowadzają się do wpisu od skargi. W trzech sprawach zawisłych obecnie przed WSA w Krakowie (sygn. akt I SA/Kr 706/17, I SA/Kr 944/17 oraz I SA/Kr 945/17) suma wpisów wynosi 4.682 zł.
Słusznie stwierdził referendarz, że w orzecznictwie sądowym prezentowane jest stanowisko, że przyznanie prawa pomocy powinno mieć charakter wyjątkowy i winno być stosowane w stosunku do osób charakteryzujących się ubóstwem (przykładowo do takich osób można zaliczyć bezrobotnych bez prawa do zasiłku lub osoby ze względu na okoliczności życiowe pozbawione całkowicie środków do życia). Strona będąca osobą fizyczną powinna partycypować w kosztach postępowania, jeżeli ma jakiekolwiek środki majątkowe, w szczególności posiada stały miesięczny dochód przewyższający ustalone minimalne wynagrodzenie za pracę (por. postanowienie NSA z dnia 22 grudnia 2002 r., sygn. akt OZ 862/04). W literaturze przedmiotu zwrócono również uwagę, że prawo pomocy ma służyć najuboższym, to jest podmiotom, dla których konieczność ponoszenia kosztów związanych z postępowaniem sądowym oznaczałaby faktyczne ograniczenie lub pozbawienie prawa do sądu (zob. H. Knysiak-Molczyk, Przesłanki przyznania prawa pomocy w postępowaniu sądowoadministracyjnym, Przegląd Prawa Publicznego 2007, nr 4, s. 36-39).
Należy podkreślić, iż celem instytucji prawa pomocy ("prawa ubogich") jest umożliwienie skorzystania z drogi sądowej osobom fizycznych o znikomych przychodach, które nie są wstanie ponieść kosztów sądowych. Skarżąca, z uwagi na wskazane powyżej okoliczności, nie wykazała, by w takiej sytuacji się znajdowała, co mogłoby uzasadnić przerzucenie kosztów postępowania na ogół społeczeństwa.
Trafnie wskazał referendarz, że w orzecznictwie podkreśla się, że w przypadku przedsiębiorców, miarodajną dla oceny zdolności płatniczych nie jest kategoria "dochodu" rozumianego jako nadwyżka sumy przychodów nad kosztami ich uzyskania, lecz właśnie "przychodu", gdyż istnieją legalne instrumenty podatkowe pozwalające na równoważenie kosztów i przychodów tak, by w końcowym rozliczeniu minimalizować bądź w ogóle eliminować obciążenia podatkowe. Do instrumentów takich należą choćby zwolnienia podatkowe, dokonywanie zakupów i inwestycji w odpowiednim okresie, obniżenie dochodu przez przesunięcie kosztów w czasie, amortyzacja majątku trwałego (por. postanowienie NSA z dnia 27 listopada 2014 r., sygn. akt II FZ 1843/14). Przychód zaś Skarżącej za ubiegły rok był bardzo wysoki (ponad 8 mln złotych).
Odnosząc się do argumentacji zawartej w sprzeciwie, trzeba wskazać, że przyczyną odmowy udzielenia prawa pomocy Skarżącej był brak wykazania przez nią przesłanek udzielenia prawa pomocy.
Referendarz prawidłowo ocenił przedstawione przez Skarżącą zestawienie rachunków, wskazując przykładowo, że na rachunku [...] w sierpniu 2017 r. (a zatem po wniesieniu przez Wnioskodawczynię skargi) suma uznań wyniosła 320.665,03 zł, a suma obciążeń 301.617,66 zł, na rachunku [...] suma uznań wyniosła 88.647,13 EUR, a suma obciążeń 87.354,47 EUR. Powyższe dane potwierdzają, że Skarżąca prowadząc działalność znacznych rozmiarów, miała możliwości, aby wygospodarować środki finansowe na pokrycie kosztów sądowych.
Referendarz trafnie zwrócił też uwagę, że w orzecznictwie przyjmuje się, iż posiadanie majątku, szczególnie nieruchomości o znacznej wartości, w zasadzie wyklucza możliwość zwolnienia od kosztów sądowych (por. postanowienie NSA z dnia 30 września 2015 r., sygn. akt I OZ 1071/15).
W rozpoznawanej sprawie Skarżąca jest właścicielką domu, w którym zamieszkuje wraz z rodziną a także nieruchomości rolnej i leśnej znacznych rozmiarów i dużej wartości. Nie sposób jest zatem uznać ją za osobę wymagającą wsparcia ze strony Państwa.
Dlatego też aktualne problemy finansowe związane z zajęciem rachunków bankowych, nie mogą stanowić pozytywnej przesłanki przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie.
W konsekwencji wskazanych okoliczności, zwolnienie Skarżącej od kosztów sądowych pozbawione jest w niniejszej sprawie podstaw.
W związku z powyższym, na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 oraz art. 260 § 1 i § 3 P.p.s.a., Sąd orzekł jak w sentencji.