Uzasadnienie
Wyrokiem z dnia [...] roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Ł. oddalił skargę M. K. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w Ł. z dnia [...] roku w przedmiocie podatku od towarów i usług za poszczególne miesiące 2002 roku.
Wobec treści wyroku skarżący, reprezentowany przez pełnomocnika w osobie adwokata, wniósł skargę kasacyjną oraz złożył na urzędowym formularzu wniosek o przyznanie prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. We wniosku tym skarżący wskazał, że posiada z żoną rozdzielność majątkową od 2007 roku. Nie prowadzi z żoną wspólnego gospodarstwa domowego. Posiada dwoje dzieci: 22-letnią córkę A. oraz 12-letniego syna K.. Uzyskuje dochód z tytułu wynagrodzenia za pracę w wysokości 900 zł netto. W skład jego majątku wchodzi samochód o wartości 30.000 zł.
Jednocześnie skarżący wskazał, że nie dysponuje środkami na uiszczenie wpisu sądowego od skargi kasacyjnej. Działalność gospodarcza, którą prowadził, jest zawieszona z uwagi na brak środków finansowych. W okresie od [...]roku do [...] roku przebywał w areszcie śledczym. W dniu [...] roku Prokuratura Apelacyjna w Ł. umorzyła prowadzone przeciwko niemu śledztwo.
Z uwagi na fakt, że zawarte w powyższym wniosku oświadczenia okazały się niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych skarżącego, zarządzeniem z dnia [...]roku wezwano pełnomocnika skarżącego do wskazania, czy skarżący aktualnie prowadzi działalność gospodarczą (a jeśli tak - zobowiązano do przedstawienia deklaracji podatkowych VAT- za okres ostatnich trzech miesięcy), nadesłania wyciągów z posiadanych przez skarżącego i jego żonę rachunków i ewentualnych lokat bankowych za ostatnie 3 miesiące, a także jednoznacznego wskazania, czy dzieci: córka A. i syn K. pozostają ze skarżącym we wspólnym gospodarstwie domowym oraz podania kwoty środków przeznaczanych przez skarżącego na ich utrzymanie oraz utrzymanie własne, wyjaśnienia kwestii posiadania spółdzielczego prawa do lokalu, pod adresem, którego skarżący zamieszkuje, a ponadto wskazania majątku należącego do żony skarżącego poprzez podanie poszczególnych jego składników zgodnie z wymogami wniosku o przyznanie prawa pomocy - w terminie 7 dni, pod rygorem odmowy przyznania prawa pomocy.
W odpowiedzi na wezwanie pełnomocnik skarżącego w drodze pisma procesowego z dnia [...] roku wyjaśnił, że skarżący nie prowadzi działalności gospodarczej, nie posiada lokat bankowych. Jego dzieci pozostają na wyłącznym utrzymaniu żony. Skarżący nie łoży na utrzymanie dzieci, ponieważ nie posiada na to środków finansowych. Od 2007 roku posiada z żoną rozdzielność majątkową. Do pisma załączono oświadczenie skarżącego oraz kopię umowy majątkowej małżeńskiej sporządzonej w formie aktu notarialnego. W oświadczeniu skarżący wskazał, że pozostaje z żoną w separacji faktycznej, co spowodowane zostało jego problemami finansowymi związanymi z prowadzonymi postępowaniami podatkowymi i pobytem w areszcie przez okres 5 miesięcy. Podkreślił, iż nie zamieszkuje z żoną i nie wie, jakim majątkiem na dzień dzisiejszy dysponuje jego żona.
Wobec powyższego, postanowieniem z dnia [...] r. Referendarz sądowy przyznał M. K. prawo pomocy poprzez zwolnienie z obowiązku uiszczenia wpisu sądowego od skargi kasacyjnej ponad kwotę 3000 zł.
Od powyższego postanowienia został złożony sprzeciw, w którym skarżący wniósł o przyznanie prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. W uzasadnieniu środka odwoławczego stwierdził, że Sąd, oceniając jego wniosek powinien skupić się na obecnej sytuacji majątkowej, która nie pozwala na pokrycie nawet częściowych kosztów wpisu sądowego.
Wskazał, że jego dochody wynoszą ok. 900 zł miesięcznie netto, nie posiada żadnych oszczędności ulokowanych na lokatach, kontach bankowych, bądź przetrzymywanych w domu, ruchomości, nieruchomości, poza samochodem wartości ok. 30.000 zł. Pojazd ten jest przedmiotem egzekucji komorniczej.
Dodał, że nie jest w stanie podać, jakim majątkiem dysponuje jego żona, ponieważ tego nie wie, małżonka zaś nie chce z nim rozmawiać.
Zarządzeniem z dnia [...] r. skarżący został wezwany do uzupełnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy poprzez przedłożenie dokumentów potwierdzających wysokość opłat ponoszonych w związku z utrzymaniem mieszkania oraz dokumentów potwierdzających wysokość uzyskiwanego dochodu z tytułu wynagrodzenia za pracę – za okres ostatnich trzech miesięcy.
W odpowiedzi na powyższe wezwanie M. K. nadesłał zaświadczenie o wysokości uzyskiwanego dochodu (1.032,34 zł netto miesięcznie), dowody opłat za czynsz (459 zł miesięcznie), telewizję kablową (39 zł miesięcznie), energię elektryczną (ok. 90 zł miesięcznie), gaz (56 zł).
Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje.
Na wstępie stwierdzić należy, iż z uwagi na skutecznie wniesiony sprzeciw postanowienie referendarza, przeciwko któremu został on wniesiony utraciło moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlegała rozpoznaniu przez Sąd na posiedzeniu niejawnym. Konsekwencja taka wynika bowiem z art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. nr 153, poz. 1270 ze zm.), dalej: p.p.s.a.
Rozpoznanie wniosku strony o przyznanie prawa pomocy (zgodnie ze wskazaniem strony wniosek ten obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych) sprowadza się do ustalenia czy w niniejszej sprawie spełniona jest określona w art. 246 § 1 p.p.s.a., przesłanka przyznania prawa pomocy.
W myśl art. 245 § 1 powołanej ustawy prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. W niniejszej sprawie skarżący wystąpił o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od obowiązku uiszczenia wpisu sądowego od skargi. Zgodnie z art. 245 § 3 p.p.s.a, prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Zaś stosownie do art. 245 § 4 cyt. ustawy, częściowe zwolnienie od opłat lub wydatków może polegać na zwolnieniu od poniesienia ułamkowej ich części albo określonej ich kwoty pieniężnej. Stosownie do treści art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a, przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym osobie fizycznej następuje, gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Wykazanie powyższych okoliczności powinno nastąpić poprzez złożenie stosownego oświadczenia obejmującego dokładne dane o stanie rodzinnym i majątkowym.
Funkcją instytucji prawa pomocy jest udzielenie stronie uczestniczącej w postępowaniu przed sądem administracyjnym pomocy finansowej z uwagi na nieposiadanie przez nią wystarczających środków własnych do prowadzenia sprawy. Z uwagi na to, że przyznawane środki są rodzajem dofinansowania z budżetu państwa, zwolnienie powinno sprowadzać się do wypadków, w których zdobycie przez stronę środków na uiszczenie kosztów sądowych jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe.
Oceniając wyrażony powyżej warunek zasadności przyznania prawa pomocy w kontekście przedstawionych we wniosku oraz złożonych dodatkowo dokumentach okoliczności faktycznych, stwierdzić należy, że skarżący wykazał, iż nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku koniecznego utrzymania dlatego, w celu zachowania prawa do sądu, zasadnym jest przyznanie mu prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od obowiązku uiszczenia wpisu sądowego od skargi kasacyjnej ponad kwotę 3000 zł. Wniosek o przyznanie prawa pomocy w pozostałym zakresie uznać należy za niezasadny. Powyższy pogląd jest skutkiem uznania, że uzyskiwane przez skarżącego stałe (comiesięczne) dochody są wystarczające, by mogły w ich ramach zostać zabezpieczone niezbędne kwoty na poczet wymaganych opłat sądowych. Partycypacja w kosztach postępowania jest bowiem zasadą. Obowiązkiem strony posiadającej dochody jest więc poczynienie oszczędności we własnych wydatkach do granic zabezpieczenia koniecznych kosztów utrzymania.
Z uwagi na fakt, iż Sąd zobowiązany jest do rozstrzygnięcia na podstawie oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego wnioskodawcy, które powinny być przedstawione we wniosku lub wynikać z dokumentów, do przedłożenia których strona została zobowiązana w wezwaniu, przyjąć należy, że Skarżący uzyskuje miesięcznie przychód w wysokości 1.032,34 zł netto. Ponadto na wezwanie Sądu przedłożył dokumenty, z których wynikają ciężary utrzymania mieszkania w łącznej wysokości ok. 640 zł miesięcznie.
Jako że Skarżący nie przedstawił dowodów dokumentujących ponoszenie przez niego innych ciężarów utrzymania siebie i rodziny, należało przyjąć, że takowych nie ponosi.
Nie bez wpływu na wynik niniejszego postępowania pozostaje ponadto okoliczność, że Skarżący nie udokumentował dochodów żony powołując się w tym zakresie na umowę majątkową małżeńską, sporządzoną dnia [...]r.
Tymczasem utrwalony jest już w orzecznictwie sądowym pogląd, zgodnie z którym rozpoznając wniosek o prawo pomocy sąd oceniając sytuację materialną strony bierze pod uwagę również dochody uzyskiwane przez członków rodziny pozostających we wspólnym gospodarstwie ze stroną (postanowienie NSA z dnia 19 czerwca 2008r. sygn. akt I OZ 393/08 LEX nr 493832, postanowienie NSA z dnia 26 maja 2008r. sygn. akt 210/08 LEX nr 478983, postanowienie NSA z dnia 25 kwietnia 2008r. sygn. akt II OZ 322/08 LEX nr 479084).
W myśl art. 23 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. Nr 9, poz. 59 ze zm.), dalej: k.r.o., małżonkowie są zobowiązani do wzajemnej pomocy i z tego obowiązku nie zwalnia ich pozostawanie w rozdzielności majątkowej (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 6 października 2004 r., sygn. akt GZ 71/04, ONSAiWSA 2005, nr 1, poz. 8). Rozdzielność majątkowa, jak sama nazwa wskazuje, odnosi się przecież do majątków małżonków, regulując kwestie zobowiązań każdego z małżonków wobec osób trzecich oraz rozporządzania i zarządzania tymi majątkami, nie zaś ich wzajemnych obowiązków, w tym polegających na udzielaniu współmałżonkowi pomocy finansowej w zakresie prowadzonego postępowania sądowego (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 29 czerwca 2009 r., sygn. akt I FZ 230/09).
Ustanowienie rozdzielności majątkowej nie wyłącza przy tym stosowania przepisów regulujących małżeńskie stosunki majątkowe, niezależnie od ustroju majątkowego obowiązującego małżonków; chodzi tu między innymi o stosowanie art. 27 k.r.o. (por. M. Sychowicz, w: H. Ciepła, B. Czech, T. Domińczyk, S. Kalus, K. Piasecki, M. Sychowicz, Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Komentarz, pod red. K. Piaseckiego, Warszawa 2009, teza 8 do art. 51, s. 320). Stąd również w razie ustanowienia rozdzielności majątkowej (czy nawet prowadzenia odrębnych gospodarstw domowych), małżonkowie nadal obowiązani są do zaspokajania potrzeb rodziny. Z dokumentów nadesłanych przez wnioskodawcę wynika, że jego żona opłaca czynsz za lokal, w którym M. K. zamieszkuje (potwierdzenia wykonania przelewów z konta E. B. K.), zatem przyczynia się do zaspokajania potrzeb rodziny. Wobec możliwości uzyskania potwierdzeń, o których mowa powyżej, niewiarygodne staje się nadto oświadczenie wnioskodawcy, że nie jest w stanie porozumieć się z małżonką.
Konsekwencją powyższego jest konieczność uznania, że współmałżonek, który odmówił współpracy z wnioskodawcą powinien się liczyć z tym, że swoją postawą naraża tegoż wnioskodawcę na negatywne konsekwencje w postaci niebezpieczeństwa odmowy przyznania prawa pomocy.
Wobec powyższego Sąd uznał, że do momentu orzekania o zasadności wniosku o przyznanie prawa pomocy, wnioskodawca miał możliwość w nadwyżce dochodów nad wydatkami szukać źródła częściowego sfinansowania wpisu sądowego od skargi kasacyjnej.
Z tych względów, na podstawie art. 245 § 3 i § 4 oraz art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., orzeczono jak w sentencji.
P.Z-C.