Uzasadnienie
Postanowieniem z dnia 28 lipca 2017 r. referendarz sądowy odmówił przyznania skarżącemu prawa pomocy w zakresie częściowym dotyczącym zwolnienia od kosztów sądowych.
Na powyższe postanowienie skarżący wniósł sprzeciw.
Postanowieniem z dnia 7 września 2017 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie utrzymał w mocy ww. postanowienie referendarza sądowego.
W toku postępowania skarżący zastępowany przez zawodowego pełnomocnika uiścił wpis od skargi w kwocie 1.500 zł oraz opłatę kancelaryjna od wniosku o sporządzenie uzasadnienia wyroku w kwocie 100 zł.
Wnioskiem z dnia 8 marca 2018 r. skarżący ponownie zwrócił się o zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie radcy prawnego w osobie (zastępującego go dotychczas) S. F.. Podobnie jak za pierwszym razem skarżący oświadczył, że prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe zajmując użyczony mu nieodpłatnie (na podstawie umowy ustnej) lokal mieszkalny w B.. Z żoną pozostaje w ustroju rozdzielności małżeńskiej i separacji faktycznej. Z dniem 8 marca 2018 r. zaprzestał wykonywania prowadzonej dotychczas działalności gospodarczej. Aktualnie utrzymuje się z zasiłku dla bezrobotnych w kwocie 831,10 zł. Do wniosku skarżący dołączył wyciąg z rachunku bankowego oraz zeznania podatkowe za lata 2016 - 2017 z wykazaną kwotą przychodów wynoszącą odpowiednio 1.030.286,16 zł 795.520,33 zł i.
Rozpoznając wniosek zważono, co następuje:
Celem instytucji prawa pomocy jest zapewnienie prawa do sądu tym podmiotom, które ze względu na swoją trudną sytuację ekonomiczną nie są w stanie uiścić kosztów sądowych. Prawo pomocy stanowi bowiem wyjątek od zasady ponoszenia przez stronę pełnych kosztów postępowania, wyrażonej w art. 199 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2017 r. poz. 1369 ze zm.), dalej: p.p.s.a. Skoro zaś przyznanie prawa pomocy ma charakter wyjątkowy, okoliczności przytoczone przez stronę ubiegającą się o to prawo powinny uzasadniać takie (wyjątkowe) traktowanie (por. postanowienie NSA z 19 listopada 2004 r., FZ 463/04, niepubl.).
Przystępując do rozpoznania wniosku w pierwszej kolejności wskazać trzeba, że dotyczy on obowiązku ponoszenia kosztów postępowania oraz ustanowienia radcy prawnego z urzędu. Warunki jakie powinna spełnić strona by skorzystać z tego prawa określa art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a., zgodnie z którym przyznanie osobie fizycznej prawa pomocy w tym zakresie następuje, gdy strona wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania.
Podnieść jednak trzeba, że kwestia przyznania skarżącemu prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych była już przedmiotem rozpoznania referendarza sądowego, który prawomocnym postanowieniem z dnia 28 lipca 2017 r. odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. Zgodnie z treścią art. 170 p.p.s.a., orzeczenie prawomocne wiąże nie tylko strony i sąd, który je wydał, lecz również inne sądy i inne organy państwowe. Wspomniana moc wiążąca orzeczenia w odniesieniu do sądów oznacza, że muszą one przyjmować, że dana kwestia kształtuje się tak, jak stwierdzono w prawomocnym orzeczeniu (B. Dauter, B. Gruszczyński, A. Kabat, M. Niezgódka-Medek, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Zakamycze 2006, s. 365).
Powyższe nie wyklucza jednak możliwości ponownego ubiegania się przez stronę o przyznanie prawa pomocy, z tym jednak wyjątkiem, iż rozpatrzenie takiego wniosku następuje w trybie art. 165 p.p.s.a. Stosownie do tego przepisu postanowienia niekończące postępowania w sprawie (a do takich należy rozstrzygnięcie w przedmiocie prawa pomocy) mogą być uchylane i zmieniane wskutek zmiany okoliczności sprawy, chociażby były zaskarżone, a nawet prawomocne. Innymi słowy odstąpienie od oceny powziętej we wcześniejszym prawomocnym postanowieniu może wchodzić w grę jedynie wtedy, gdy okoliczności stanowiące przesłankę danego rozstrzygnięcia uległy zmianie.
Tym samym bez zmiany okoliczności sprawy nie można uchylić ani zmienić prawomocnego postanowienia. Przez zmianę okoliczności sprawy, należy zaś rozumieć zmianę okoliczności faktycznych, które legły u podstaw poprzednio wydanego rozstrzygnięcia. W przypadku postanowienia rozstrzygającego o odmowie przyznania prawa pomocy należy założyć, że będą to nowe okoliczności świadczące o tym, iż sytuacja materialna wnioskodawcy uległa pogorszeniu w stosunku do stanu istniejącego w dacie wydania tegoż postanowienia, co wnioskodawca musi wykazać, zgodnie z regułami, jakimi rządzi się postępowanie w przedmiocie prawa pomocy. Dlatego też wniosek strony w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych, należało potraktować jako wniosek o zmianę prawomocnego postanowienia referendarza sądowego z dnia 28 lipca 2017 r., sygn. akt I SA/Lu 492/17, którym jak wskazano odmówiono przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych.
Dokonując zaś jego oceny, zdaniem referendarza sądowego, wnioskodawca nie wykazał, iż w chwili obecnej znajduje się w sytuacji obligującej do uwzględnienia jego wniosku i to mimo zaistnienia nowych okoliczności faktycznych, którymi są fakt zaprzestania działalności gospodarczej oraz uzyskania statusu osoby bezrobotnej i prawa do zasiłku dla bezrobotnych. Okoliczności te z oczywistych względów mogłyby świadczyć o pogorszeniu sytuacji finansowej strony. Zważyć jednak należy, że okoliczności te zaistniały dopiero w dacie ponownego zwrócenia się o prawo pomocy.
Nie można natomiast pominąć tak istotnych okoliczności jak ta, że skarżący w 2017 r. osiągnął z prowadzonej działalności gospodarczej przychód w kwocie 795.520,33 zł (koszty uzyskania przychodów w kwocie 780.017,15 zł, dochód w kwocie 15.503,18 zł). Już samo to nie pozwala uznać wnioskodawcy za osobę, która wpisuje się w kanony ubóstwa dla których przeznaczona jest instytucja prawa pomocy nazywanego pierwotnie "prawem ubogich". Jednocześnie wyjaśnienia wymaga, że bez znaczenia przy tym jest, iż bilans roczny działalności za ten rok wykazuje niewielki w stosunku do przychodu dochód. W orzecznictwie sądowym nie budzi wątpliwości, że dla oceny możliwości płatniczych wnioskodawcy, który prowadzi działalność gospodarczą, miarodajną nie jest kategoria "dochodu" (rozumianego jako nadwyżka sumy przychodów nad kosztami ich uzyskania), lecz "przychodu". Istnieją bowiem legalne instrumenty podatkowe pozwalające na równoważenie kosztów i przychodów, tak by w końcowym rozliczeniu obciążenie podatkowe zminimalizować lub go całkowicie uniknąć.
Jak się przyjmuje w orzecznictwie dochód lub strata jest jedynie wynikiem bilansowym przychodów i kosztów ich uzyskania, nie oznacza natomiast braku środków finansowych, a co za tym idzie, sama ta okoliczność nie warunkuje potrzeby udzielenia pomocy w postaci m.in. zwolnienia z kosztów (postanowienie NSA z 24 czerwca 2008 r. sygn. akt I GZ 260/08, LEX nr 479125 z dnia 1 sierpnia 2013 r., sygn. akt I FZ 327/13). Wszczynając spór przed sądem, skarżący powinien natomiast mieć na uwadze, że prowadzenie postępowania sądowego wiązać się będzie z koniecznością ponoszenia niezbędnych kosztów. Winien on zatem poczynić odpowiednie starania w celu zabezpieczenia środków finansowych niezbędnych do pokrycia tych kosztów.
Kolejną kwestią mająca wpływ na wydane rozstrzygnięcie jest fakt poniesienia przez skarżącego kosztów niniejszego postępowania sądowego w kwocie 1.600 zł (1.500 zł + 100 zł), mimo wcześniejszej odmowy udzielenia mu zwolnienia od tych kosztów. Nie bez znaczenia dla oceny możliwości płatniczych strony jest również fakt reprezentowania jej w postępowaniu podatkowym, a następnie sądowy, przez profesjonalnego pełnomocnika. Okoliczności te same w sobie przeczą tezie strony o braku jakichkolwiek środków.
W związku z powyższym, referendarz sądowy działając na podstawie art. 165 p.p.s.a, orzekł jak w pkt 1 postanowienia.
Z tych samym powodów na uwzględnienie nie zasługuje również wniosek strony o ustanowienie pełnomocnika z urzędu. Jak stanowi art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. osobie fizycznej prawo pomocy w takim zakresie może być przyznane, gdy wykaże ona, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Biorąc natomiast po uwagę wyżej przywołane okoliczności brak jest podstaw do uznania, że strona wykazała, że nie ma, czy też nie może zdobyć dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów sądowych.
Mając na względzie powyższą argumentację, na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. postanowiono jak w pkt 2 postanowienia.